To jest dobry artykuł

Pancerniki typu Tosa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pancerniki typu Tosa
„Tosa” wyholowywana z Nagasaki w 1922 r.

„Tosa” wyholowywana z Nagasaki w 1922 r.
Opis typu
Kraj budowy Japonia
Planowane okręty 2
Okręty w służbie 0 (jeden ukończony jako lotniskowiec)
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność standardowa: 39 900 długich ton (40 500 t)
pełna: 44 200 długich ton (44 900 t)
Długość 230 m
Szerokość 30 m
Zanurzenie 9,4 m
Napęd 12 kotłów Kampon,
4 turbiny,
4 śruby,
91 000 SHP
Prędkość 26,5 węzła
Uzbrojenie 10 x 410 mm L/45
20 x 140 mm L/50
4 x 76 mm plot.
8 x 610 mm wt
Opancerzenie burtowy: 280 mm
pokład: 101 mm
barbety: 228-305 mm
wieża dowodzenia: 355 mm

Pancerniki typu Tosa (jap. 土佐型戦艦 Tosa-gata senkan?)[A 1] – japońskie drednoty, które planowano zbudować w ramach planu 8-8 na początku XX wieku; we wstępnej fazie projektowania znane były pod nazwą Projektu A-127. Okręty miały być powiększoną wersją wcześniejszych pancerników typu Nagato, wyposażoną w dodatkową, dwudziałową wieżę artylerii głównej kalibru 406 mm. Okręty miały być także dłuższe i szersze oraz mieć zanurzenie większe o 25,4 cm (10 cali) przy pełnej wyporności[1]. Projekt posłużył także jako podstawa dla projektu krążowników liniowych typu Amagi[1].

Typ miał się składać z dwóch jednostek o nazwach „Tosa” i „Kaga”. Budowę obu okrętów przerwano zgodnie z traktatem waszyngtońskim z 1922 roku, zanim którykolwiek z nich został ukończony. „Tosę” zatopiono jako okręt-cel dla artylerii okrętowej w kanale Bungo, podczas gdy „Kagę” przebudowano na lotniskowiec[A 2]. Po ukończeniu „Kaga” wzięła udział między innymi w ataku na Pearl Harbor i bitwie o Midway, gdzie została zatopiona przez US Navy.

Projekt[edytuj]

Typ Tosa, określany na wczesnym etapie jako Projekt A-127, został zaprojektowany przez Yuzuru Hiragę, który odgrywał także główną rolę w tworzeniu projektów pancerników typu Nagato[2].

Rozmiary i maszynownia[edytuj]

Okręty miały mieć wyporność standardową 39 900 długich ton (40 500 t) i pełną 44 200 długich ton (44 900 t). Długość na konstrukcyjnej linii wodnej miała wynosić 218 m, całkowita 230 m. Jednostki miały mieć szerokość 30 m i zanurzenie 9,4 m.

Gdy Stany Zjednoczone ogłosiły, że siłownia turboelektryczna zainstalowana na pancerniku USS „New Mexico” działa zgodnie z planem, Japonia rozważała montaż podobnej na nowych pancernikach. Według planów miałaby mieć moc użyteczną 70 000 shp i rozpędzać okręty do prędkości 25,25 węzła oraz dawać zasięg 2500 mil morskich przy prędkości maksymalnej i 7800 przy prędkości ekonomicznej 14 węzłów. Ostatecznie wybrano jednak konwencjonalne rozwiązanie z turbinami Curtisa. Miały napędzać cztery śruby napędowe i być zasilane w parę z 12 kotłów wodnorurkowych typu Kampon (osiem miało być opalanych olejem napędowym, a cztery mieszaniną oleju i węgla). System ten miał dawać moc 91 000 koni, co pozwoliłoby na osiągnięcie prędkości 26,5 w. Maksymalny zapas paliwa miał być równy 3600 tonom oleju i 1800 tonom węgla i przy prędkości 14 węzłów zapewniać zasięg 6500 mil morskich[1].

Uzbrojenie[edytuj]

Zaplanowano, że okręty typu Tosa będą miały artylerię główną składającą się z 10 dział kal. 410 mm L/45[A 3] w pięciu wieżach dwudziałowych. Działo wystrzeliwało pocisk przeciwpancerny ważący 1000 kg przy pomocy ładunku prochowego o masie 224 kg z prędkością 790 m/s. Działa mogły strzelać z prędkością pomiędzy 1,5 a 2,5 strzału na minutę. Każde miało zapas 90 pocisków, a żywotność luf określono na 250–300 strzałów. Wieże zostały umieszczone w osi symetrii okrętu w następujący sposób: dwie wieże na dziobie (w superpozycji) i trzy za nadbudówką rufową (dwie na podwyższonym pokładzie, trzecia bezpośrednio na rufówce)[3]. Ważyły 1004 tony każda i mogły ustawić lufy dział pod kątem od -5 do +30 stopni[4].

Artyleria średniego kalibru miała się składać z 20 dział kal. 140 mm L/50 zamontowanych w kazamatach na śródokręciu. Działa te wystrzeliwały pociski o wadze 38 kg za pomocą ładunku prochowego o wadze 10,33 – 10,97 kg z prędkością wylotową 850-855 m/s. Maksymalne podniesienie dział miało wnosić 25 stopni, co umożliwiało oddanie strzału na odległość 17 500 m[5]. Cztery, później sześć, dział przeciwlotniczych kal. 120 mm L/45 miało być zamontowanych na śródokręciu. Okręty miały być także wyposażone w osiem wyrzutni torpedowych kal. 610 mm umieszczonych poniżej linii wodnej[3].

Opancerzenie[edytuj]

Planowano, że typ Tosa będzie wyposażony w pancerz burtowy o grubości 280 mm nachylony pod kątem 15 stopni. Pancerz burtowy był projektowany tak, by dawać odporność na trafienia pocisków kal. 406 mm wystrzelonych z odległości 12–20 km (13 000–22 000 jardów). Wieże artylerii głównej oraz barbety miały mieć opancerzenie równe 230 i 300 mm, a wieża dowodzenia miała mieć pancerz o grubości 360 mm. Pancerz pokładowy miał mieć 100 mm grubości. Planowano, że pancerniki typu Tosa będą miały grodzie przeciwtorpedowe o grubości 76 mm, które miały być połączone na górze pokładem przeciwodłamkowym (ang. splinter deck) o grubości 38 mm umieszczonym poniżej głównego pokładu[1].

Tło budowy jednostek[edytuj]

Model pancernika „Kaga”

Doświadczenia z wojny rosyjsko-japońskiej przekonały planistów morskich, że potrzebnych jest więcej szybkich okrętów. 4 kwietnia 1907 r. Cesarska Rada Obrony (ang. Imperial Defence Council) zaaprobowała plan 8-8. Założeniem jego było to, że w składzie marynarki będzie się znajdowało zawsze osiem pancerników i osiem krążowników pancernych młodszych niż 10 lat (później zmodyfikowano założenia na osiem krążowników liniowych i wiek do ośmiu lat). Jednak nadejście nowego rodzaju pancerników – drednotów spowodowało, że od samego początku plan był nierealny[6]. Przy słabej i nierozwiniętej gospodarce oraz dużych obciążeniach, jakim została ona poddana w czasie wojny rosyjsko-japońskiej (Japonia wyszła z wojny zwycięska, ale będąc bankrutem)[6] zwodowanie HMS „Dreadnought” było katastrofą dla Japonii[7].

W 1907 r. Japonia była w połowie drogi do uzyskania stanu 8-8, mając w służbie dwa nowo zbudowane pancerniki typu Katori oraz dwa dalsze pancerniki (typu Satsuma) w budowie oraz cztery krążowniki pancerne zatwierdzone do budowy lub w budowie. Dodatkowo trzy dalsze pancerniki i cztery krążowniki zostały zatwierdzone do budowy, ale nie przyznano na nie funduszy. Jednak zmiany technologiczne i strategiczne spowodowały, że ówczesne pancerniki (w tym wszystkie japońskie okręty pozostające w służbie lub znajdujące się w budowie[A 4]) stały się przestarzałe w momencie wprowadzenia do służby HMS „Dreadnought”. Krążowniki pancerne stały się przestarzałe, gdy Wielka Brytania i Niemcy rozpoczęły budowę pierwszych jednostek nowej klasy: krążowników liniowych. Marynarka japońska szybko zrozumiała tę sytuację i zaproponowała zamówienie u Brytyjczyków dwóch krążowników liniowych, z których jeden miał być zbudowany w Wielkiej Brytanii, a drugi w Japonii. Okręty te zostały zamówione (typ Kongo)[7].

W 1910 r. nadal posiadano autoryzację na budowę jednego pancernika i czterech krążowników pancernych. Pancernik – silniej opancerzona wersja okrętów typu Kongo – stał się pierwszym japońskim superdrednotem („Fusō”). Z tym okrętem Japonia pozornie zbliżała się do celu 8-8, ale nowe okręty reprezentowały nowy poziom technologiczny i powodowały, że wszystkie wcześniej zbudowane okręty liniowe stawały się przestarzałe. To oznaczało, iż planiści dążący do floty 8-8 musieliby zmierzać do budowy 7 dalszych pancerników oraz 4 dalszych krążowników liniowych[7] w momencie, gdy Japonia starała się przetrwać światowy kryzys finansowy[6].

Po propozycjach Marynarki w latach 1911–1912, nawołujących do dużej rozbudowy, rada ministrów zgodziła się na plan 4-4. Zgodnie z nim zostały zatwierdzone do budowy trzy nowe pancerniki, ale żaden krążownik liniowy[8]. Jednak Marynarka nie zgadzała się z tym i dążyła do planu 8-4. Cesarska Rada Obrony (ang. Imperial Defence Council) z kolei naciskała na realizację planu 8-8. Rząd ustąpił i do lipca 1914 r. zdecydował najpierw o poparciu planu 8-4, a następnie 8-8. Plan 8-4 został zaprezentowany Zgromadzeniu Narodowemu w roku 1914. Planowano, że do 1923 r. Japonia będzie posiadała 8 pancerników i cztery krążowniki liniowe. Planowano zbudować dwa pancerniki typu Nagato i dwa typu Tosa. Problemem było to, że stary plan zakładał iż wszystkie okręty wchodzące w skład floty 8-8 miały mieć mniej niż osiem lat. Do chwili ukończenia wszystkich nowych okrętów, „Fusō” i pierwsze dwa okręty typu Kongo byłyby już według tych kryteriów przestarzałe[9].

Budowa, jej przerwanie i konwersja[edytuj]

Stępkę pancernika „Tosa” położono 16 lutego 1920 r. w stoczni Mitsubishi w Nagasaki, budowę „Kagi” rozpoczęto 19 lipca 1920 r. w stoczni Kawasaki w Kobe. Obie jednostki zostały wodowane w roku 1921: „Tosa” 18 grudnia, zaś „Kaga” 17 listopada. Pomimo tego, że stępkę „Tosy” położono jako pierwszą, jej ukończenie planowano na marzec 1923 r., podczas gdy „Kaga” miała być oddana 25 grudnia 1922 r.[1] Jednak podpisany przez Japonię traktat waszyngtoński zakładał przerwanie budowy wielu pancerników, w tym dwóch jednostek typu Tosa[10]. Budowę obu okrętów wstrzymano 5 lutego 1922 r. Po skreśleniu z listy jednostek floty 1 kwietnia 1924 r., „Tosa” została zatopiona jako okręt-cel w kanale Bungo 9 lutego 1925 r. Wykorzystano go do ćwiczeń artyleryjskich i testów odporności opancerzenia na eksplozje min i torped. Raporty z tych testów wspominają, że pociski uderzały w okręt poniżej linii wodnej, co mogłoby wyjaśnić późniejsze zainteresowanie japońskiej marynarki pancerzem wewnętrznym[1]. Rezultaty tych ćwiczeń zostały wykorzystane przy projektowaniu pancerników typu Yamato[11].

Pierwotnie planowano, że „Kaga” także zostanie zezłomowana. Jednak krążownik liniowy „Amagi”, który miał zostać przebudowany na lotniskowiec, został mocno uszkodzony na pochylni w czasie trzęsienia ziemi w Tokio w 1923 r.[1] Oznaczało to, że jego przebudowa zgodna z ustaleniami traktatu waszyngtońskiego[A 5] była niemożliwa. Przeróbki na lotniskowiec poddano więc pancernik „Kaga”. Konwersja zajęła 5 lat (1923–1928)[12].

„Kaga” jako lotniskowiec[edytuj]

„Kaga” w czasie budowy w stoczni w Yokosuka w listopadzie 1928 r.
 Osobny artykuł: Kaga.

Po ukończeniu „Kaga” łączyła w sobie cechy lotniskowca i krążownika. Była uzbrojona w działa kal. 203 mm L/50: dwie wieże dwudziałowe zamontowano po obu stronach pokładu na śródokręciu, sześć pojedynczych dział w kazamatach. Miała także opancerzenie burtowe o grubości 280 mm. Lotniskowiec oficjalnie wypierał 29 000 t, ale prawdopodobnie było to bliżej 30 000 t[13]. Okręt miał zasięg 8000 mil przy prędkości 14 węzłów, mógł płynąć z prędkością maksymalną 27,5 węzła[14]. Podobnie jak „Akagi”, „Kaga” została wyposażona w jeden pokład lotniczy przeznaczony do lądowania i dwa mniejsze, umieszczone niżej, służące do startów. Planowano, że samoloty będą startować wprost z hangarów i lądować tylko na górnym pokładzie. Jednak okazało się, że tego typu operacje są niebezpieczne i niemożliwe do przeprowadzenia na wzburzonym morzu. W 1935 r. przeprowadzono przebudowę, w czasie której usunięto dwa pokłady startowe, a główny przedłużono w kierunku dziobu[12].

Po tej przebudowie lotniskowiec miał oficjalną wyporność 38 200 t (37 600 LT; 42 100 ST). Lepsze kotły pozwalały na osiągnięcie około 28 węzłów, ilość przenoszonych samolotów wzrosła do 90. Pozostawiono jednak dziesięć pojedynczych dział kal. 203 mm, wszystkie znajdowały się w kazamatach[13]. Po udziale w operacjach na terenie Chin, „Kaga” wzięła udział w ataku na Pearl Harbor 7 grudnia 1941 r.[15][16] Osłaniała japońskie desanty w pierwszych trzech miesiącach roku 1942, choć w lutym uległa uszkodzeniom po wejściu na rafę. Po naprawie uszkodzeń w kwietniu okręt wszedł w skład zespołu mającego wspierać lądowanie na Midway. Jednak w pobliżu atolu japońska flota została zaskoczona przez pojawienie się m.in. trzech amerykańskich lotniskowców. W czasie bitwy o Midway, z powodu planu admirała Yamamoto, japońskie okręty były rozproszone i nie mogły się bezpośrednio wspierać nawzajem. „Kaga”, wraz z trzema innymi japońskimi lotniskowcami została zatopiona przez samoloty pokładowe z USS „Enterprise”, „Hornet” i „Yorktown”[15].

Uwagi[edytuj]

  1. Okręty te nazywa się czasem typem Kaga, ponieważ planowano, że to ten okręt zostanie ukończony jako pierwszy.
  2. Początkowo „Kaga” nie był przeznaczony do przebudowy – miały ją przejść dwie jednostki typu Amagi – jednak „Amagi” odniósł poważne uszkodzenia wskutek trzęsienia ziemi w 1923 roku i ostatecznie został zezłomowany, a przebudowie poddano okręt typu Tosa.
  3. L/45 oznacza długość luf – w tym wypadku lufa ma długość 45 kalibrów – czyli jest 45 razy dłuższa niż kaliber działa.
  4. Z technicznego punktu widzenia okręty typu Satsuma były semidrednotami z powodu ciężkiej artylerii średniego kalibru, jednak nadal były przestarzałe w stosunku do brytyjskiego okrętu liniowego.
  5. Patrz: Washington Naval Treaty, Chapter I, Article IX

Przypisy

  1. a b c d e f g Gardiner i Gray (1984), s. 232.
  2. Gardiner i Gray (1984), s. 231–232.
  3. a b Gardiner i Gray (1984), s. 235.
  4. Tony DiGiulian: Japanese 41 cm/45 (16.1") 3rd Year Type, 40 cm/45 (16.1") 3rd Year Type (ang.). Navweaps.com, 19 kwietnia 2007. [dostęp 18 stycznia 2009].
  5. Tony DiGiulian: Japanese 5.5"/50 (14 cm) 3rd Year Type (ang.). Navweaps.com, 23 sierpnia 2007. [dostęp 18 stycznia 2009].
  6. a b c Gardiner i Gray (1984), s. 222.
  7. a b c Gardiner i Gray (1984), s. 223.
  8. Gardiner i Gray (1984), s. 222–223.
  9. Gardiner and Gray (1984), s. 224.
  10. Patrz: Washington Naval Treaty, Chapter II, Part III, Section II.
  11. Gardiner i Chesneau (1980), s. 172.
  12. a b Poolman (1997), s. 120.
  13. a b Gardiner i Chesneau (1980), s. 180.
  14. Fontenoy (2006), s. 214.
  15. a b Kaga (Aircraft Carrier, 1927-1942) (ang.). Naval Historical Center, 6 kwietnia 1999. [dostęp 18 stycznia 2009].
  16. Fontenoy (2006), s. 215.

Bibliografia[edytuj]

  1. Conway's All the World's Fighting Ships, 1922–1946. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press, 1980. ISBN 0-87021-913-8. OCLC 18121784. (ang.) (Google Books)
  2. Conway's All the World's Fighting Ships: 1906–1921. Annapolis: Naval Institute Press, 1984. ISBN 0870219073. OCLC 12119866. (ang.)
  3. Paul E. Fontenoy: Aircraft Carriers: An Illustrated History of Their Impact. Santa Barbara: ABC-CLIO, 2006. ISBN 9781851095735. OCLC 64510887. (ang.)
  4. Kenneth Poolman: The Winning Edge: Naval Technology in Action, 1939–1945. Annapolis: Naval Institute Press, 1997. ISBN 1557506876. OCLC 35521718. (ang.)

Linki zewnętrzne[edytuj]