Paronomazja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Paronomazja, adnominatio, (gr. paronomasía) – figura retoryczna, fonetyczny środek stylistyczny, polegający na zestawieniu podobnie brzmiących słów (często homofonów i homonimów) celem osiągnięcia efektu stylistycznego[1], np. może morze nie pomoże; moreny, mureny i morza i zorze (Wisława Szymborska, Urodziny). Paronomazja wydobywa ukryte lub zatarte związki wyrazowe, stając się źródłem ciekawych pomysłów m.in. w kalamburach i limerykach. Paronomazją (ang. pun) posługiwał się często William Szekspir. Nie brak jej też w Boskiej komedii Dantego[2]:

Ahi quanto a dir qual era è cosa dura
esta selva selvaggia e aspra e forte
che nel pensier rinova la paura!
(Dante, Divina Commedia, Inferno, Canto I, 4-6)

Paronomazję często spotyka się w tytułach: Pride and Prejudice (Duma i uprzedzenie, Jane Austen), Sense and sensibility (Rozważna i romantyczna, Jane Austen). Istnieją utwory w całości oparte na paronomazji, jak Satyra na stosunki panujące wśród katów narodowości tatarskiej Janusza Minkiewicza. Na zasadzie paronomazji bywały też zestawiane pseudonimy znanych duetów aktorskich: Flip i Flap, Pat i Pataszon. Wszystkie rodzaje instrumentacji głoskowej w mniejszym lub większym stopniu wykazują cechy paronomazji. Najczęściej spotykanym rodzajem paronomazji jest oczywiście rym, ale jest on na tyle powszechny, że w odniesieniu do niego nie stosuje się zazwyczaj terminu "paronomazja". Silny walor paronomastyczny ma konsekwentna aliteracja, a zwłaszcza tautogram: Ego sum via et veritas et vita (Ja jestem droga i prawda i życie, Ewangelia według św. Jana (14, 6)). Odmianą paronomazji jest parecheza. Na temat paronomazji pisali między innymi Roman Jakobson, Lucylla Pszczołowska[3] i Józef Korpanty[4]. Szczegółowo użycie paronomazji w poezji łacińskiej omawia Katarzyna Lesiak[5] Paronomazją w poezji Edgara Allana Poe zajmuje się Sławomir Studniarz[6], natomiast na użycie tego środka w liryce Gerarda Manleya Hopkinsa zwracał uwagę jego polski tłumacz, Stanisław Barańczak[7]. O paronomazji w poezji polskiej, czeskiej i angielskiej pisał Wiktor Jarosław Darasz[8], zawracając uwagę na jej zastosowanie w poezji Vladimíra Holana[9].

Przypisy

  1. Jacek Baluch, Piotr Gierowski: Czesko-polski słownik terminów literackich. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2016, s. 277-278. ISBN 978-83-233-4066-9.
  2. Zobacz: Ernst Robert Curtius, Literatura europejska i łacińskie średniowiecze, Tłumaczenie i opracowanie Andrzej Borowski, Universitas, Kraków 1997, s. 307, ​ISBN 83-7052-128-2​.
  3. Lucylla Pszczołowska, Instrumentacja dźwiękowa, 1977.
  4. Józef Korpanty, Paronomazje łacińskie, Nowy Filomata, nr 3, 2001
  5. Katarzyna Lesiak, Estetyka dźwięku, czyli instrumentacja dźwiękowa oraz jej praktyczna realizacja w poezji epickiej mistrzów łacińskiego heksametru: Lukrecjusza, Wergiliusza i Owidiusza, Katowice 2007, s. 150-167.
  6. Sławomir Studniarz, Brzmienie i sens w wierszach Edgara Allana Poego, Toruń 2011.
  7. Zobacz: Gerard Manley Hopkins, Wybór poezji, Kraków 1981.
  8. Wiktor J. Darasz, O paronomazji, Język Polski, 3-4/1998, s. 238-245.
  9. Wiktor Jarosław Darasz, Harmonia wokaliczna w poezji Vladimíra Holana, Almanach Czeski, 2006, s. 55–58.

Zobacz też[edytuj]