Paronomazja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Paronomazja (gr. παρονομασία paronomasía – "lekko zmieniona nazwa")[1][2], adnominatiofigura retoryczna, fonetyczny środek stylistyczny, polegający na zestawieniu podobnie brzmiących słów (często homofonów i homonimów) celem osiągnięcia efektu stylistycznego[3], np. może morze nie pomoże; moreny, mureny i morza i zorze (Wisława Szymborska, Urodziny), Cykady na Cykladach (Maanam). Paronomazja — jak zauważa Joanna Grądziel-Wójcik — znajduje się u zbiegu fonostylistyki i semantyki[4]. Paronomazja wydobywa ukryte lub zatarte związki wyrazowe, stając się źródłem ciekawych pomysłów m.in. w kalamburach i limerykach. Paronomazją (ang. pun) posługiwał się często William Szekspir. Nie brak jej też w Boskiej komedii Dantego[5][6]:

Ahi quanto a dir qual era è cosa dura
esta selva selvaggia e aspra e forte
che nel pensier rinova la paura!
(Dante, Divina Commedia, Inferno, Canto I, 4-6)

Jak zauważył Immanuel M. Casanowicz, badacz tego zjawiska w tekstach Starego Testamentu, urok i efekt paronomazji polega na połączeniu podobieństwa dźwięków z różnicą znaczeń (The charm and effect of paronomasia lie [...] in the union of similarity of sound with dissimilarity of sense.[7]). Paronomazja jest też obecna w Ewangelii według św. Jana[8]. Paronomazję często spotyka się w tytułach: Pride and Prejudice (Duma i uprzedzenie, Jane Austen), Sense and sensibility (Rozważna i romantyczna, Jane Austen). Istnieją utwory w całości oparte na paronomazji, jak Satyra na stosunki panujące wśród katów narodowości tatarskiej Janusza Minkiewicza. Na zasadzie paronomazji bywały też zestawiane pseudonimy znanych duetów aktorskich: Flip i Flap, Pat i Pataszon[9]. Wszystkie rodzaje instrumentacji głoskowej w mniejszym lub większym stopniu wykazują cechy paronomazji. Najczęściej spotykanym rodzajem paronomazji jest oczywiście rym, ale jest on na tyle powszechny, że w odniesieniu do niego nie stosuje się zazwyczaj terminu "paronomazja". Silny walor paronomastyczny ma konsekwentna aliteracja, a zwłaszcza tautogram: Ego sum via et veritas et vita (Ja jestem droga i prawda i życie, Ewangelia według św. Jana (14, 6)). Odmianą paronomazji jest parecheza. Na temat paronomazji pisali między innymi Roman Jakobson, Lucylla Pszczołowska[10] i Józef Korpanty[11]. Szczegółowo użycie paronomazji w poezji łacińskiej omawia Katarzyna Lesiak[12] Paronomazją w poezji Edgara Allana Poe zajmuje się Sławomir Studniarz[13], natomiast na użycie tego środka w liryce Gerarda Manleya Hopkinsa zwracał uwagę jego polski tłumacz, Stanisław Barańczak[14]. O paronomazji w poezji polskiej, czeskiej i angielskiej pisał Wiktor Jarosław Darasz[15], zwracając uwagę na jej zastosowanie w poezji Vladimíra Holana[16]. Z kolei jej występowanie w awangardowej liryce rosyjskiego poety Wielimira Chlebnikowa zauważyła Monika Górska[17].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Władysław Kopaliński: paronomazja. W: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych [on-line]. [dostęp 2018-07-15].
  2. Henry George Liddell, Robert Scott: παρονομασία (ang.). W: A Greek-English Lexicon [on-line]. [dostęp 2018-07-15].
  3. Jacek Baluch, Piotr Gierowski: Czesko-polski słownik terminów literackich. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2016, s. 277-278. ISBN 978-83-233-4066-9.
  4. Joanna Grądziel-Wójcik: Poetyki i lektury momentalne. Między materią a metafizyką, czyli o paronomazji na przykładzie poezji kobiet (pol.). pressto.amu.edu.pl. [dostęp 2017-12-12].
  5. Zobacz: Ernst Robert Curtius, Literatura europejska i łacińskie średniowiecze, Tłumaczenie i opracowanie Andrzej Borowski, Universitas, Kraków 1997, s. 307, ​ISBN 83-7052-128-2​.
  6. Paronomasia (wł.). treccani.it. [dostęp 2017-12-16].
  7. Immanuel M. Casanowicz: Paronomasia in the Old Testament (ang.). jstor.org, 1893. [dostęp 2017-11-18].
  8. Kalina Wojciechowska: Odpuścić grzechy, zachować wiernych (J 20,23) (pol.). s3.amazonaws.com. [dostęp 2017-12-15].
  9. Pat i Patachon (pol.). Encyklopedia PWN. [dostęp 2017-12-10].
  10. Lucylla Pszczołowska, Instrumentacja dźwiękowa, 1977.
  11. Józef Korpanty, Paronomazje łacińskie, Nowy Filomata, nr 3, 2001
  12. Katarzyna Lesiak, Estetyka dźwięku, czyli instrumentacja dźwiękowa oraz jej praktyczna realizacja w poezji epickiej mistrzów łacińskiego heksametru: Lukrecjusza, Wergiliusza i Owidiusza, Katowice 2007, s. 150-167.
  13. Sławomir Studniarz, Brzmienie i sens w wierszach Edgara Allana Poego, Toruń 2011.
  14. Zobacz: Gerard Manley Hopkins, Wybór poezji, Kraków 1981.
  15. Wiktor J. Darasz, O paronomazji, Język Polski, 3-4/1998, s. 238-245.
  16. Wiktor Jarosław Darasz, Harmonia wokaliczna w poezji Vladimíra Holana, Almanach Czeski, 2006, s. 55–58.
  17. Monika Górska: Problemy fonostylistyki w twórczości poetyckiej Wielimira Chlebnikowa (pol.). repozytorium.amu.edu.pl. [dostęp 2017-12-15].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]