Parafia Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Kaliszu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Parafia Świętych Apostołów Piotra i Pawła
Cerkiew parafialna
Cerkiew parafialna
Państwo  Polska
Siedziba Kalisz
Adres ul. Niecała 1
62-800 Kalisz
Data powołania 1774; 7 lutego 1945 (reaktywacja)
Wyznanie prawosławne
Kościół Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
Diecezja łódzko-poznańska
Dekanat Łódź
Cerkiew Świętych Apostołów Piotra i Pawła
Proboszcz ks. prot. Mirosław Antosiuk
Wezwanie Świętych Apostołów Piotra i Pawła
Wspomnienie liturgiczne 29 czerwca/12 lipca
Położenie na mapie Kalisza
Mapa lokalizacyjna Kalisza
Cerkiew parafialna
Cerkiew parafialna
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa wielkopolskiego
Cerkiew parafialna
Cerkiew parafialna
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Cerkiew parafialna
Cerkiew parafialna
Ziemia 51°45′50,7″N 18°05′40,8″E/51,764083 18,094667

Parafia Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Kaliszuparafia prawosławna w dekanacie Łódź diecezji łódzko-poznańskiej.

Na terenie parafii funkcjonuje 1 cerkiew:

Historia[edytuj]

Parafia prawosławna w Kaliszu powstała w II połowie XVIII w., w związku z osiedlaniem się w mieście przybyłej z Macedonii ludności greckiej. Pierwsze wzmianki o parafii pochodzą z 1774; w tym czasie miasto zamieszkiwało 17 prawosławnych rodzin[1]. Wspólnota podlegała początkowo Patriarchatowi Konstantynopolitańskiemu. Do 1782 parafią opiekowali się duchowni sprowadzani z Czerniowców[1]. Wspólnota jeszcze do początków XIX w. nie posiadała miejscowego duszpasterza; posługi religijne w tym okresie pełnił duchowny z Poznania. W 1782 w nabytej przez społeczność kamienicy we wschodniej pierzei Głównego Rynku urządzono kaplicę (ówczesne władze nie zezwalały na budowę wolnostojących świątyń prawosławnych), a kilka lat później na obrzeżach miasta (dziś dzielnica Czaszki) założono cmentarz. Według przeprowadzanych spisów, w 1793 parafia liczyła 41 osób, a w 1811 – 66[2].

W 1818 władze miejskie przekazały parafii były katolicki kościół klasztorny przy ul. św. Stanisława, który następnie zaadaptowano na cerkiew i wyświęcono pod wezwaniem św. Atanazego, natomiast kaplica w Głównym Rynku została zlikwidowana. W 1825 parafię włączono do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego[2].

Plac św. Józefa w Kaliszu (rycina z 1877). Po lewej widoczny prawosławny sobór Świętych Apostołów Piotra i Pawła

Po upadku powstania listopadowego do miasta przybyło wielu Rosjan, głównie wojskowych. Z myślą o nich w Sali Musztry dawnego Korpusu Kadetów (przy obecnej ulicy Łaziennej) urządzono w 1832 cerkiew garnizonową pod wezwaniem św. Jerzego, której przydzielono stałego kapelana. W tym samym roku[3] w Majkowie (dzisiejszej dzielnicy Kalisza) założono prawosławny cmentarz wojskowy, na którym chowano rosyjskich żołnierzy i ich rodziny (obecnie jest to katolicko-prawosławny cmentarz cywilno-wojskowy). W 1835 zamknięto – ze względu na zły stan techniczny – cerkiew św. Atanazego, a jej wyposażenie przeniesiono do cerkwi św. Jerzego (która odtąd zaczęła służyć również parafii cywilnej). Dalszy napływ Rosjan nastąpił po upadku powstania styczniowego; w 1870 w Kaliszu zamieszkiwało ponad 1200 osób narodowości rosyjskiej. W związku z tym władze carskie postanowiły wznieść w mieście okazałą świątynię prawosławną. Sobór pod wezwaniem Świętych Apostołów Piotra i Pawła – u zbiegu ulic Warszawskiej (obecnie Zamkowej) i Panny Marii (obecnie część Placu Jana Pawła II) – wzniesiono w latach 1875–1877 ze środków państwowego funduszu cerkiewno-budowlanego. Na uroczystości konsekracji, dokonanej przez arcybiskupa chełmsko-warszawskiego Leoncjusza[1] (27 lipca 1877)[4] obecnych było 3 jeszcze żyjących przedstawicieli społeczności greckiej. W nowej świątyni służyło dwóch prezbiterów (w tym protojerej), diakon i dwóch psalmistów. Parafia prowadziła działalność dobroczynną i oświatową. W ostatnich latach przed I wojną światową prawosławni stanowili ponad 10% mieszkańców miasta[2].

Budynek dawnej cerkwi garnizonowej św. Jerzego

Bezpośrednio po wybuchu I wojny światowej większa część ludności prawosławnej opuściła Kalisz (razem z wycofującymi się wojskami rosyjskimi, jeszcze przed zburzeniem miasta przez wojska niemieckie). Według spisu z 1921, w Kaliszu zamieszkiwało na stałe 323 prawosławnych, spośród których aż 193 deklarowało narodowość polską (pozostali – rosyjską, rusińską i ukraińską). Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości zarówno sobór Świętych Piotra i Pawła, jak i cerkiew garnizonowa św. Jerzego znalazły się w gestii polskich władz wojskowych. Początkowo w soborze planowano urządzić kościół garnizonowy, jednak Rada Miejska Kalisza zdecydowała o rozbiórce obiektu, co nastąpiło w 1928[1]. W dawnej cerkwi św. Jerzego urządzono świetlicę wojskową[5]. Prawosławni organizowali nabożeństwa w kapliczkach cmentarnych (na Czaszkach i w Majkowie), w latach 1921–1926 na terenie szkoły ewangelickiej, a od 1926 w odzyskanym budynku parafialnym przy ulicy Niecałej. W 1928 w sąsiedztwie tego budynku rozpoczęto przygotowania do wzniesienia wolnostojącej cerkwi. 7 kwietnia 1929 poświęcono kamień węgielny pod jej budowę, 8 stycznia 1930 miało miejsce poświęcenie obiektu w surowym stanie, a we wrześniu tegoż roku oddano wyposażoną świątynię do użytku[1]. Do jej zbudowania wykorzystano materiał z rozebranego soboru; nowa cerkiew otrzymała też wezwanie, które nosił sobór – Świętych Apostołów Piotra i Pawła. Ikonostas i niektóre utensylia sprowadzono z rozebranej cerkwi w Sieradzu[1]. Część wiernych – niezadowolona z używania w języku liturgicznym (cerkiewnosłowiańskim) wymowy rosyjskiej – urządziła kaplicę domową, w której nabożeństwa odprawiano po cerkiewnosłowiańsku z wymową ukraińską[2].

W latach 20. XX w. wspólnota prawosławna w Kaliszu, tworząca w tym okresie placówkę filialną parafii św. Aleksandra Newskiego w Łodzi[1], weszła w skład diecezji warszawsko-chełmskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Według spisu z 1931, wśród stałych mieszkańców Kalisza było 474 prawosławnych, z czego 157 deklarowało narodowość ukraińską, 136 – rosyjską (była to głównie „biała emigracja”), a ponad 200 zadeklarowało język polski jako ojczysty[2].

W 1920 w Kaliszu utworzono obóz dla internowanych żołnierzy Armii Czynnej Ukraińskiej Republiki Ludowej, w którym działało prawosławne duszpasterstwo wojskowe (na terenie obozu urządzono m.in. dwie cerkwie – Opieki Matki Bożej oraz szpitalną św. Pantelejmona). Prawosławną opieką duszpasterską byli też objęci Ukraińcy przebywający w obozie w Szczypiornie (obecnie dzielnica Kalisza), którzy później zostali przeniesieni do obozu kaliskiego. Cerkiew Opieki Matki Bożej działała również po zlikwidowaniu obozu i utworzeniu w jego miejsce Stanicy Ukraińskiej (1924), w której niekiedy przebywało nawet powyżej 1000 osób. W latach 30. jej duszpasterzami byli: ks. Iwan Weliwczenko i archimandryta Borys (Jakubowski). Zmarłych żołnierzy ukraińskich chowano na trzech cmentarzach: przy ulicy Górnośląskiej, w Majkowie oraz na założonym w 1914 cmentarzu w Szczypiornie (wykupionym w 1929 przez Ukraiński Komitet Centralny w Polsce, któremu Stanica podlegała). Stanica Ukraińska istniała jeszcze w czasie okupacji hitlerowskiej (i nawet w tym okresie posiadała prawosławne duszpasterstwo – w latach 1939–1944 jej kapelanem był ks. Łazar Woroniuk); kres jej działalności położyło dopiero wkroczenie Armii Czerwonej w 1945[2].

W czasie II wojny światowej cerkiew Świętych Piotra i Pawła była czynna; na niedzielnych nabożeństwach pojawiali się robotnicy przymusowi z Europy Wschodniej, a nawet jeńcy radzieccy. 7 lutego 1945 nastąpiła reaktywacja samodzielnej parafii prawosławnej w Kaliszu[1]. W 1945 wszyscy obecni w cerkwi na uroczystości Paschy zostali zatrzymani przez NKWD, a następnie wywiezieni do radzieckich łagrów. Część kaliskich prawosławnych wyemigrowała do Europy Zachodniej. W parafii pozostało kilkadziesiąt osób[2].

W 1948 parafia weszła w skład diecezji łódzko-poznańskiej.

29 czerwca 2004 (w święto patronalne według nowego stylu) obchodzono 75-lecie poświęcenia kamienia węgielnego pod budowę cerkwi oraz 230-lecie istnienia parafii. Uroczystościom przewodniczył ordynariusz diecezji łódzko-poznańskiej, arcybiskup Szymon; obecni byli też przedstawiciele władz miejskich. 12 lipca 2006, podczas ponownej wizyty w parafii kaliskiej, arcybiskup Szymon poświęcił odrestaurowany cerkiewny ikonostas. W tym samym dniu hierarcha otrzymał przyznany przez prezydenta miasta medal „Honorowy Przyjaciel Miasta Kalisza”[2].

Parafia aktywnie uczestniczy w Święcie ulicy Niecałej w Kaliszu, odbywającego się corocznie w drugą sobotę września (tego dnia w świątyni służona jest Boska Liturgia, a następnie ma miejsce koncert muzyki cerkiewnej)[1].

Wykaz proboszczów[edytuj]

  • 1782–1805 – ks. Mikołaj Nikitas
  • 1805–1808 – ks. Teodor Pietrowicz
  • 1808–1827 – hieromnich Atanazy (Sawicz)
  • 1827–1843 – ks. Bazyli Borysewicz
  • 1843 – ks. Zachariusz Lewicki
  • 1843(?) – ks. Aleksander Kruglewski
  • 1844–1848(?) – ks. Onufry Liniewicz
  • 1848–1857(?) – ks. Jakub Kraszanowski
  • 1857–1864 – ks. Jakub Krzyżanowicz
  • 1864–1875 –ks. Jan Blandowicz
  • 1875–1889 – ks. Wakchus Guriew
  • 1889–1898 – ks. Eutymiusz Guriew
  • 1898–1902 – ks. Włodzimierz Tatarow
  • 1902–1914 – ks. Jakub Siemienowski
  • 1918–1919 – ks. Jan Kowalenko (administrator)
  • lata 20. XX w. –1945 – archimandryta Herman (Kariakin) (administrator)
  • 1945–1998 – ks. Teodot Malutczyk
  • od 27.07.1998 – ks. Mirosław Antosiuk

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

Bibliografia[edytuj]

  • Kalendarz Prawosławny 2013, Wydanie Warszawskiej Metropolii Prawosławnej, ISSN 1425-2171, s.227
  • Hierarchia i kler kościoła prawosławnego w granicach II Rzeczypospolitej i Polski powojennej w XIX–XXI wieku, ks. Grzegorz Sosna i m. Antonina Troc-Sosna, Ryboły 2012