Grzecznościowe użycie liczby mnogiej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Per wy)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Grzecznościowe użycie liczby mnogiej, zwracanie się per wy – formuła stosowania do jednej osoby form liczby mnogiej, czyli konstrukcji pluralis maiestatis. Wyraża się zwłaszcza podczas zwracania się do kogoś w drugiej osobie liczby mnogiej (dwojenie) lub trzeciej osobie liczby mnogiej (trojenie).

Zwracanie się przez ty (tykanie) może być zarezerwowane do kontaktów między osobami bliskimi i równymi w hierarchii. W stosunku do osób obcych lub stojących w hierarchii wyżej, stosowane mogą być inne formy. W związku z tym, zastosowanie formy ty wobec osób obcych może być postrzegane jako przejaw wyższości[1][2].

Występuje współcześnie jako forma grzecznościowa w prawie wszystkich językach słowiańskich, a także w niektórych językach niesłowiańskich (np. język francuski). W różnych językach słowiańskich używa się tu zaimka: wy, vy, вы, ви (nosi w tym przypadku nazwę „wykanie”); we francuskim – vous; w języku angielskim[3] forma you rozpowszechniła się do tego stopnia, że zupełnie wyparła swój odpowiednik w liczbie pojedynczej – thou (obecnie archaizm).

Język polski[edytuj | edytuj kod]

W języku polskim stosowanie w tej funkcji formy wy wiąże się ze stosowaniem rodzaju męskoosobowego, niezależnie od płci osoby, której dotyczy[3][4].

Swoistym wyjątkiem wśród języków słowiańskich jest język polski, gdyż w XX w. forma „per wy” była w polszczyźnie w zaniku, występując jeszcze w gwarach i w języku partii komunistycznych. Ze względu na to ostatnie zastosowanie wśród miejskich użytkowników języka polskiego była postrzegana jako sztuczna[3]. Z drugiej strony, w codziennym języku zastępowanie formy mnogiej przez formy pan/pani nasiliło się właśnie po drugiej wojnie światowej[2]. Dawniej używana także w zwrotach do rodziców w języku ogólnym, w wojsku, w zwrotach do obywatela i w innych zastosowaniach. Częsta w dawnej polszczyźnie, była używana w zwrotach grzecznościowych (wy, panie; wy, ojcze; wy, matko itp.) i oznaczała szacunek. Po rozpowszechnieniu się w polszczyźnie zaimków pan, pani, państwo z czasownikiem w 3. osobie, forma „per wy” straciła na znaczeniu, a stała się nielubiana przez zwykłych obywateli, gdy uczyniono z niej obowiązkową formę zwrotu rządzącej w PRL PZPR[potrzebny przypis].

Dwojenie zachowało się w polskich gwarach. Ma ono funkcję grzecznościową (np. siądźcie mamusiu) albo neutralną (np. skądeście przyszli? w miejsce ogólnopolskiego skąd pan przyszedł?/skąd pani przyszła?)[4]. W niektórych środowiskach wiejskich jeszcze w XXI w. dwojenie było powszechne, podczas gdy stosowanie form pan/pani było zarezerwowane do osób z zewnątrz[1].

Trojenie jest stosunkowo rzadkie i zanikające. Przykładowe użycie: Babka już idą. w znaczeniu 'Niech babka już idzie'[1]. W części gwar, które zachowały relikty liczby podwójnej zdarza się, że w normalnym użyciu liczby mnogiej występuje końcówka -ta, a w dwojeniu -cie (np. ludzie, co wy jeta? (ludzie, co wy jecie?), ale matko, co wy jecie?)[4].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Helena Grochola-Szczepanek, Grzecznościowe zachowania językowe w środowisku wiejskim na przykładzie gwary spiskiej w Polsce, „Jezikoslovni zapiski”, 20 (1), 2015, DOI10.3986/jz.v20i1.3008.
  2. a b Antonina Grybosiowa, Przyczyny zmian w polskim systemie adresatywnym, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica”, 37, 1998, s. 57-61.
  3. a b c Gerald Stone, Address in the Slavonic Languages, „The Slavonic and East European Review”, 55 (4), 1977, s. 491-505, JSTOR4207536 (ang.).
  4. a b c Halina Karaś, Pluralis maiestaticus, Dialekty i gwary polskie. Kompendium internetowe..