Perun

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Perun
Ilustracja
Drewniany posąg Peruna, ustawiony przez ukraińskich rodzimowierców w Kijowie w 2009 roku
Słowiański bóg
grzmotów i piorunów
M. Priesniakow (1998). Perun
zawieszki - amulety, w kształcie topora - ilustracja na podstawie wykopalisk
Symbole Peruna

Perun (nazwa wynikła z nazwy gromu perunъ powiązanej z leksemem pьrati, 'bić, uderzać') – jedno z naczelnych bóstw słowiańskich. Uosobienie gromowładcy, boga grzmotów i piorunów.

Praindoeuropejski rdzeń per-, perk-, jest obecny w wielu innych językach indoeuropejskich, np. hetyckie perunaš "skała", greckie keranós "piorun", łacińskie quercus "dąb", czy albańskie pernëdi "niebo". W wierzeniach Bałtów występuje analogiczny do Peruna bóg imieniem Perkun.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Perun był pierwotnie bogiem bezpostaciowym, zaś posąg wzniesiony przez Włodzimierza był pewnego rodzaju innowacją w kulcie. Jako święte drzewo gromowładcy czczony był dąb. Świadectwem roli dębu w kulcie Peruna jest nazwa przeginia (peregynia, beregynia), oznaczająca las dębowy. Z postacią gromowładcy wiąże się również, wedle praindoeuropejskiego modelu, motyw skały (materialna postać gromu, zob. wadżra), młota, topora i konia (ten ostatni poświadczony m.in. na posągu ze Zbrucza).

Źródła pisane[potrzebne źródło] oraz folklor poświadczają mitologiczny motyw walki pomiędzy Perunem a uosabiającym siły chaosu Żmijem.

Na Bałkanach poświadczony jest kult żeńskiego bóstwa imieniem Perperuna, która była żeńską hipostazą i partnerką Peruna.

Kult[edytuj | edytuj kod]

Kult Peruna źródłowo został poświadczony jedynie na Rusi. Traktat zawarty w 944 przez księcia Igora z Cesarstwem Bizantyńskim informuje o złożeniu przez Rusinów przysięgi na Peruna. Analogiczna przysięga zostaje złożona w traktacie Światosława I z 971. W roku 980 Włodzimierz Wielki miał ustawić w Kijowie posągi bóstw, z których najważniejszym miał być Perun "z głową srebrną i wąsem złotym", zniszczony po chrzcie Włodzimierza w 988. Podobny posąg został w tym czasie postawiony także w Nowogrodzie. Część badaczy jest zdania, że kult Peruna na Rusi był skutkiem zaszczepienia tam przez Waregów kultu Thora.

Pomimo informacji źródłowych pochodzących jedynie z Rusi, domniemywać można, że kult Peruna rozpowszechniony był na całą Słowiańszczyznę. Prokopiusz z Cezarei pisze o Słowianach : Wierzą, że jeden z bogów, twórca błyskawicy, jest jedynym władcą wszystkiego, i składają mu w ofierze woły i wszystkie inne zwierzęta[1]. Dowodem na ogólnosłowiański kult Peruna mogą być też niektóre nazwy miejscowe, jak np. nazwa miejscowości Prohn koło Strzałowa, czy liczne nazwy miejscowe na Bałkanach, jak Perunovac. Ponadto wśród Połabian odnotowano kult bóstw o imionach Prowe i Porenut, które prawdopodobnie mogły być miejscowymi odmianami kultu Peruna. Brak powszechności imienia Peruna tłumaczony jest istnieniem wśród Słowian prawa tabu, zabraniającego wymawiana imienia bóstwa (analogiczne tabu zabraniające wymawiania imienia gromowładcy poświadczone jest wśród ludów bałtyjskich).

Aleksander Gieysztor uznał, że Perun był naczelnym bogiem Słowian, za koncepcją Georges'a Dumézila, bogiem I funkcji (władza prawna) i II funkcji (siła fizyczna i militarna), zaś bóstwa połabskie takie jak Świętowit, Rugewit, Jarowit i Jaryło miały być jedynie wariantami kultu Peruna. Jednak najprostszym dowodem na istnienie kultu Peruna na obszarze Polski jest, jego zdaniem, słowo określające wyładowanie atmosferyczne - "piorun", które wydaje się pochodzić bezpośrednio od imienia tego boga.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Prokopiusz z Cezarei, O wojnach, ks.VII, 14,1, cyt. za: Testimonia najdawniejszych dziejów Słowian, oprac. red. A. Brzóstkowska , W. Swoboda, Wrocław 1989. W oryginale Θεὸν μὲν γὰρ ἕνα τὸν τῆς ἀστραπῆς δημιουργὸν ἁπάντων κύριον μόνον αὐτὸν νομίζουσιν εἶναι, καὶ θύουσιν αὐτῷ βόας τε καὶ ἱερεῖα πάντα. Identyfikację tę kwestionował Aleksander Brückner utrzymując, iż brak dowodu na kult Peruna poza Rusią i że wychowany na mitologii klasycznej Prokopiusz dokonał interpretatio graeca przypisując Słowianom czczenie Zeusa Gromowładnego (Mitologia słowiańska III, 46n; VII,145)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • A. Gieysztor, Mitologia Słowian, Warszawa 1980
  • J. Strzelczyk, Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian, Poznań 1998
  • A. Szyjewski, Religia Słowian, WAM, Kraków 2003
  • Етимологічний словник української мови, pod red. O. Melnyczuka, Naukowa Dumka, Kijów 2003.