Parzenica (wzór)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy ubioru. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Parzenice na góralskich spodniach (portkach)
Fotografia wykonana w ramach projektu ,,Etnografia Karpat" (grant Wikimedia Foundation)
Parzenice na portkach góralskich, XIX wiek. Kolekcja Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem.

Parzenica – ozdobny ornament hafciarski lub aplikacja poniżej „przyporów” spodni góralskich.

Historia[edytuj]

Nazwa pochodzi prawdopodobnie od parznąć, parznić (brudzić, zanieczyszczać)[1]. Nazwa ta oznaczała także drewniane formy do odciskania sera oraz snycerskie motywy zdobnicze w kształcie serca[2]..Przypuszcza się, że wzór przyszedł na tereny polskie z Węgier[3]. W II połowie XIX wieku parzenice miały wygląd prostych pętlic sznurkowych, którymi wzmacniano rozcięcia – „przypory” na przedzie spodni sukiennych. Spełniały na początku praktyczne funkcje – chroniły sukno przed strzępieniem. Współcześnie znany wzór parzenic to zasługa krawców, którzy zaczęli używać w wyszyciu sznura w kolorze czerwonym lub granatowym, zwiększali też liczbę pętli. Poprzednio stosowaną aplikację zastąpiono haftem, a dostępność różnokolorowej włóczki wełnianej wzbogaciła kolorystykę parzenicy.

Rodzaje parzenic[edytuj]

  • Górale babiogórscy - parzenice z zielonej taśmy w kształcie trójlistnej pętlicy: popularne od XIX wieku (wcześniej spodnie ozdabiano jedynie przyporem obszytym wąskim, czerwonym lub granatowym sznurkiem)[4]
  • Górale orawscy - parzenice czarne lub zielone (podwójna pętlica). Wcześniej obszywano przypory czarną lamówką[4].
  • Górale podhalańscy - parzenice duże, wielobarwne (od 6 do 8 kolorów), w kształcie charakterystycznej rozety/gwiazdy/serca z bocznymi pętlami o stylizowanych roślinnych i geometrycznych formach, z zakończeniami w postaci krzesiwka (też: kwadrat, kukiołka) [5][6]. Wcześniej skromne obszycie przyporów[4]. Początkowo krawcy podhalańscy nie używali określania parzenica, a drobne ornamenty wykańczające przypory nazywali cyfrą lub krzesiwkiem. Pod koniec XIX. nazwa parzenica zaczęła funkcjonować jako określenie właściwej geometrycznie parzenicy. W latach 60. XIX wieku w zdobnictwie stroju męskiego zastosowano ścieg łańcuszkowy, który zastąpił wite sznurowo aplikacje. Zainicjowało to proces kształtowania się parzenicy o formie składającej się z motywu, który tworzą trzy podstawowe elementy: kółko w centrum, odchodzące od niego promieniście ogniwa, zwane też kulami oraz romboidalne zakończenie od dołu zwane krzesiwkiem[6].
  • Górale gorczańscy (w pracy T. Seweryna jako: Kliszczacy[6]) - parzenice typu węzeł rycerski, na motywie serca i bardziej skomplikowane typu podhalańskiego; popularne od II połowy XIX wieku; wcześniej przypory ozdobione czerwonym obszyciem[7].
  • Parzenice na portkach góralskich - Podhale
    Górale spiscy - wyróżniono cztery typy parzenic (także: cyfry, borytasy) wg zasięgu ich występowania; rodzaje wyszyć, m.in.:koliste pętle od 2 do 5 barwnych sznurków, koliste pętle z wyhaftowaną krokiewką i ,,szpicem" do dołu, także: zamiast szpica haft ściegiem łańcuszkowym przerywany krokiewkami i ,,kropkami" oraz roślinne i geometryczne stylizacje[5]. W latach 30. nie występowała tu jeszcze nazwa ,,parzenica" [parobskie wysite przypory[6]]
  • Górale szczawniccy - charakterystyczne haczykowate formy w miejscu, gdzie dolna część oblamki przypora styka się z serduszkiem; haczyki (smereki) zwrócone są do dołu, wyhaftowane ściegiem łańcuszkowym, otoczone kropkami[6].

Wzór - recepcja[edytuj]

Stylizowana parzenica znalazła się w logotypach m.in.:

Przypisy

  1. JoannaJ. Dziadowiec JoannaJ., Zeszyty Naukowe TDUJ2010, PaulinaP. Tendera (red.), 2010, s. 87.
  2. Stanisława Trybunia –S. T. – Staszel Stanisława Trybunia –S. T. –, Strój górali podhalańskich, Fundacja Braci Golec, 2010, s.250, ISBN 9788392551812.
  3. JillJ. Condra JillJ., Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing Around the World, t. 2, ABC-CLIO, 2013, s. 600, ISBN 9780313376375.
  4. a b c S.S. Figiel S.S., U.U. Janicka-Krzywda U.U., P.P. Krzywda P.P., W.W.Wiśniewski i inni, Beskid Żywiecki - przewodnik, Oficyna Wydawnicza "Rewasz", 2012, s. 86, ISBN 9788362460304.
  5. a b EdytaE. Starek EdytaE., Parzenice spiskie, „Polska Sztuka Ludowa”, VI, nr 3-10, ss.175-180.
  6. a b c d e TadeuszT. Seweryn TadeuszT., Parzenice góralskie, Kraków 1930, s.43.
  7. OlgaO. Mulkiewicz OlgaO., Parzenice gorczańskie, „Polska Sztuka Ludowa”, 9 (4), 1955, ss. 217-222.
  8. Olimpijski logotyp Krakowa (pol.). krakow2022.org, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].