Parazonium

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Nietypowe (krótkie) parazonium o cechach zbliżonych do pugio

Parazonium (z gr. παραζώνιον od παραζώνη – pas[1]) – rodzaj ozdobnego sztyletu rzymskiego służącego głównie celom reprezentacyjnym i ceremonialnym.

Opis[edytuj | edytuj kod]

W przeciwieństwie do wojskowego sztyletu bojowego (pugio), charakteryzował się znaczną długością (37-57 cm), szerszą bądź zwężoną klingą mierzącą przynajmniej ok. 25 cm długości oraz uchwytem w postaci wykonanej często artystycznie rękojeści – z zakończeniem (głowicą) w kształcie głowy zwierzęcej (lwa lub częściej orła). Niekiedy wyglądem przypominał późnośredniowieczny sztylet szwajcarski (tzw. Schweizerdegen, Schweizerdolch), zazwyczaj jednak, mając płaski brzeszczot, był typową bronią sieczno-kłującą.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Stanowił oznakę godności (statusu) dowódców (np. trybunów) bądź panujących, będąc jako taki również atrybutem bóstw. Na polu bitwy zasadniczo nie służył dowódcom do walki, lecz do skupiania wokół siebie żołnierzy; podczas bezpośredniego starcia zamieniano go w razie konieczności na gladius. Częstokroć występuje w scenach rewersowych monet jako atrybut cesarzy oraz bóstw opiekuńczych wojsk rzymskich: Marsa, Romy i uosobienia męstwa (Virtus). Marcjalis poświęcił mu jeden z epigramów w Apophoreta (XIV, 32), gdzie wyraźnie uważa go za oznakę nominacji na trybuna.

Dowódca z parazonium (pośrodku) podczas walki wręcz

Tę funkcję broni potwierdzają wprost lub pośrednio inne źródła pisane, głównie inskrypcje (np. CGIL II 164,33 ; 394,38). Z jednej z nich (CGIL V 384,33) czytelnie wynika, że Rzymianie mieli zapożyczyć tę broń od „Macedończyków” (tj. Greków) z hellenistycznego Wschodu, którzy wcześniej przejęli ją z kolei od Persów (miecz akinakes)[2]. Wiadomo, iż w armii rzymskiej początkowo używano parazonium nawet w celach bojowych; stopniowo jednak, od II w. p.n.e. zastępowany był krótszym i użyteczniejszym pugio.

Źródła ikonograficzne (np. płaskorzeźby z Kolumny Trajana) dają świadectwo, że w przeciwieństwie do miecza noszono go po lewej stronie, najczęściej zatknięty za pas napierśny oficera lub na zaczepie przy pasie biodrowym. Podobnie umiejscowiony jest u cesarza Augusta na przedstawieniu z pancerza jego posągu z Prima Porta. Użycie parazonium przez dowódcę w bitewnym zamęcie wymownie przedstawiono w scenie z tzw. sarkofagu z Portonaccio[3] – widoczny we fragmencie jego środkowej części Aulus Juliusz Pompiliusz trzyma je w uniesionej ręce jako broń, lecz także jako oznakę swej godności legata legionu (legatus legionis).

Świadectwa materialne[edytuj | edytuj kod]

Egzemplarz takiego półmetrowego sztyletu znalezionego we francuskim Faou (Finistère), znajduje się w zbiorach muzeum w St. Germain (nr 11698)[4]. Przykład szczególnego egzemplarza stanowi należące do wyższego oficera pamiątkowe parazonium z czasów panowania Wespazjana, z głowicą w kształcie wilczej głowy, z inskrypcjami w grece i łacinie, kunsztownie i bogato zdobione na uchwycie scenami figuralnymi łączonymi z oblężeniem przez Rzymian palestyńskiej Gamali[5].

Broń tę ponadto dokumentują świadectwa ikonograficzne: m.in. brązowa statutetka Marsa z St. Germain[6], przede wszystkim jednak płaskorzeźby o tematyce wojskowej oraz nagrobki legionistów z II wieku n.e. – a zwłaszcza oficerów (np. z Puli), ukazujące tę broń w bogato zdobionej, okładanej metalowymi płytkami pochwie.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Słownik łacińsko-polski pod red. M. Plezi, Warszawa 1974, t. IV, s. 28
  2. Tak u Daremberga i Saglio (Charles Daremberg, Edmond Saglio: Dictionnaire des antiquités grecques et romaines d'après les textes et les monuments. Paris: Librairie Hachette, t. IV, cz. 1, s. 333).
  3. Pochodzący z ok. 180 r. n.e. sarkofag rzymskiego wodza uczestniczącego w wojnach z Germanami i Sarmatami za panowania Marka Aureliusza; obecnie w Museo Nazionale Romano (Marie Pardyová: La représentation de bataille sur le sarcophage de Portonaccio et sa composition. W "Eirene" t. XLII (2006), s. 135-151).
  4. W ofercie londyńskiego domu aukcyjnego Christie (2002 r.) znalazło się dobrze zachowane parazonium z epoki cesarstwa (I-III w.), pochodzące z Jaffy – por. "Roman Bronze Ceremonial Dagger with Head of Eagle" [1] (ang.) [dostęp 2015-03-09].
  5. David Xavier Kenney – Parazonium spod Gamali (ang.) [dostęp 2014-12-10].
  6. Salomon Reinach, katalog Bronzes figurés du Musée de St. Germain, nr 348.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Realencyclopädie der classischen Alterthumswissenschaft. Suttgart: J.B. Metzler, 1949, t. XVIII/4, kol. 1416-1417

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]