Paweł Chrzanowski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Paweł Marcelli z Łaniowa Chrzanowski h. Suchekomnaty (ur. 18 czerwca 1846 w majątku rodzinnym Dzierżazna w Piotrkowskiem, zm. 31 marca 1914 w Warszawie) – generał lejtnant Armii Imperium Rosyjskiego, prawnik, pedagog.

Służba wojskowa[edytuj]

Grób Pawła Chrzanowskiego na Cmentarzu Powązkowskim

Pochodził z rodziny szlacheckiej, był synem majora wojsk polskich Pawła Chrzanowskiego (1800-1865), (a ten był najmłodszym z 4 synów Stanisława Chrzanowskiego i Petroneli Tomickiej żonaty z Apolonia a potem Michalina z Rybickich). Generał Paweł Marcelli miał liczne rodzeństwo, był 8. z 11 dzieci. Miejscowy gubernator narzucił przejście 8-letniego chłopca do korpusu Paziów w Petersburgu. Stamtąd raz tylko do roku mógł przyjeżdżać do domu na krótkie wakacje.

Po ukończeniu szkoły wojskowej młody oficer kształcił się wyżej, ukończył Akademię Wojskowo-Prawną, po czym został mianowany sędzią wojskowym w Tyflisie. Na Kaukazie poślubił znaną z urody Cecylię Gilewiczównę, córkę Polaka i katoliczki Gruzinki. Pomimo wychowania na obczyźnie Paweł Chrzanowski pozostał gorliwym Polakiem i katolikiem, znanym z tych poglądów i uczuć. Toteż choć w karierze wojskowo-sądowej posuwał się prędko, działo się to daleko od kraju i dawnych prowincji polskich. Wiceprezesem był w Taszkencie, w 1895 prezesem w Władywostoku podczas wojny z Chinami. Mimo protekcji tak wysoko postawionych wówczas kolegów, jak generałowie Kuropatkin i Grippenberg nie zdołał w 1901 uzyskać przeniesienia do Kijowa. Kiedy wiec wysłużył pełną emeryturę oraz stopień generał-lejtnanta, podał się do dymisji, aby z żoną i czworgiem dzieci zamieszkać na stałe w kraju.

Przedtem jednak odbył podroż przez Japonię, Amerykę Północną i Anglię, co opisał w Wędrowcu, a potem w osobnej książce. General był miłośnikiem sztuk pięknych, często wraz z żoną odwiedzał Włochy, szczególnie długo przebywał w Rzymie.

Twórca Gimnazjum Chrzanowskiego[edytuj]

Powrócił do Warszawy, gdzie mieszkali jego krewni: brat Leon (1853-1905) i kuzyn Zenon (1866-1918); wykorzystując swe stosunki petersburskie zaczął się starać o zezwolenie na otwarcie prywatnej szkoły średniej na prawach państwowych. W owych czasach była to pierwsza szkoła z polskim językiem wykładowym poza historią i geografią. Po otrzymaniu odnośnego ukazu otworzył swą szkołę z początkiem roku szkolnego 1905 -1906 przy ul. Wielkiej (dziś Poznańskiej) pod numerem 30, a w 1905 przeniósł ją do wybudowanego przez kuzyna architekta, Zenona Chrzanowskiego nowoczesnego gmachu przy ulicy Smolnej 30, na gruncie nabytym przez generała Chrzanowskiego od hr. Branickiego, który - co należy podkreślić - postawił nabywcy warunki znacznie ułatwiające transakcję. (W latach 1950. szkołę przebudowano, nowo powstałą kamienicę w stanie surowym).

W tym samym roku, po strajku szkolnym, który i w jego szkole przerwał tok zajęć, Chrzanowskiemu udało się zrzec praw rządowych dla swojej szkoły, w zamian za pozwolenie otwarcia szkoły bez praw, ale z polskim językiem wykładowym. Jednocześnie wykończono gmach przy ulicy Smolnej 30. Otwarcie szkoły nastąpiło 19 października 1905. Otwarto równocześnie 28 oddziałów. Wówczas była to największa szkoła średnia we wszystkich zaborach. Miała ok. 1480 uczniów w 27 klasach. Osobliwością gmachu była piękna kaplica szkolna, w stylu secesji.

Na rok przed śmiercią Chrzanowski urzeczywistnił swoje marzenie, przenosząc się na wieś do wybudowanej pod Piasecznem pięknej willi. Był popularny i ceniony w okolicy, ale niedługo rozkoszował się ciszą wiejską.[potrzebny przypis] Przed I wojną światową zmarł nagle na serce. Pogrzeb jego był okazją manifestacji uznania, jakie zdobył sobie w Polsce przez 10 lat pracy pedagogicznej.

Błękitne czapki szkoły Chrzanowskiego znane były dobrze w przedwojennej Warszawie. Herb Suchekomnaty na frontonie gmachu oraz pamięć starszego społeczeństwa przypominała o postaci zasłużonego twórcy szkoły, dobrego patrioty i obywatela, który cały swój majątek i posiadane wpływy obrócił na rzecz walki o szkołę polską.

Po śmierci Chrzanowskiego wdowa, Cecylia z Gilewiczów, nie posiadając środków na dalsze prowadzenie gimnazjum, sprzedała je hrabiemu Maurycemu Zamoyskiemu i szkoła nosiła od tej pory nazwę Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego (dziś: XVIII Liceum Ogólnokształcące im. Jana Zamoyskiego w Warszawie). W gmachu mieści się również Gimnazjum nr 44. Od listopada 2014 roku nosi ono imię Gen. Pawła Chrzanowskiego.

Potomkowie[edytuj]

Małżonkowie Chrzanowscy mieli córkę Jadwigę (1880-1962) i trzech synów: Pawła, Piotra i Aleksandra. Najstarszy syn Paweł, ppłk. Wojska Polskiego (1881-1930), Piotr (ur. 1883), sztabskapitan grenadierów armii rosyjskiej, poległ 6 września 1915 pod Lublinem w walce z Niemcami. Pochowany został razem z rodzicami na warszawskich Powązkach (kwatera 165 rząd VI). Najmłodszy syn, Aleksander Józef, (ur.1891), jako inż. agronom przed wojną pielęgnował rodzinny majątek, powołany do wojska w 1939, był aresztowany w Białymstoku przez NKWD. Wywieziony na Syberię w 1940, dołączył do armii Andersa w 1942 z wojskiem przeszedł Persję, Afrykę i Egipt. Po wojnie pozostał w Anglii. Zmarł w 1956 roku i wraz z żoną Janiną, która też była wywieziona na Syberię przez NKWD, są pochowani na cmentarzu w Yorku w północnej Anglii. Miał trzech synów: Wojciecha, urodzonego w Persji w 1943, Jana, w Afryce w 1948, i Macieja, w Anglii w 1949. Obecnie Wojciech mieszka w Kanadzie, Jan w USA Nowym Jorku na Manhattanie, a Maciej w Irlandii.

Bibliografia[edytuj]

  • Stanisław Szenic, Cmentarz Powązkowski 1891-1918, Warszawa 1983
  • Smolna 30. Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego Warszawa: PIW, 1989

Literatura dodatkowa[edytuj]