Paleta (przyrząd)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy przyrządu malarskiego. Zobacz też: Paleta (logistyka).
Duża paleta drewniana z farbami olejnymi; widoczny otwór na kciuk

Paleta – prosty przyrząd malarski w postaci płytki lub bardzo płytkiej kuwety, służący do rozmieszczania farb potrzebnych w procesie malowania oraz ich swobodnego mieszania, rozcieńczania lub łączenia z mediami malarskimi[1].

Historia[edytuj]

XV-wieczna paleta z terakoty. Musée d'Art et d'Histoire of Sainte-Menehould (Francja)

W starożytności (np. w Egipcie) paletami najczęściej były duże muszle, lecz służyły zwykle do rozcierania farb[2]. W XV w. palety miały przeważnie kształt prostokątny i uchwyt, a rzadziej otwór na kciuk. Używanie palet ciemnych, w kolorze naturalnego drewna datuje się dopiero od XVII w., kiedy to zaczęto malować prawie wyłącznie na barwionych zaprawach malarskich, tzw. bolusowych. W XVIII w. przeważały drewniane palety owalne, dość dużych rozmiarów, z otworem na kciuk. Olbrzymie palety ze spiczastym wybiegiem sięgającym artyście aż na plecy są wynalazkiem XIX w[3][2].

Sposób użycia[edytuj]

Farby na palecie kładzione są według ustalonego porządku, czasem indywidualnego dla poszczególnych artystów. Najczęściej stosuje się system, w którym biel zajmuje miejsce środkowe przy krawędzi palety, na prawo od niej umieszcza się farby o ciepłych barwach (żółcie, czerwienie i brązy), a na lewo o barwach chłodnych (zielenie, błękity, czerń). Można również stosować układ farb od jasnych do ciemnych[3]. Farby olejne, akryle i tempery można następnie nakładać na obraz bezpośrednio lub po ich zmieszaniu i uzyskaniu właściwej barwy. Można też je najpierw połączyć z różnymi malarskimi mediami dla osiągnięcia odpowiedniej właściwości lub konsystencji. Farby te miesza się na palecie za pomocą szpachelki malarskiej lub pędzla[4]. Farby wodne rozcieńcza się na palecie wodą dla uzyskania właściwej intensywności pigmentu, a także miesza pędzlem dla uzyskania odpowiedniego odcienia barwy[5].

Rodzaje palet[edytuj]

Prostokątna paleta plastikowa z farbami akwarelowymi

W zależności od wykorzystania, palety mogą być ręczne (zwykle owalne, z otworem na kciuk, wyprofilowane dla osób prawo- lub leworęcznych) i stołowe (duże, prostokątne). W malarstwie akwarelowym używa się często składanych palet podróżnych (kieszonkowych) wykorzystywanych podczas plenerów. Rozmiar palety dobiera się w zależności od ilości farby używanej podczas jednej sesji malarskiej[4].

Palety drewniane[edytuj]

Do wykonywania palet drewnianych najczęściej stosowane jest drewno gruszy, buku, jabłoni i jaworu[3]. Nowa paleta wymaga nasączenia olejem lnianym, bądź pomalowania kilkoma warstwami werniksu poliuretanowego, by nie chłonęła spoiwa z farb[3][4]. Drewniane palety używa się do malowania farbami olejnymi lub temperami tłustymi[6]. Ich naturalny kolor drewna (odcienie brązu) może zakłamywać faktyczną barwę mieszanych farb, zwłaszcza przy różnym oświetleniu płótna i palety. Czyszczenie palet drewnianych, konieczne do zachowania czystości barw, bywa żmudne i kłopotliwe[3].

Palety plastikowe[edytuj]

Okrągła paleta plastikowa z gwaszami

Szeroko współcześnie stosowane palety plastikowe są wykorzystywane przy malowaniu farbami wodnymi – akwarelą, gwaszem, czasem też chudymi temperami[6]. Są rodzajem płytkiej kuwety z wgłębieniami na farby i wydzielonymi komorami do ich mieszania. Najczęściej są białe, w kolorze podobrazia stosowanego w akwareli. Mają różne rozmiary i kształty (okrągłe, owalne, kwadratowe, prostokątne), bywają z otworem na kciuk i z pojemnikiem na wodę. Często są składane, stanowiąc równocześnie zamykaną kasetką na farby[7][8][9].

Jednorazowe palety papierowe[edytuj]

Jest to blok specjalnie zaimpregnowanego nieprzemakalnego papieru w kolorze białym, czasem z wycięciem na kciuk. Blok zawiera kilkadziesiąt arkuszy w formacie A4 lub A3. Każdy arkusz to jednorazowa paleta, którą po zakończeniu sesji można wyrwać z bloku i wyrzucić. Takie palety są przeznaczone dla farb olejnych i akrylowych. Doskonale sprawdzają się podczas plenerów[9][10].

Palety „Stay Wet”[edytuj]

Stołowa paleta szklana z brązowym papierowym podkładem

Inną odmianą jednorazowych palet papierowych, są palety zapewniające wilgoć szybkoschnącym farbom akrylowym. Jest to rodzaj plastikowej kuwety z wilgotnym podkładem (z papieru lub z gąbki) przykrytym papierem pergaminowym, który umożliwia powolną absorpcję wilgoci z podkładu. Dzięki temu wydłuża się czas wysychania farb na pergaminie i można malować bez pośpiechu[9].

Palety szklane i z pleksi[edytuj]

Coraz częściej stosowane przez artystów palety z hartowanego szkła lub z pleksiglasu mają dwie podstawowe zalety: są przezroczyste i łatwe do czyszczenia. Dzięki przezroczystości paletę można położyć na papierze w dogodnym dla artysty kolorze, a nawet na wydrukowanym wzorniku barw zaplanowanych w obrazie. Dzięki temu uzyskanie właściwych odcieni mieszanych na palecie farb jest znacznie łatwiejsze[11]. Gładką i twardą powierzchnię szkła lub pleksi można w kilka minut oczyścić z zaschniętej farby za pomocą szpachli[11][9].

Rozkładana emaliowana paletka metalowa służąca też jako podróżna kasetka na akwarele (ok. 1935)

Inne palety[edytuj]

Wśród palet, które wyszły już z użycia, wyparte przez palety plastikowe, są rozkładane, emaliowane na biało palety metalowe służące głównie jako kasetki podróżne na akwarele. A także białe palety ceramiczne lub zastępujące je płytkie talerze bez ozdób – wykorzystywane do przygotowania większych ilości rozcieńczonego pigmentu potrzebnego do pokrycia dużych fragmentów akwareli (lawowanie).

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Ślesiński ↓, s. 142.
  2. a b Krystyna Kubalska-Sulkiewicz (red.): Słownik terminologiczny sztuk pięknych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 297. ISBN 83-01-12365-6.
  3. a b c d e Ślesiński ↓, s. 143.
  4. a b c Olej. Maria Mach (tłum.). Łódź: Galaktyka, 1997, s. 33, 42, seria: Podręcznik Malarstwa. Purpurowa Seria. ISBN 83-86447-61-3.
  5. Ślesiński ↓, s. 61.
  6. a b Tempera, techniki malarskie (pol.). W: Magazyn sztuki [on-line]. [dostęp 2017-06-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-06-10)].
  7. Ślesiński ↓, s. 61, 81.
  8. Palettes (ang.). W: Jane Blundell - Artist [on-line]. marzec 2017. [dostęp 2017-06-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-06-11)].
  9. a b c d Artist palette (ang.). W: Art is Fun [on-line]. [dostęp 2017-06-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-06-10)].
  10. Palety malarskie (pol.). W: Blejtramy.com [on-line]. [dostęp 2017-06-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-06-10)].
  11. a b The Benefits Of A Glass Palette (ang.). W: Chris Chalk - Artist's Studio [on-line]. [dostęp 2017-06-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-06-10)].

Bibliografia[edytuj]

  • Władysław Ślesiński: Techniki malarskie, spoiwa organiczne. Warszawa: Arkady, 1984. ISBN 83-213-2972-1.

Linki zewnętrzne[edytuj]