Parzenica (wzór)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy ubioru. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Parzenice na portkach góralskich - Podhale
Fotografia wykonana w ramach projektu ,,Etnografia Karpat" (grant Wikimedia Foundation)
Parzenice na portkach góralskich, XIX wiek. Kolekcja Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem.
Parzenica podhalańska

Parzenica – ozdobny ornament hafciarski lub aplikacja poniżej „przyporów” spodni góralskich.

Historia[edytuj]

Nazwa pochodzi prawdopodobnie od parznąć, parznić (brudzić, zanieczyszczać)[1]. Nazwa ta oznaczała także drewniane formy do odciskania sera oraz snycerskie motywy zdobnicze w kształcie serca[2]..Przypuszcza się, że wzór przyszedł na tereny polskie z Węgier[3]. W II połowie XIX wieku parzenice miały wygląd prostych pętlic sznurkowych, którymi wzmacniano rozcięcia – „przypory” na przedzie spodni sukiennych. Spełniały na początku praktyczne funkcje – chroniły sukno przed strzępieniem. Współcześnie znany wzór parzenic to zasługa krawców, którzy zaczęli używać w wyszyciu sznura w kolorze czerwonym lub granatowym, zwiększali też liczbę pętli. Poprzednio stosowaną aplikację zastąpiono haftem, a dostępność różnokolorowej włóczki wełnianej wzbogaciła kolorystykę parzenicy.

Rodzaje parzenic[edytuj]

  • Górale babiogórscy - parzenice z zielonej taśmy w kształcie trójlistnej pętlicy: popularne od XIX wieku (wcześniej spodnie ozdabiano jedynie przyporem obszytym wąskim, czerwonym lub granatowym sznurkiem)[4]
  • Górale orawscy - parzenice czarne lub zielone (podwójna pętlica). Wcześniej obszywano przypory czarną lamówką[4].
  • Górale podhalańscy - parzenice duże, wielobarwne (od 6 do 8 kolorów), w kształcie charakterystycznej rozety/gwiazdy/serca z bocznymi pętlami o stylizowanych roślinnych i geometrycznych formach, z zakończeniami w postaci krzesiwka (też: kwadrat, kukiołka) [5][6]. Wcześniej skromne obszycie przyporów[4]. Początkowo krawcy podhalańscy nie używali określania parzenica, a drobne ornamenty wykańczające przypory nazywali cyfrą lub krzesiwkiem. Pod koniec XIX. nazwa parzenica zaczęła funkcjonować jako określenie właściwej geometrycznie parzenicy. W latach 60. XIX wieku w zdobnictwie stroju męskiego zastosowano ścieg łańcuszkowy, który zastąpił wite sznurowo aplikacje. Zainicjowało to proces kształtowania się parzenicy o formie składającej się z motywu, który tworzą trzy podstawowe elementy: kółko w centrum, odchodzące od niego promieniście ogniwa, zwane też kulami oraz romboidalne zakończenie od dołu zwane krzesiwkiem[6].
  • Górale gorczańscy (w pracy T. Seweryna jako: Kliszczacy[6]) - parzenice typu węzeł rycerski, na motywie serca i bardziej skomplikowane typu podhalańskiego; popularne od II połowy XIX wieku; wcześniej przypory ozdobione czerwonym obszyciem[7].
  • Górale spiscy - wyróżniono cztery typy parzenic (także: cyfry, borytasy) wg zasięgu ich występowania; rodzaje wyszyć, m.in.:koliste pętle od 2 do 5 barwnych sznurków, koliste pętle z wyhaftowaną krokiewką i ,,szpicem" do dołu, także: zamiast szpica haft ściegiem łańcuszkowym przerywany krokiewkami i ,,kropkami" oraz roślinne i geometryczne stylizacje[5]. W latach 30. nie występowała tu jeszcze nazwa ,,parzenica" [parobskie wysite przypory[6]]
  • Górale szczawniccy - charakterystyczne haczykowate formy w miejscu, gdzie dolna część oblamki przypora styka się z serduszkiem; haczyki (smereki) zwrócone są do dołu, wyhaftowane ściegiem łańcuszkowym, otoczone kropkami[6].

Wzór - recepcja[edytuj]

Stylizowana parzenica znalazła się w logotypach m.in.:


Przypisy

  1. JoannaJ. Dziadowiec JoannaJ., Zeszyty Naukowe TDUJ2010, PaulinaP. Tendera (red.), 2010, s. 87.
  2. Stanisława Trybunia –S.T.– Staszel Stanisława Trybunia –S.T.–, Strój górali podhalańskich, Fundacja Braci Golec, 2010, s.250, ISBN 9788392551812.
  3. JillJ. Condra JillJ., Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing Around the World, t. 2, ABC-CLIO, 2013, s. 600, ISBN 9780313376375.
  4. a b c S.S. Figiel S.S., U.U. Janicka-Krzywda U.U., P.P. Krzywda P.P., W.W.Wiśniewski i inni, Beskid Żywiecki - przewodnik, Oficyna Wydawnicza "Rewasz", 2012, s. 86, ISBN 9788362460304.
  5. a b EdytaE. Starek EdytaE., Parzenice spiskie, „Polska Sztuka Ludowa”, VI, nr 3-10, ss.175-180.
  6. a b c d e TadeuszT. Seweryn TadeuszT., Parzenice góralskie, Kraków 1930, s.43.
  7. OlgaO. Mulkiewicz OlgaO., Parzenice gorczańskie, „Polska Sztuka Ludowa”, 9 (4), 1955, ss. 217-222.
  8. Olimpijski logotyp Krakowa (pol.). krakow2022.org, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].