Pasażerka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pasażerka
Gatunek wojenny, psychologiczny
Rok produkcji 1963
Data premiery 20 września 1963
Kraj produkcji  Polska
Język polski
Czas trwania 62 min
Reżyseria Andrzej Munk
Witold Lesiewicz
Scenariusz Zofia Posmysz
Andrzej Munk
Główne role Aleksandra Śląska
Anna Ciepielewska
Muzyka Tadeusz Baird
Zdjęcia Krzysztof Winiewicz
Scenografia Tadeusz Wybult
Montaż Zofia Dwornik
Produkcja Zespół Filmowy „Kamera”

Pasażerka – czarno-biały polski film fabularny z 1963 roku w reżyserii Andrzeja Munka. Film jest adaptacją słuchowiska Zofii Posmysz Pasażerka z kabiny 45 z 1959 oraz późniejszego widowiska telewizyjnego z 1960 roku. Film podzielony jest na dwie części: współczesną, w której podczas rejsu transatlantyckiego była esesmanka Liza (Aleksandra Śląska) dostrzega swoją dawną więźniarkę Martę (Anna Ciepielewska), oraz rozgrywającą się w hitlerowskim obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau, w której odbywa się pojedynek psychologiczny między Lizą a Martą.

Pasażerka jest ostatnim, nieukończonym filmem Munka; reżyser zginął w wypadku samochodowym 20 września 1961 roku, a obróbki nieukończonego materiału podjął się współpracownik Munka, Witold Lesiewicz. Powstał film kaleki pod względem formalnym, opatrzony komentarzem Wiktora Woroszylskiego, który jednak został bardzo dobrze przyjęty przez krytyków. Pasażerkę uhonorowano wyróżnieniem specjalnym i nagrodą FIPRESCI na 17. MFF w Cannes.

W 1964 film stał się oficjalnym polskim kandydatem do rywalizacji o 37. rozdanie Oscara w kategorii najlepszego filmu nieanglojęzycznego.

Fabuła[edytuj | edytuj kod]

Akcja filmu rozgrywa się w dwóch płaszczyznach czasowych: współcześnie oraz podczas retrospekcji w hitlerowskim obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau. Na pokładzie transatlantyckiego statku pasażerskiego, w tłumie turystów znajduje się dwoje małżonków: Walter i Liza. W jednym z portów na pokład statku wchodzi kobieta, która swoim wyglądem przypomina Lizie polską więźniarkę Martę, co uruchamia w Niemce wspomnienia. W retrospekcjach ujawnione zostaje, że Liza pełniła rolę Aufseherin w kobiecej formacji SS na terenie Auschwitz. Szczególnym obiektem stosowanego przez nią rygoru była Marta, z którą Liza prowadziła wyrafinowaną grę psychologiczną. Nadzorczyni jednak nie udało się złamać psychicznie polskiej więźniarki, która – jak się wydaje Lizie – nie przeżyła gehenny obozowej. Liza usprawiedliwia się mężowi ze swojej mrocznej przeszłości, jednak selekcjonuje prawdę o sobie[1].

Obsada[edytuj | edytuj kod]

Produkcja[edytuj | edytuj kod]

Przystępując do realizacji Pasażerki, Andrzej Munk miał za sobą lekturę obozowych opowiadań Tadeusza Borowskiego, a także wspomnień Rudolfa Hössa, przypuszczalnie znał też książkę Roberta Merle Śmierć jest moim rzemiosłem oraz film Noc i mgła (1955) Alaina Resnais'go[2]. Reżyser miał na celu adaptację słuchowiska radiowego pod tytułem Pasażerka z kabiny 45 Zofii Posmysz, które zostało nadane przez Polskie Radio 28 sierpnia 1959 roku. Zaintrygowany słuchowiskiem, Munk zaproponował Posmysz napisanie scenariusza widowiska dla Teatru Telewizji. Jego premiera nastąpiła 10 października 1960 roku (nie zachowało się nagranie), po czym Munk wraz z Posmysz przystąpili do tworzenia filmowej wersji widowiska[3]. W porównaniu z pierwowzorami, które koncentrowały się na współczesnym epizodzie z życia Lizy i Waltera, Munk wprowadził zmiany rozbudowując wątek obozowy. Na 65 stron maszynopisu scenariusza tylko 23 strony poświęcone były części współczesnej[4].

Tworząc część współczesną Munk, wedle relacji jego współpracowników: „odczuwał ciągłe niezadowolenie wynikające z niewspółmierności efektów natury artystycznej” (cytat za Eweliną Nurczyńską-Fidelską)[4]. Munk dążył do skondensowania dialogów napisanych przez Posmysz, dążąc do udramatyzowania relacji między Lizą a Martą[5]. Całość wydarzeń przedstawionych z perspektywy Lizy-narratorki jest poddana subiektywizacji; gwałtowne rozjaśnienia, szybki montaż oraz nakładanie na siebie obrazów ruchomych i statycznych miały zobrazować szok poznawczy esesmanki odtwarzającej w myślach swój epizod oświęcimski[6].

W dwóch głównych rolach – Lizy i Marty – Munk obsadził odpowiednio Aleksandrę Śląską i Annę Ciepielewską. Śląska w roli esesmanki powtarzała swoją kreację aktorską z innego filmu obozowego, Ostatniego etapu (1948) Wandy Jakubowskiej, w podobnym stylu niuansując dylematy psychologiczne swojej postaci. Natomiast Ciepielewska skupiła się na kreowaniu postaci walczącej o swoją godność jako człowieka. Również konflikt pomiędzy dwiema bohaterkami uległ problematyzacji: Liza, podejmując pojedynek psychologiczny z nieugiętą Martą, próbuje jednocześnie ocalić wiarę w słuszność swojej idei[7]. Wsiąknąwszy w temat swojego filmu, zdaniem Andrzeja Brzozowskiego, Munk sprawiał wrażenie niewrażliwego na dokumentację zbrodni oświęcimskiej. Jednocześnie obsesyjnie powiększał materiał filmowy, a „czterdzieści ekranowych minut według scenopisu urosło do przeszło godziny”[8].

Gdy Munk, zrealizowawszy jedynie część filmu, zginął w wypadku samochodowym 20 września 1961, Zespół Realizatorów Filmowych „Kamera” podjął decyzję o zmontowaniu istniejącego materiału w film. Zadania tego podjął się współpracownik reżysera Witold Lesiewicz. Wiktor Woroszylski, który był autorem komentarza do filmu (wygłoszonego przez Tadeusza Łomnickiego), uzasadniał decyzję Zespołu następująco: „Jedynie godząc się na przyjęcie materiałów Munka za tekst uszkodzony, częściowo zatarty, umożliwiający różne kontynuacje w wyobraźni odbiorcy, ale podlegający raczej odczytaniu niż całkowitej restauracji, utrwalimy walor artystyczny właściwy takiemu dziełu”[9].

Odbiór[edytuj | edytuj kod]

Pasażerka miała swoją premierę 20 września 1963 roku[10]. Film Munka został bardzo dobrze przyjęty przez rodzimych krytyków. Konrad Eberhardt na łamach pisma „Film” twierdził, że: „Andrzej Munk konsekwentnie […] omija sytuacje dramatyzujące okrucieństwo. Od pierwszych scen obozowych odczuwamy, że rzecz odmieniła tu swoją funkcję, przestała być elementem tła […], że przerzucono tu na nią część istotnych argumentów. […] W wyrazistości, konkretności materialnego świata, w sile ekspresji każdego niemal dźwięku – Munk staje się tutaj niespodziewanie bliski metodzie Roberta Bressona”[11]. W swoim eseju Aleksander Jackiewicz pisał, iż „takiej brawury, takiej śmiałości artystycznej, takiej skali, którą znać w każdej cząstce dzieła, jeszcze nie spotkaliśmy w dorobku Munka”[12].

Ukazawszy się na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Cannes, Pasażerka zdobyła Specjalne Wyróżnienie Honorowe Jury oraz nagrodę FIPRESCI. Na MFF w Wenecji natomiast film otrzymał nagrodę Stowarzyszenia Dziennikarzy Włoskich. Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich uhonorowało Pasażerkę Syrenką Warszawską dla najlepszego filmu fabularnego. Laury otrzymały również aktorki odgrywające główne role; na MFF Walczących o Pokój w Los Alamos Anna Ciepielewska otrzymała nagrodę aktorską, podczas gdy Aleksandra Śląska została uhonorowana Nagrodą Państwową II stopnia. W 1965 roku Związek Krytyków Finlandii również przyznał Pasażerce wyróżnienie[10]. Francuski reżyser Jean-Luc Godard uznał Pasażerkę za najlepszy film o wojnie właśnie ze względu na jego kaleką formę artystyczną[13]. Andrzej Werner z perspektywy czasu pisał: „do dziś pozostaje Pasażerka najbardziej chyba znanym poza granicami kraju, najwyżej cenionym filmem Munka”[14].

Adaptacje[edytuj | edytuj kod]

W 1962 roku Zofia Posmysz, niezależnie od wersji filmowej Munka, opublikowała powieść Pasażerka. Natomiast w 1968 roku radziecką wersję operową powieści i filmu napisali Jurij Łukin i Aleksander Miedwiediew, a muzykę do niej skomponował Mieczysław Weinberg[15].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]