Piąta pora roku (powieść N.K. Jemisin)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Piąta pora roku
The Fifth Season. The Broken Earth: Book One
Autor N.K. Jemisin
Typ utworu fantasy
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania Stany Zjednoczone
Język angielski
Data wydania 2015
Wydawca Orbit Books
Pierwsze wydanie polskie
Data wydania polskiego 2016
Wydawca SQN
Przekład Jakub Małecki

Piąta pora roku to powieść fantasy amerykańskiej pisarki N.K. Jemisin, wydana w sierpniu 2015 roku. Jest to pierwsza część cyklu „Kraina Pękniętej Ziemi” (ang. The Broken Earth). Powieść otrzymała nagrodę Hugo dla najlepszej powieści. Wygrała również Sputnik Award.[1] Ponadto była nominowana do nagród Nebula, Locus i World Fantasy[2].

W 2016 roku ukazał się drugi tom cyklu, Wrota Obelisków, zaś w 2017 r. trzecia część, Kamienne niebo. W „Clarkesworld Magazine ” w lipcu 2014 r. ukazało się opowiadanie Stone Hunger także ulokowane w świecie Krainy Pękniętej Ziemi.[3].

Powstanie powieści[4][edytuj | edytuj kod]

Jak mówi autorka, wszystko zaczęło się od snu: często zdarza się, że po zapamiętaniu jakiegoś, zaczyna dopasowywać do niego logiczne wyjaśnienia, próbując w ten sposób zbudować świat przedstawiony. W tym śnie w jej stronę zmierzała zdenerwowana kobieta z górą unoszącą się za nią, którą miała zamiar rzucić w śpiącą. Jemisin obudziła się, zalana potem, z pytaniem w głowie: jak zatrzymać górę?

Następnie postanowiła, że rzuci sobie wyzwanie: pisząc, sięgała już do mitologii. Postanowiła więc, że po raz pierwszy spróbuje wymyślić logicznie działający świat, który nie będzie oparty na znanych jej mitologiach i zasadach, ale w dalszym ciągu będzie można go zaliczyć do kategorii fantasy.

Narracja drugoosobowa nie była jednak zaplanowana - wyszła autorce w sposób zupełnie naturalny, bo - jak uznała - najbardziej pasowała jej do samej historii.

Prace przygotowawcze do napisania książki zajęły Jemisin około roku, w trakcie którego zbierała informacje dotyczące geologii i sejsmologii. Odwiedziła także Hawaje, by na własne oczy zobaczyć wulkany.

W trakcie pisania Jemisin przez chwilę chciała porzucić projekt. Przerwała go na pewien czas, w trakcie którego napisała nowelę The Awakened Kingdom (wydaną w 2014 roku), po czym wróciła do "Piątej pory roku".

Fabuła[edytuj | edytuj kod]

Powieść opisuje krainę zwaną przewrotnie Bezruchem (z ang. Stillness), który jest jedynym olbrzymim lądem na planecie. Przez dużą ilość ruchów płyt tektonicznych jest często nawiedzana przez olbrzymie katastrofy. Bohaterami są Górotwory, osoby obdarzone nadnaturalną zdolnością wyczuwania (sejszenie) i wpływania na sejsmikę planety, przez to stygmatyzowane przez większość mieszkańców[5][6]. Akcja powieści podzielona jest na trzy wątki: historię dorosłej Essun, która traci swoje dziecko, dwudziestoletniej Sjen oraz dziewczynki, Damayi.

Essun mieszka w Tirimo, gdzie pracuje jako nauczycielka. Ma męża oraz dwójkę dzieci. Pewnego dnia podczas powrotu do domu znajduje swojego martwego syna, który został zabity przez ojca po tym jak ten zorientował się, że dziecko jest górotworem. Mężczyzna porywa córkę i ucieka, Essun zaś na kilka dni pogrąża się w melancholii. Wychodzi z niej z pomocą młodego lekarza, Lerny. Mimo zbliżającej się piątej pory roku wyrusza w pościg za swoim mężem, nie chcąc dopuścić, by ten zabił jej córkę, która również jest górotworem. W trakcie podróży wpada na tajemniczego chłopca, Hoa, który podobno jest w stanie wyczuć jej rodzinę. Poznaje też geolog, Tonkee, która towarzyszy im w podróży.

Sjen jest górotworem z Fulcrum, posiadającym cztery pierścienie. Jej nauczyciel, Feldspar, rozkazuje jej wyruszyć na misję razem z dziesięciopierściennikiem, w trakcie której mają usunąć blokadę w porcie w Allia. Podczas drogi okazuje się, że Alabaster jest zmuszany do rozrodu, a jego dzieci, które nie potrafią poradzić sobie z własnymi umiejętnościami, są wykorzystywane w stacjach sejsmicznych jako przyrządy do kontrolowania trzęsień ziemi. W trakcie pobytu w Allia duet odkrywa tajemniczy obelisk, w którym znajduje się zjadacz kamieni.

Damaya zostaje zabrana z rodzinnego domu przez Strażnika, Schaffa, po tym, gdy została odkryta jej umiejętność górotwórstwa. W trakcie drogi do Fulcrum jej nowy opiekun łamię jej rękę, by pokazać jej, że jeśli mu się przeciwstawi, lub komukolwiek zagrozi nie zawaha się jej skrzywdzić. Jednocześnie okazuje względem dziewczynki ciepłe, wręcz ojcowskie ciepło. Gdy docierają na miejsce dziewczynka rozpoczyna swoje szkolenie. W trakcie niego przypadkiem poznaje Binof Leadership Yumenes, dziewczynkę, która wkradła się na teren Fulcrum. Damaya pomaga jej w eksplorowaniu szkoły, jednak zostają przyłapane na gorącym uczynku, co - według panujących w niej zasad - powinno zesłać na młody górotwór śmierć. Schaff wstawia się jednak za nią: jeśli dziewczyna w trybie natychmiastowym przejdzie egzamin, przeżyje go i zdobędzie pierwszy pierścień będzie mogła zostać w Fulcrum.

Górotwory[edytuj | edytuj kod]

Górotwory to osoby posiadające zdolność kontrolowania energii: ziemi oraz temperatury. Mogą powodować, lub zapobiegać trzęsieniom ziemi, kontrolują również emisje gazów.[4] Są w stanie też je wyczuwać (sejszyć). W gniewie potrafią bezpośrednio zabić człowieka, poprzez przejęcie ich temperatury ciała, wywołując tym samym trzęsienie. W takim przypadku wokół nich pojawia się krąg z lodu, który jest w stanie błyskawicznie zamrozić wszystkie żywe istoty w jego obrębie. Choć dzięki nim pojawia się możliwość kontrolowania ruchów płyt tektonicznych, co sprawia, że są niezwykle przydatni społeczeństwu, powszechnie traktowani są bardzo źle. Ludzie boją się ich: w niewielkich miasteczkach często dochodzi do morderstw po odkryciu umiejętności dziecka, szczególnie, że zwykle objawiają się pod wpływem silnych emocji.

Grupa ta kontrolowana jest przez Strażników: kastę, której zadaniem jest ochrona górotworów oraz ochrona ludzi przed nimi. Nie wahają się użycia siły, czy nawet zabicia nieposłusznego górotworu. Często są pozbawionymi nadzwyczajnych zdolności potomkami górotworów.[7]

Fulcrum[edytuj | edytuj kod]

Górotwory w świecie Jemisin muszą ukrywać swoje zdolności przed społeczeństwem, jeśli nie chcą być z niego wyeliminowane. Jedynym wyjątkiem są te, które trafiły do Fulcrum. Jeśli dziecko nie zostaje zabite przez rodziców, lub społeczeństwo po odkryciu ich umiejętności, przejmuje je Strażnik, który zabiera je do Fulcrum w mieście Yumenes. To swoista szkoła dla górotworów, ale także więzienie, którego nie mogą odpuszczać, bezustannie żyjąc pod ochroną strażników. Ci, którzy przejdą wstępne szkolenie, stają się Imperialnymi Górotworami. Od tego czasu są wysyłane do różnych miejsc na kontynencie, w celu uszczelniania wulkanów i pomocy przy przygotowaniach do kolejnej piątej pory roku.

Jeśli górotwór nie jest w stanie opanować swojej mocy, zostaje zabity. Jego poziom wyszkolenia określa ilość przypisanych mu pierścieni, których maksymalna liczba może wynosić dziesięć. Wyszkolonych w Fulcrum można rozpoznać po czarnych strojach.

Inspiracją dla autorki w trakcie tworzenia tego miejsca były historyczne szkoły, w których dzieci innych ras, niż biała, były zmuszane do akulturacji, zwykle w sposób bardzo bolesny i krwawy, czasem nawet doprowadzający do śmierci. Jemisin skupiła się jednak przede wszystkim na tym, jak na ludzi działa opresja, bo choć Fulcrum samo w sobie jest prowadzone przez górotwory to nie traktuje swoich wychowanków w sposób poprawny.[8]

Zjadacze kamieni[edytuj | edytuj kod]

Rasa istniejąca w uniwersum Pękniętej Ziemi. Bardzo tajemnicze istoty, przypominające poruszające się kamienie. Potrafią poruszać się między skałami i właśnie nimi się żywią. Zwykle trzymają się z dala od ludzi, jednak zdecydowanie przewyższają ich swoją mądrością. Są one wariacją autorki na temat mitologicznych stworzeń znanych na Ziemi.[4]

Piąta pora roku[edytuj | edytuj kod]

W świecie Pękniętej Ziemi piątą porą roku regularnie pojawiają się katastrofy. Wywołują je różne czynniki. Często są to wybuchy wulkanów i różnorakie emisje gazów, które powodują długotrwałe negatywne skutki dla ekosystemu na danym obszarze. To zaś często prowadzi do głodu i masowego wymierania ludzi. Ci jednak, niegdyś będąc społeczeństwem globalnym, wymyślili system przeciwdziałania im, który nazwali piątą porą roku. W tym systemie, gdy zauważalna jest duża katastrofa (np. słońce nie pojawia się od trzech miesięcy, pojawia się głód itd.) następuje zmiana prawa, które zakłada trzymanie się ludzi w grupie, w małych społecznościach, które utrzymują małą populacje i dzielą mieszkańców na członków mniej, lub bardziej użytecznych kast. Nazwa piąta pora roku odnosi się więc zarówno do występujących katastrof, jak i zjawiska kulturowego, które występuje w trakcie nich.[4][7]

Bohaterowie[7][edytuj | edytuj kod]

Główne bohaterki:[edytuj | edytuj kod]

Fabuła powieści podzielona jest na trzy główne wątki, z których każdy ma odrębną główną bohaterkę.

  • Essun - dojrzała kobieta w wieku około czterdziestu lat. Pracowała jako nauczycielka. Jest górotworem. Ma dwójkę dzieci, z których jedno ginie na początku powieści. Jej mąż ucieka z córką, a Essun wyrusza z małego miasteczka, Tirimo, w pogoni za nimi. Rozdziały z nią napisane są w czasie przeszłym, z perspektywy drugiej osoby. Jest opisywana jako osoba z dredami.
  • Sjen - ma około dwadzieścia lat. Jest bardzo dobrze zapowiadającym się górotworem, noszącym na swoich palcach cztery pierścienie z Fulcrum. Dostała polecenie, aby wybrać się na misję z Alabastrem. W trakcie niej miała usunąć blokadę w porcie w Allia.
  • Damaya - dziewczynka, której został przydzielony strażnik po tym, gdy odkryto jej umiejętności. Zostaje zabrana do Fulcrum, gdzie przechodzi podstawowe szkolenie na górotwór. Pochodzi z Palely w Nomidlats.

Pozostali bohaterowie:[edytuj | edytuj kod]

  • Schaffa - strażnik Damayi, odpowiedzialny za jej trening. Ma niemal białą skórę. Z jednej strony kocha dziewczynkę, z drugiej ma mocne poczucie obowiązku i nie waha się jej skrzywdzić, gdy ta stanowi zagrożenie dla innych.
  • Alabaster - górotwór o dziesięciu pierścieniach (najwyższe odznaczenie w Fulcrum), zdolny do tłumienia wybuchów superwulkanów . Jego skóra jest opisywana jako tak czarna, że prawie błękitna. Wyrusza na wyprawę razem z Sjen.
  • Jija - mąż Essun. Zabił ich wspólnego syna po czym porwał ich córkę.
  • Hoa - tajemniczy chłopiec, który towarzyszy Essun w podróży. Ma zupełnie białą skórę oraz bardzo jasne oczy.
  • Feldspar - nauczyciel Sjen z Fulcrum. To on nakazał jej wyjechać na misję z Alabastrem.
  • Tonkee - wyszkolona na uniwersytecie geolog. Nie pracuje jednak w zawodzie i obecnie mieszkająca w jaskini.
  • Binof Leadership Yumenes - potomkini potężnej rodziny, której pomaga Damaya.
  • Lerna - młody lekarz z Tirimo, który pomaga Essun po śmierci jej syna.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jemisin Wins Sputnik Award, „Locus Online” [dostęp 2018-05-06] (ang.).
  2. Kevin Wei: Hugo Winner N.K. Jemisin talks THE FIFTH SEASON and THE OBELISK GATE (ang.). fantasyliterature.com, 2016-10-04. [dostęp 2017-04-22].
  3. The Broken Earth series (ang.). goodreads.com. [dostęp 2017-04-22].
  4. a b c d Interview: N.K. Jemisin - Lightspeed Magazine, „Lightspeed Magazine”, 23 lutego 2016 [dostęp 2018-05-06] (ang.).
  5. adrturz: N.K. Jemisin - Piąta pora roku (recenzja) (pol.). kawerna.pl, 22 listopada 2016. [dostęp 2017-04-22].
  6. Mariusz „Orzeł” Wojteczek: Piąta pora roku - Recenzja (pol.). rzeczgustu.com.pl, 24 listopada 2016. [dostęp 2017-04-22].
  7. a b c N. K. Jemisin, Piąta Pora Roku, 2016, ISBN 978-83-7924-698-4.
  8. Interview: N.K. Jemisin - Lightspeed Magazine, „Lightspeed Magazine”, 23 lutego 2016 [dostęp 2018-05-06] (ang.).