Piękno

Piękno – rodzaj wrażenia odbieranego przez zmysły. Jest to wrażenie przyjemne i atrakcyjne, inaczej przyciągające, skutkujące różnymi emocjami i uczuciami jak ciekawość, radość, zadowolenie, wzruszenie, pragnienie, zakochanie i pożądanie. Piękno bywa nazywane wrażeniem pozytywnym^{[potrzebny przypis]}. Wywoływanie tego wrażenia jest też jednym z celów sztuki. Wrażenie piękna jest opisywane przez niektóre działy nauki i filozofii, znane zbiorczo jako estetyka. Jest ona powiązana z takimi dyscyplinami jak psychologia, różne nauki humanistyczne i społeczne, np. historia sztuki, antropologia, socjologia, metafizyka klasyczna i etyka.

Wyróżnia się piękno naturalne, moralne, duchowe i idealne. Czasem jest uznawane za doświadczenie subiektywne, a czasem za obiektywne. Przykładowo metafizyka klasyczna opisuje piękno jako jedną z transcendentalnych właściwości bytu, wyrażającą jego scalenie, przejrzystość, proporcję wewnętrzną tworzyw bytu oraz doskonałość. Tak rozumiane piękno wynikająca z zachowania proporcji, harmonii barw, dźwięków, stosowności, umiaru i użyteczności. Tak rozumiane piękno bywa wiązane z pojęciami prawdy i dobra^{[potrzebny przypis]}.

Doświadczenie przeciwne do piękna to wstręt, a wywoływanie takich wrażeń jest nazywane brzydotą.

Próby definicji piękna na przestrzeni wieków

W starożytnej Grecji pojęcie piękna było znacznie szersze niż w latach późniejszych. Wiązano je przede wszystkim z ideą dobra, duchowością, moralnością, myślą i rozumem; utożsamiano je wtedy z doskonałością jako warunkiem piękna i sztuki na najwyższym poziomie. Twierdzono, że piękno wynika głównie z zachowania proporcji i odpowiedniego układu. Pogląd ten przez wieki uważany był za najtrafniejszy. Wyznawali go m.in. pitagorejczycy, twierdząc, że piękno polega na doskonałej strukturze, wynikającej właśnie z proporcji części, harmonijnego ich układu. Dowodzili, że jest cechą obiektywną. W rozumieniu Arystotelesa pięknem jest wszystko „to, co będąc dobrem jest przyjemne”^[1], jak również to, „co przyjemne dla wzroku i słuchu”^[2]. Według św. Tomasza z Akwinu pięknym nazywa się to, co jest przyjemne dla oka („pulchra dicuntur quae visa placent”). W swej teorii metafizycznej piękno zaliczał on do podstawowych, powszechnych cech bytu, zwanych transcendentaliami. Cechą piękna, także piękna moralnego, jest umiarkowanie jako stonowana i właściwa proporcja:

Chociaż piękno idzie w parze ze wszystkimi cnotami, ponad wszystko jednak przypisuje się je umiarkowaniu. Z dwóch powodów, po pierwsze z racji ogólnej natury umiarkowania, którą cechuje pewna powściągliwa i właściwa proporcja, będąca podstawową cechą piękna (...). Drugim powodem jest to, że umiarkowanie powstrzymuje człowieka przed tym, co w nim najniższe, co ma cechy natury zwierzęcej (...), i dlatego najbardziej przyczynia się do tego, że człowiek staje się brzydkim” (Suma Teologiczna II-IIae q 141 a2 rad3)^[3].

Na lata renesansu przypada czas rozważań na temat doskonałości a także piękna dzieł poszczególnych artystów, jak i tych pojęć samych w sobie. Petrarka i Giorgio Vasari przeciwstawiali wartość piękna (jako obiektywną) innym pojęciom estetycznym jak np. wdzięk (uważanym przez nich za subiektywne).

Christian Wolff i Cesare Ripa włączyli pojęcie doskonałości do teorii estetyki; nie wiązał tych pojęć żaden z wcześniejszych autorów piszących po Platonie. Myśl tę rozwinął Alexander Gottlieb Baumgarten, pojawiła się także w twórczości Lessinga.

Immanuel Kant uważał, że piękne jest to, co podoba się powszechnie, bezinteresownie i bezpośrednio. Oddzielał "sąd smaku" od pojęcia doskonałości.

Przemiany w definiowaniu pojęcia

W manieryzmie idea piękna została zastąpiona przez subtelność, wdzięk i dysharmonię. Po wieku XVIII teoria głosząca, iż piękno leży w proporcjach i zgodności części, przestała obowiązywać.

Cyprian Kamil Norwid w poemacie "Promethidion" twierdził, iż najważniejszym zadaniem sztuk plastycznych jest ucieleśnianie ideału, upowszechnianie piękna (tym samym nawiązywał do przekonań starożytnych Greków, łączących ideę piękna, doskonałości i sztuki).

Obecnie uważa się, że wzory piękna nie są stałe, pozostają swoiste dla kręgów kulturowych oraz okresu w jakim powstały. Dzieje się tak m.in. dlatego, iż częstokroć artyści starali się dać własną definicję piękna, niezależną od wcześniejszych kanonów. Tym samym piękno widziane przez artystę postrzegane jest jako subiektywne i zależne od gustu czy upodobań.

Przykłady piękna

Ta sekcja od 2025-12 wymaga określenia jasnych kryteriów wyboru.

Kryteria powinny być poparte źródłami, nie mogą naruszać zasady neutralnego punktu widzenia, należy też unikać pustosłowia. Zapoznaj się również z zasadami tworzenia list.
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tej sekcji.
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tej sekcji.

W naturze

Pawi ogon
Paź królowej
Nenufar
Koliber
Piękno i brzydota (motyl mieniak strużnik na łajnie)
Dymorfizm u chwostki szafirowej, pięknie ubarwiony samiec (po lewej) i szara samica

W architekturze

Kościół Santa Maria Novella we Florencji
Katedra Santa Maria del Fiore
Fasada katedry w Reims
Antoni Gaudí: Casa Batlló

W rzeźbie

W malarstwie

Zobacz też

Przypisy

↑ Arystoteles, Rhet. 1366, a 33
↑ Arystoteles, Topica, 146, a 2
↑ Por. Krzysztof Broszkowski: Cnota umiarkowania,czystości i powściągliwości według sumy teologicznej św. Tomasza z Akwinu. [w:] Tau [on-line]. [dostęp 2018-12-17].

Bibliografia i publikacje

Władysław Tatarkiewicz: O doskonałości, PWN, Warszawa 1976, s. 42-56: Doskonałość estetyczna
Edmund Burke: Dociekania filozoficzne o pochodzeniu naszych idei wzniosłości i piękna, Warszawa 1968
David Hume: Eseje z dziedziny moralności i smaku, Warszawa 1955
Adam Grzeliński: Angielski spór o istotę piękna, Wydawnictwo Adam Marszałek 2001, ISBN 83-7174-916-3

Linki zewnętrzne

Michał Heller, Piękno jako kryterium prawdy w nauce, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński (CKBI UJ), kanał „Copernicus” na YouTube, 9 maja 2019 [dostęp 2024-10-14].
CrispinC. Sartwell CrispinC., Beauty, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 5 października 2016, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-01-16] (ang.).
Beauty (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-12].

[1] Arystoteles, Rhet. 1366, a 33

[2] Arystoteles, Topica, 146, a 2

[3] Por. Krzysztof Broszkowski: Cnota umiarkowania,czystości i powściągliwości według sumy teologicznej św. Tomasza z Akwinu. [w:] Tau [on-line]. [dostęp 2018-12-17].

[1]

[2]

[3]