Parzenica (wzór)

Parzenica na portkach góralskich, XIX wiek. Kolekcja Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem

Parzenica – motyw zdobniczy w postaci serca, ozdobny ornament hafciarski lub aplikacja wzmacniająca przypory na przodzie spodni sukiennych góralskich.

Drewniana forma do wytyczania konturów parzenicy, źródło: Seweryn 1930, s. 35

Historia

Nazwa pochodzi prawdopodobnie od parznąć, parznić (brudzić, zanieczyszczać). Nazwa ta oznaczała także drewniane formy do odciskania sera oraz snycerskie motywy zdobnicze w kształcie serca. Przypuszcza się, że wzór przyszedł na tereny polskie z Węgier. W II połowie XIX wieku parzenice miały wygląd prostych pętlic sznurkowych, którymi wzmacniano rozcięcia – „przypory” na przedzie spodni sukiennych. Spełniały na początku praktyczne funkcje – chroniły sukno przed strzępieniem. Współcześnie znany wzór parzenic to zasługa krawców, którzy zaczęli używać w wyszyciu sznura w kolorze czerwonym lub granatowym, zwiększali też liczbę pętli. Poprzednio stosowaną aplikację zastąpiono haftem, a dostępność różnokolorowej włóczki wełnianej wzbogaciła kolorystykę parzenic.

Rodzaje parzenic

• Biali górale – tradycyjny góralski krój z dwoma przyporami z przodu oraz łukowatym szwem biegnącym nad pośladkami, łączącym się ze szwami na nogawkach. Nogawice, niezszyte u dołu do końca, w okolicach Szczawy, Zasadnego i Kamienicy były zdecydowanie węższe i zwężające się ku dołowi. Hafty rozmieszczano głównie wokół przyporów, pod nimi (cyfry w typie parzenicy), wzdłuż lampasów (ślaki) i w bok od nich, jako kurnytki i liszaje z pomponem. W subregionie łąckim pod przyporami najczęściej umieszczano motyw pętlicowy zwany węzłem rycerskim, z czasem obudowany smukłą, sercowatą cyfrą. W części zachodniej regionu (Szczawa, Zalesie, Kamienica) charakterystyczne były sercówki z dwiema symetrycznymi ślimacznicami wewnątrz. Np. wokół Łącka przeważało zdobnictwo w kolorach czerwono-niebieskich, z przewagą czerwieni. Dalej na północ (Kicznia, Wola Kosnowa) wprowadzano często kolor zielony, który z czasem tu dominował. W subregionie kamienickim wyszycia miały bogatszą kolorystykę, w której czerwień uzupełniano barwą ciemnoniebieską, zieloną i żółtą.
• Górale babiogórscy – parzenice z zielonej taśmy w kształcie trójlistnej pętlicy: popularne od XIX wieku (wcześniej spodnie ozdabiano jedynie przyporem obszytym wąskim, czerwonym lub granatowym sznurkiem).
• Górale orawscy – parzenice czarne lub zielone (podwójna pętlica). Wcześniej obszywano przypory czarną lamówką.
• Górale podhalańscy – parzenice duże, wielobarwne (od 6 do 8 kolorów), w kształcie charakterystycznej rozety/gwiazdy/serca z bocznymi pętlami o stylizowanych roślinnych i geometrycznych formach, z zakończeniami w postaci krzesiwka (też: kwadrat, kukiołka). Wcześniej skromne obszycie przyporów. Początkowo krawcy podhalańscy nie używali określania parzenica, a drobne ornamenty wykańczające przypory nazywali cyfrą lub krzesiwkiem. Pod koniec XIX. nazwa parzenica zaczęła funkcjonować jako określenie właściwej geometrycznie parzenicy. W latach 60. XIX wieku w zdobnictwie stroju męskiego zastosowano ścieg łańcuszkowy, który zastąpił wite sznurowo aplikacje. Zainicjowało to proces kształtowania się parzenicy o formie składającej się z motywu, który tworzą trzy podstawowe elementy: kółko w centrum, odchodzące od niego promieniście ogniwa, zwane też kulami oraz romboidalne zakończenie od dołu zwane krzesiwkiem.
• Górale gorczańscy – parzenice na motywie serca wyszywane czerwoną i niebieską nicią, dodatkowo motyw gwiazdy sześcioramiennej wyszytej wokół głównego motywu, wcześniej przypory ozdobione czerwonym obszyciem; starszy typ zbudowany był w oparciu o wzór węzła rycerskiego, czyli ornamentu z trzech krzyżujących się pętli - motyw ten był również powszechny wśród górali sądeckich.
• Górale spiscy – wyróżniono cztery typy parzenic (także: cyfry, borytasy) według zasięgu ich występowania; rodzaje wyszyć, m.in. koliste pętle od 2 do 5 barwnych sznurków, koliste pętle z wyhaftowaną krokiewką i „szpicem” do dołu, także: zamiast szpica haft ściegiem łańcuszkowym przerywany krokiewkami i „kropkami" oraz roślinne i geometryczne stylizacje. W latach 30. nie występowała tu jeszcze nazwa „parzenica” (parobskie wysite przypory).
• Górale pienińscy – charakterystyczne haczykowate formy w miejscu, gdzie dolna część oblamki przypora styka się z serduszkiem; haczyki (smereki) zwrócone są do dołu, wyhaftowane ściegiem łańcuszkowym, otoczone kropkami.

Wzór – recepcja

Stylizowana parzenica znalazła się m.in. w:

• logotypie Krakowa jako „Miasta Zgłaszającego się” do organizacji Zimowych Igrzysk Olimpijskich w 2022 roku;
• w zestawieniu polskotematycznych logotypów w związku z obchodami 15. urodzin Wikipedii.
• w herbie powiatu tatrzańskiego.
• w herbie gminy Bukowina Tatrzańska

• 
  Parzenica z Nowego Targu
• 
  Parzenica podhalańska
• 
  Portki ozdobione parzenicami
• 
  Mężczyźni w portkach z parzenicami
• 
  Herb powiatu tatrzańskiego
• 
  Stylizowany wzór parzenicy użyty w logotypie

Bibliografia

• M. Dziadkowiec, Parzenica podhalańska: tradycja, historia i symbolika górskiego dziedzictwa, Corno Owca, 2024.
• K. Pietkiewicz, Haft i zdobienie stroju ludowego, Warszawa: Wydawnictwo sztuka, 1955.
• P. Pleskot, Skąd się wzięły góralskie parzenice?, Single Sparrow Stitchery, 2023.
• T. Seweryn, Parzenice góralskie, Kraków: Nakładem Muzeum Etnograficznego, 1930.