Piła (miasto)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia słowa Piła.
Piła
Wyspa Miejska w centrum Piły.
Wyspa Miejska w centrum Piły.
Herb Flaga
Herb Piły Flaga Piły
Państwo  Polska
Województwo  wielkopolskie
Powiat pilski
Gmina gmina miejska
Data założenia XIV
Prawa miejskie 1513
Prezydent Piotr Głowski
Powierzchnia 102,68 km²
Wysokość 50–134 m n.p.m.
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

74 102[1]
721,7 os./km²
Strefa numeracyjna
67
Kod pocztowy 64-900, 64-920, 64-931, 64-933, 64-934, 64-935, 64-970
Tablice rejestracyjne PP
Położenie na mapie powiatu pilskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu pilskiego
Piła
Piła
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa wielkopolskiego
Piła
Piła
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Piła
Piła
Ziemia53°08′51″N 16°43′51″E/53,147500 16,730833
TERC
(TERYT)
3019011
SIMC 0966530
Urząd miejski
Urząd Miasta Piły
pl. Staszica 10;
64-920 Piła
Strona internetowa
BIP

Piła (niem. Schneidemühl) – miasto w północno-zachodniej Polsce, w województwie wielkopolskim, siedziba powiatu pilskiego. Położone na pograniczu Pojezierza Wałeckiego i Pojezierza Krajeńskiego, nad Gwdą, około 11 km powyżej jej ujścia do Noteci. Liczy 74 140 mieszkańców[2]. Miasto rozwinęło się z niewielkiej osady rybackiej położonej nad dolną Gwdą, wśród lasów. Prawa miejskie najprawdopodobniej otrzymało w XV wieku, w 1513 przywileje te zostały potwierdzone przez króla Zygmunta I Starego. W wyniku 1. rozbioru Polski miasto stało się częścią Królestwa Prus i pozostało po niemieckiej stronie granicy po I wojnie światowej. W 1945 Piłę ogłoszono miastem-twierdzą i włączono w skład umocnień Wału Pomorskiego. Zniszczenia wojenne sięgnęły 70% (90% w śródmieściu)[3]. Po II wojnie światowej miasto zostało zbudowane praktycznie od nowa. W latach 1975–1998 było stolicą odrębnego województwa.

Piła była jednym z Miast Królewskich Rzeczypospolitej Obojga Narodów[4].

Geografia[edytuj]

Panorama Piły, widok na centrum miasta z wieży kościoła pw. Świętej Rodziny
Panorama Piły, widok na centrum miasta z wieży kościoła pw. Świętej Rodziny

Położenie i warunki naturalne[edytuj]

Miasto leży nad dolną Gwdą, na pograniczu Pojezierza Wałeckiego i Pojezierza Krajeńskiego. Otoczone jest przez bory sosnowe i ukształtowane przez lodowiec tereny pagórkowate. Zajmuje powierzchnię 102,68 km²[5]. Tereny zielone zajmują ponad połowę tego obszaru[6].

Gwda wyznacza oś miasta, dzieli je na część wschodnią i zachodnią; intensywnie meandruje. W południowej części Piły oddziela ją od sołectwa Byszki, położonego w sąsiedniej gminie Ujście. W granicach miasta znajduje się także kilka innych zbiorników wodnych: sztuczny Zalew Koszycki, Jezioro Bagienne, Piaseczno[7], Jezioro Piaszczyste, Jezioro Płotki, Jezioro Rudnickie, oraz mniejsze stawy, bagna i moczary, w tym ulokowane w rezerwacie przyrody „Kuźnik” jeziora Mały Kuźnik i Duży Kuźnik, otoczone przez urozmaicone drzewostany.

Tereny zalesione zajmują przede wszystkim zachodnią i południową część Piły i mają łączną powierzchnię 53,32 km²[8]. Na terenie miasta rozplanowano także Park Miejski, położony na zachód od centrum, przy alei Wojska Polskiego (część drogi wojewódzkiej nr 179). Od pewnego czasu podejmuje się także próby zorganizowania atrakcyjnych terenów rekreacyjnych w Parku na Wyspie na rzece.[9].

Klimat[edytuj]

Średnia temperatura i opady dla Piły
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Średnie temperatury w dzień [°C] 6 8 16 21 27 29 30 30 25 19 12 9 19
Średnie temperatury w nocy [°C] -15 -13 -10 -5 -1 2 5 3 0 -3 -7 -12 -4
Opady [mm] 43.2 30.5 35.6 38.1 48.3 50.8 71.1 78.7 66 55.9 45.7 48.3 607,1
Źródło: Weatherbase[10] 18.12.2008

Zanieczyszczenie powietrza [11][edytuj]

Ocena rocznej oceny jakości powietrza za rok 2013 dla obszaru miasta Piły, uwzględniająca ochronę zdrowia ludzi oraz ochronę roślin, została przeprowadzona przez WIOŚ w Poznaniu. W przypadku klasyfikacji pod kątem ochrony zdrowia ludzi, polegającej na ocenie stężeń: dwutlenku azotu, dwutlenku siarki, tlenku węgla benzenu, ołowiu oraz poziom docelowego arsenu, kadmu, niklu, strefę wielkopolską zaliczono do klasy A (jeżeli stężenia zanieczyszczenia na terenie strefy nie przekraczają odpowiednio poziomów dopuszczalnych lub poziomów docelowych). W przypadku poziomu docelowego dla ozonu, strefę wielkopolską, w której znajduje się Piła, zaliczono także do klasy A. Odnosząc otrzymane wyniki do celu długoterminowego dla ozonu, strefa wielkopolska została zaliczona do klasy D2 (jeżeli poziomu stężeń ozonu przekracza poziom celu długoterminowego). W przypadku pyłu PM2,5, strefę wielkopolską zaliczono do klasy A. Ze względu na przekraczanie poziomów dopuszczalnych stężenia pyłu PM10 oraz benzo(a)pirenu, strefę wielkopolską zaliczono do klasy C (jeżeli stężenia zanieczyszczeń na terenie strefy przekraczają poziomy dopuszczalne lub poziomy docelowe powiększone o margines tolerancji, a w przypadku gdy margines tolerancji nie jest określony – poziomy dopuszc zalne lub poziomy docelowe).

Wyniki pomiarów jakości powietrza metodą automatyczną w roku 2013.
Adres

stacji

Mierzone zanieczyszczenia [ug/m3 ]
NOx NO2 NO2 SO2 SO2 SO2 CO
okres uśredniania 1 rok 1 godz. 1 rok 1 godz. 24 godz. 1 rok 8 godz.
wartość dopuszczalna 30 200 40 350 125 20 10000
Piła, ul. Kusocińskiego - 115,5 16,0 29,4 14,9 - 1780,0

Podział administracyjny[edytuj]

Piła - jednostki pomocnicze od 2010-11-30.svg

Piła jest podzielona administracyjnie na dziewięć osiedli[12], w skład których wchodzą dawne osady, włączane na przestrzeni dziejów w granice miasta. Osiedla nie dysponują szczególną autonomią decyzyjną względem Rady i Prezydenta Miasta.

Osiedla Piły
Osiedle
administracyjne
[12]
Liczba
mieszkańców
(31.12.2013)[12]
Powierzchnia
(km²)[12]
Uwagi: integralne
części miejscowości[13]
Gładyszewo 467 1,76
Górne 13 528 15,51
  • Biedaszkowo
  • Droga Kotuńska
  • Kośno
  • Łęgi
  • Zdroje
Jadwiżyn 4 745 5,66
Koszyce 5 014 9,88
  • Kuźnica Pilska
  • Zielona Dolina
Motylewo 726 14,91
  • Motylewski Most
Podlasie 6 024 38,21
  • Bydgoskie Przedmieście
  • Czarnobór
  • Kalina
  • Leszków
  • Lisikierz
  • Płotki
  • Wygnanka
Staszyce 6 311 9,28
  • Korbacz
  • Sosnówka
Śródmieście 14 219 3,04
Zamość 20 336 4,39


Historia[edytuj]

Toponimia[edytuj]

Pierwsza wzmianka o nazwie Piła pochodzi z roku 1451 i odnosi się do lokalnego młyna (molendinum Pila). Najpóźniej w XVI wieku nazwa została przeniesiona na całą osadę, która do tego czasu stała się już miastem królewskim (in oppido regio Pila, 1515). Nazwa ma genezę kulturową i wywodzi się od rzeczownika pospolitego piła „narzędzie do cięcia” ← psł. *pila. Oboczna forma Pieła pojawia się w 1580. Taki wokalizm jest typowy dla gwar krajniackich[14][15]. Nazwa niemiecka – Schneidemühl – ma zbliżoną semantykę, formalnie jest to złożenie tematu czasownikowego schneid- „ciąć” z tematem rzeczownikowym Mühle „młyn”, z charakterystyczną dla pomorskich dialektów dolnoniemieckich synkopą wygłosowej samogłoski.

Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 7 maja 1946[16].

W I Rzeczypospolitej[edytuj]

Niemieckie koszary lotników w 1915 roku
Dom rodzinny Stanisława Staszica
Budynek konsulatu RP w Pile
Dom Strzelecki, obecnie pensjonat „Park”
Bunkier nad jeziorem Płotki

Powstała prawdopodobnie w XIV w. jako osada przy tartaku eksploatującym puszczę. Znajdowała się w posiadaniu Templariuszy, w 1368 włączona przez Kazimierza Wielkiego do Polski. Pierwsze wzmianki pisemne o mieście pochodzą z lat 1449 i 1456. Pierwsza wzmianka wymienia młynarza Pawła, będącego jednocześnie wójtem. Piła uzyskała prawa miejskie przed tą datą, między 1437 a 1449 rokiem. 4 marca 1513 król polski Zygmunt Stary potwierdził prawa magdeburskie dla miasta. Piła była miastem królewskim w starostwie ujsko-pilskim, o charakterze rzemieślniczo-handlowym. W latach 1626 i 1834 była nawiedzana przez wielkie pożary, a w 1655 i I połowie XVIII w. zajęta i zniszczona przez wojska szwedzkie. W 1720 powódź zabagniła grunty miejskie. Od początku XVII w. do początku XIX w. ośrodek sukiennictwa, a od końca XVIII w. – jedwabnictwa.

1772–1945[edytuj]

W 1772 w wyniku I rozbioru Polski została zajęta przez Prusy (niemiecka nazwa do 1945 Schneidemühl). W latach 1807-1815 należała do departamentu bydgoskiego Księstwa Warszawskiego, a od 1815 do Wielkiego Księstwa Poznańskiego (późniejszej Prowincji Poznańskiej). Była zamieszkana w większości przez ludność niemiecką. Rozwój miasta datuje się od 2. poł. XIX w. po zbudowaniu linii kolejowych. Pierwsze połączenie Piły z Krzyżem i Bydgoszczą zbudowano w latach 1848-1851 (otwarto 27 lipca 1851). Linia ta stanowiła część magistrali, tzw. Królewsko-Pruskiej Kolei Wschodniej, łączącej Berlin z Królewcem. W 1873 otwarto linię w kierunku Tczewa, w 1879 linię Poznań-Piła-Kołobrzeg, w 1881 linię do Wałcza. Pod koniec XIX w. miasto było ośrodkiem drobnego przemysłu oraz handlu produktami rolno-spożywczymi. Dużym zakładem przemysłowym były zakłady naprawcze taboru kolejowego (Reichsbahn Ausbesserungswerk). W 1913 rozpoczęto budowę jednej z największych fabryk lotniczych w Niemczech – filii fabryki samolotów Albatros Flugzeugwerke.

W czasie I wojny światowej produkowano w niej ok. 100 samolotów miesięcznie. 1 kwietnia 1914 Piłę wyłączono z powiatu chodzieskiego i przekształcono w odrębny powiat grodzki (niem. Stadtkreis)[17]. W ciągu stu lat, od 1815 do 1915, ludność miasta wzrosła z 2 do 28 tysięcy. W okresie I wojny światowej w Pile istniał duży obóz dla jeńców wojennych. Na początku 1919 Piła, wzmocniona dużym garnizonem, była bazą wojsk niemieckich prowadzących działania przeciwko powstańcom wielkopolskim. W powstaniu brało udział również wielu mieszkańców miasta.

Ze względu na dominację ludności niemieckiej, traktat wersalski pozostawił Piłę w granicach Niemiec (granica z Polską przebiegała ok. 6 km na południowy wschód od centrum miasta). W lipcu 1922 Piła została stolicą nowej pruskiej prowincji Marchia Graniczna Poznańsko-Zachodniopruska (Grenzmark Posen-Westpreussen). Została ona utworzona z tych części Prowincji Poznańskiej i Prusy Zachodnie, które nie weszły w skład odrodzonej Polski. W 1938 przekształcono ją w Rejencję Marchia Graniczna Poznańsko-Zachodniopruska (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreußen), należącą do prowincji Pomorze (Provinz Pommern). W 1926 Piła została również siedzibą Administratury Apostolskiej podlegającej bezpośrednio Watykanowi, w 1930 podniesionej do rangi Prałatury Apostolskiej. W okresie międzywojennym miasto znacznie się rozbudowało. Dla potrzeb administracji wybudowano szereg gmachów, m.in. przy pl. Staszica oraz obecny budynek Starostwa Powiatowego przy al. Niepodległości. Panowało tu jednak duże bezrobocie, a poparciem politycznym cieszyli się nacjonaliści (w tym NSDAP). Mimo silnego nacisku germanizacyjnego miasto pozostało ośrodkiem polskości. Działały tu polskie organizacje społeczne, m.in. od 1924 oddział Związku Polaków w Niemczech. Od 1 września 1922 istniał tu wicekonsulat, a od 1930 konsulat RP. Od 1917 w Pile istniał również polski chór „Halka”, śpiewający w każdą niedzielę oraz święta kościelne i państwowe Polski. Działał on do ostatniej niedzieli sierpnia 1939.

W 1939 utworzono obóz przejściowy dla cywilnej ludności polskiej. W czasie II wojny światowej Piła była dużym ośrodkiem przemysłu zbrojeniowego. W 1945 miasto zamieniono w twierdzę i włączono w system umocnień Wału Pomorskiego. Pierwszy pierścień obrony, wysunięty na dalekie przedpola miasta, obejmował m.in. Płotki, Leszków, Kalinę. Piłę obsadzono dużym garnizonem (24 tys. żołnierzy rozmaitego autoramentu). Miasto zostało zdobyte po ciężkich walkach trwających od 24 stycznia do 14 lutego 1945 przez oddziały wchodzące w skład 47 Armii radzieckiej. Wskutek działań wojennych Piła została zniszczona w 72% (centrum w 90%), najbardziej ze wszystkich większych miast Wielkopolski.

Czasy powojenne[edytuj]

Po wojnie Piła wróciła do Polski. Niemiecka ludność miasta uległa wysiedleniu. Odbudowa, początkowo powolna, na szerszą skalę prowadzona była od 1965. Do niedawna w mieście istniało duże lotnisko wojskowe. W latach 1946–1951 i ponownie od 1 stycznia 1999 Piła była stolicą powiatu, w latach 1951–1975 powiatem miejskim, a w latach 1975–1998 stolicą osobnego województwa. 1 stycznia 1999 jako jedno z trzech byłych miast wojewódzkich, nie stała się miastem na prawach powiatu (pozostałe dwa to Ciechanów i Sieradz).

Ludność[edytuj]

Ratusz
 Zobacz też: ludność Piły.

Piła jest pod względem liczby mieszkańców czwartym miastem województwa wielkopolskiego (po Poznaniu, Kaliszu i Koninie, a przed Ostrowem Wielkopolskim). Podobnie jak w większości dawnych miast wojewódzkich zdegradowanych do roli siedziby władz powiatowych, również tutaj obserwuje się powodowany bezrobociem odpływ młodzieży po zakończeniu edukacji[18]. Najwięcej mieszkańców – 76 849 – Piła liczyła w roku 1998[19], od tego czasu liczba osób zameldowanych na pobyt stały i czasowy oscyluje wokół 75 tysięcy.

Duża powierzchnia miasta wpływa na niską gęstość zaludnienia – 722 os./km². Faktyczna gęstość zaludnienia w obszarze zwartej zabudowy (21,76 km²[8]) jest jednak znacznie wyższa, a dużą część administracyjnego obszaru miasta zajmują lasy i tereny zielone, tereny uprawne, obszary przemysłowe i poprzemysłowe, a także innego rodzaju nieużytki.

Przyrost naturalny w latach 2002-2009 był dodatni i wynosił: 0,249% w 2002, 0,193% w 2003, 2005 i 2009, 0,27% w 2004, 0,151% w 2006, 0,207% w 2007 i 0,293% w 2008[20]. Odsetek ludności w wieku poprodukcyjnym w 2009 wynosił 14,95 i systematycznie wzrasta[20].

Ludność Piły w latach 1995-2015[21]
1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004
75 994 76 610 76 625 76 849 75 001 74 900 75 094 75 197 75 293 75 248
2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014
75 144 74 720 74 687 74 735 74 638 74 550 74 818 74 930 74 609 74 471
2015
74 140
  • Piramida wieku mieszkańców Piły w 2014 roku [1].


Piramida wieku Pila.png

Rada Miasta[edytuj]

Ugrupowanie Kadencja 2002-2006 [22] Kadencja 2006-2010 [23] Kadencja 2010-2014 [24] Kadencja 2014-2018 [25]
Sojusz Lewicy Demokratycznej 10 (SLD-UP) 4 (LiD) 4 -
Porozumienie 8 - - -
Nasza Piła 5 1 - -
Prawo i Sprawiedliwość - 4 4 -
Platforma Obywatelska - 6 9 18
Zbigniew Kosmatka "Razem Dla Piły" - 6 4 -
Porozumienie Samorządowe - 2 2 2
Lewica Razem - - - 2
Błażej Łukasz Parda Tak dla Jadwiżyna - - - 1

Architektura[edytuj]

W Pile, z powodu zniszczeń wojennych oraz późniejszych wyburzeń, nie zachowało się wiele obiektów zabytkowych.

Zabytki sakralne[edytuj]

Kościół św. Rodziny nocą
 Osobny artykuł: Kościoły w Pile.

Inne zabytki[edytuj]

Dawna siedziba władz Rejencji pilskiej, obecnie Szkoła Policji
Dawna poczta, obecnie budynek TP S.A. nocą
Dawne kasyno oficerskie
Kasyno oficerskie, obecnie Invest Bank
  • dom, w którym urodził się Stanisław Staszic, z ok. połowy XVIII w., zbudowany z muru pruskiego, zniszczony w 1945, odbudowany w 1948, gruntownie odnowiony w 1986, obecnie Muzeum Stanisława Staszica
  • dawny arsenał Landwehry z lat 1843-1844
  • kasyno oficerskie z ok. 1914, obecnie Wojskowa Agencja Mieszkaniowa
  • zespół budynków z lat 1926-1930 przy pl. Staszica:
    • modernistyczny gmach władz dawnej rejencji pilskiej, obecnie Szkoła Policji
    • teatr, biblioteka i muzeum, po zniszczeniach wojennych odbudowany w 1960, obecnie Pilski Dom Kultury im. Leona Kruczkowskiego i obiekty szkoły policji
    • konsystorz ewangelicki i urząd finansowy, obecnie Urząd Miejski i Poszukiwania Nafty i Gazu „NAFTA”
  • neogotycki budynek seminarium nauczycielskiego z lat 1902-1904 z salą gimnastyczną, obecnie Szkoła Podstawowa nr 7
  • modernistyczny budynek gimnazjum im. von Steina z 1931, obecnie Liceum Ogólnokształcące
  • fragment budynku dawnej poczty z lat 1893-1895, w stylu neorenesansu niemieckiego, obecnie Orange Polska W 1994 część zburzona w 1945 została odbudowana w nowoczesnej formie, zachowując ogólną bryłę budynku.
  • dworzec kolejowy z 1853, przebudowany w 1876
  • Parowozownia Piła wybudowana w latach 1870-1874 zwana Okrąglakiem
  • klasycystyczny budynek loży masońskiej z połowy XIX w., obecnie Wyższa Szkoła Biznesu
  • neogotycki instytut głuchoniemych z ok. 1870, obecnie fragment Szkoły Podstawowej nr 5
  • Nowy Dom Strzelecki z 1896, o konstrukcji z muru pruskiego, obecnie pensjonat
  • budynek z ok. 1920, w którym w latach 1928-1934 mieścił się konsulat polski
  • budynek z ok. 1875, w którym w latach 1934-1939 mieścił się konsulat polski, obecnie Muzeum Okręgowe
    • na ścianie tablica upamiętniająca siedzibę konsulatu polskiego
  • kasyno oficerskie z czwartej ćwierci XIX w., obecnie Invest Bank
  • schrony bojowe na wschodnich obrzeżach miasta z lat 1939-1944, fragment umocnień Wału Pomorskiego
  • kamienice z przełomu XIX i XX w., m.in. przy ul. 14 Lutego, Ludowej, Roosevelta, Bydgoskiej, 11 Listopada, Buczka, Okrzei, Kilińskiego, Kolbego, Popiełuszki
  • na przedmieściu Motylewo kilka chałup wiejskich z XIX w.

Nieistniejące obiekty historyczne[edytuj]

Oprócz tego w Pile istniały jeszcze inne budynki, które dziś mogłyby być zabytkami; zostały one przeważnie zniszczone w 1945 i rozebrane w latach późniejszych:

  • Kościół św. Jana Chrzciciela i NMP, później św. Janów – najcenniejszy zabytek Piły, z późnogotyckim prezbiterium z lat 1619-1628 i późnobarokową nawą z końca XVIII wieku, spalony w 1945 i rozebrany w 1975 mimo kilku projektów odbudowy; obecnie na jego miejscu stoi Hotel Gromada.
  • synagoga w okolicach al. Piastów (dawniej Rynek Żydowski) z 1841, spalona w 1938
  • kościół luterański, tzw. miejski, na pl. Zwycięstwa z 1822
  • budynek sądu na ul. Boh. Stalingradu z 1825
  • ratusz na pl. Zwycięstwa z 1837
  • kościół ewangelicki św. Jana na ul. Buczka z lat 1909-1911
  • kościół sekty Jana Czerskiego, później staroluterański, na ul. Wodnej z 1845 r., rozebrany ok. 1950
  • eklektyczna, secesyjna i modernistyczna mieszkalna i handlowa zabudowa śródmieścia z XIX i 1. połowy XX wieku (m.in. przy Nowym Rynku – pl. Zwycięstwa i Starym Rynku – rejon skrzyżowania ul. Wodnej i Piekarskiej).
Pomnik Stanisława Staszica nad Gwdą
Popiersie Stanisława Staszica

Pomniki[edytuj]

Cmentarze[edytuj]

  • na przedmieściu Leszków dwa duże cmentarze wojenne:
  • cmentarz katolicki przy ul. Salezjańskiej z ok. 1840
  • cmentarz katolicki przy al. Powstańców Wielkopolskich z połowy XIX w.
  • cmentarz prawosławny, tzw. choleryczny, z 1914, znajdujący się na północny wschód od Leszkowa, położony głęboko w lesie
  • cmentarz komunalny przy ul. Motylewskiej
  • Cmentarz żydowski w Pile
  • dawny cmentarz ewangelicki przy ul. Henryka Dąbrowskiego (obecnie park)

Architektura współczesna[edytuj]

Hotel „Gromada” nocą
  • Kolegium Uniwersytetu Adama Mickiewicza – ul. Kołobrzeska
  • Młodzieżowy Dom Kultury i Biuro Wystaw Artystycznych – ul. Okrzei
  • hotel „Gromada” (dawniej „Rodło”, 1977-1987) – al. Piastów, najwyższy budynek w mieście
  • kościół NMP Wspomożenia Wiernych
  • Philips Enabling Technologies Group (architektura przemysłowa) – al. Powstańców Wielkopolskich
  • Philips Electronics (architektura przemysłowa) – ul. Przemysłowa

Atrakcje przyrodnicze[edytuj]

  • Park Miejski im. Stanisława Staszica rozplanowany w 1900 (pow. 11,6 ha) z bogatym drzewostanem i zabytkową żelazną altaną z 1904. Kompleks w całości objęty ochroną i wpisany do rejestru zabytków.
  • Park na Wyspie między odnogami Gwdy, założony w 1976-1978, z efektowną fontanną
Park na Wyspie

Gospodarka[edytuj]

Dawny konsystorz, obecnie siedziby spółek poszukujących Nafty i Gazu

W 2006 zarejestrowanych w Pile było 8211 podmiotów gospodarczych, w tym 6519 to osoby fizyczne prowadzące działalność[27]. W tymże roku w mieście działały 72 spółki z udziałem kapitału zagranicznego[27].

Najwięcej przedsiębiorstw prowadziło działalność w zakresie handlu i napraw (2 604), następnie obsługi nieruchomości i firm (1 478), budownictwa (689), przetwórstwa przemysłowego (637)[27]. Największym przedsiębiorstwem w Pile, dającym zatrudnienie 5239 osobom, jest Philips Lighting Poland S.A.. Do 2010 działała duża drukarnia Winkowski, która uległa likwidacji[28], co miało wpływ na przyrost stopy bezrobocia w mieście.

Piła jest jednym z 4 głównych ośrodków gospodarczych Wielkopolski i największym na północy województwa.

Transport[edytuj]

Dworzec PKP Piła Główna
Hol kasowy

Transport kolejowy[edytuj]

 Główny artykuł: transport kolejowy w Pile.

Piła jest węzłem kolejowym, w którym spotyka się sześć linii kolejowych: 18 (Kutno-Piła Gł.), 203 (Tczew-Piła Gł.-Kostrzyn), 354 (Poznań POD-Piła Gł.), 374 (Piła Gł.-Bzowo Goraj), 403 (p.odg. Piła Północ-Ulikowo) i 405 (Piła Gł.-Ustka). Na terenie miasta znajduje się jeden dworzec kolejowy – Piła Główna – oraz trzy przystanki osobowePiła Podlasie na linii 203 oraz Piła Kalina i Piła Leszków (nieczynny od 2008) na linii 354.

Obecnie do stacji Piła Główna docierają pociągi klasy REGIO uruchamiane przez Przewozy Regionalne oraz pociągi IC i TLK uruchamiane przez spółkę PKP Intercity.

Stacja towarowa znajduje się na zachód od stacji pasażerskiej, wzdłuż torów linii nr 203. Dużą jej część z górką rozrządową została rozebrana.

W latach 2014-2015 dworzec został poddany modernizacji, której koszt wyniósł 18,5 mln złotych. Dworzec został dostosowany do potrzeb osób niepełnosprawnych. Zmienił się również teren wokół dworca, zamontowano małą architekturę – kosze i ławki oraz stworzono parking dla samochodów na 70 miejsc.[29]

Transport drogowy[edytuj]

Układ dróg w Pile
Rondo w centrum miasta
Ulica Kilińskiego

Pilski układ drogowy jest wyraźnie koncentryczny; główne szlaki komunikacyjne przebiegające przez miasto spotykają się w jego śródmieściu, przy Rondzie Jana Pawła II, położonym przy Placu Zwycięstwa, historycznym Nowym Rynku. Jako że miasto zostało w dużej mierze zniszczone w trakcie drugiej wojny światowej, powojenni urbaniści postanowili odejść od planów odbudowy na rzecz lepszego rozplanowania przestrzennego Piły poprzez rozluźnienie zabudowy i poszerzenie kluczowych arterii[30].

Ukończenie budowy jednojezdniowej obwodnicy w ciągu dróg krajowych nr 10 i 11 pozwoliło na wyprowadzenie ruchu tranzytowego z centrum miasta. Plany jej przebudowy i przedłużenia, zakładające m.in. wspólne obejście Piły i Ujścia w ciągu drogi ekspresowej S11 o łącznej długości 17,8 km, nie będą jednak realizowane wcześniej, niż po roku 2014[31].

W 2011 dobiegła końca budowa wewnętrznej obwodnicy Piły w ciągu ulic: Koszalińskiej, 500-lecia Piły, Głuchowskiej, J. Kusocińskiego, Okólnej, Zygmunta Starego, S. Okrzei, Podgórnej, A. Mickiewicza, której zadaniem jest usprawnienie ruchu między poszczególnymi osiedlami z pominięciem ścisłego centrum. W ramach inwestycji wybudowano m.in. cztery ronda i trzy mosty nad rzeką Gwdą i jej starorzeczem w północnej części miasta.

Drogi krajowe i wojewódzkie przebiegające przez Piłę
Droga Trasa
droga krajowa nr 10 SzczecinStargard – Piła – BydgoszczToruńPłońsk 7
droga krajowa nr 11 KołobrzegKoszalinSzczecinek – Piła – PoznańOstrówKępnoLubliniecBytom
droga wojewódzka nr 179 Piła – Rusinowo 22
droga wojewódzka nr 180 Piła – TrzciankaWieleń
droga wojewódzka nr 188 Piła – ZłotówCzłuchów 22 25

Transport miejski i podmiejski[edytuj]

Organizacją i przewozami pasażerskimi w ramach komunikacji miejskiej w Pile zajmuje się Miejski Zakład Komunikacji, miejska spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Obsługuje 28 linii autobusowych, z czego cztery opuszczają administracyjne granice miasta, łącząc je z pobliskimi miejscowościami powiatu pilskiego. Tabor MZK jest obecnie w większości niskopodłogowy. Od 2009 funkcjonuje tzw. Pilska Karta Miejska, zastępująca wcześniejsze papierowe bilety okresowe oraz dokumenty upoważniające do przejazdów bezpłatnych.

PKS Piła obsługuje autobusowe połączenia lokalne na obszarze dawnego województwa pilskiego, m.in. z Chodzieżą, Czarnkowem, Wągrowcem, Wyrzyskiem i Złotowem, a także z Poznaniem. Dworzec autobusowy znajduje się przy ulicy Kwiatowej, nieopodal dworca kolejowego Piła Główna.

W 2013 roku mieście znajdowało się 37,4 km ścieżek rowerowych.

Transport rowerowy[edytuj]

W Pile do dyspozycji rowerzystów dostępny jest system dróg i ścieżek rowerowych z funkcją obsługi miasta oraz o charakterze wyjazdu poza miasto, w postaci samodzielnych tras turystycznych. Miejskie ścieżki rowerowe stanowią niezależne przebiegi lub połączone są z chodnikiem. Najważniejsze powiązania w kierunku wewnętrznego pierścienia rowerowego realizują przebiegi w pasie drogowym ulic: Paderewskiego i Chopina (obsługa terenu ogrodów działkowych), Wojska Polskiego, Wyspiańskiego, Ceglanej, Okrzei, Alei Piastów i ulic: Towarowej, Kwiatowej, 14 Lutego, dr F. Witaszka, M. Konopnickiej, Walki Młodych, Roosevelta, Ludowej, Bydgoskiej, Kossaka, Śniadeckich i Dąbrowskiego oraz alej: Powstańców Wlkp. i Niepodległości.

Przez miasto przebiega kilka tranzytowych turystycznych dróg rowerowych:

̶ Europejska Trasa Rowerowa Euro Route R1, prowadząca znad Kanału La Manche we Francji, przez Belgię, Holandię i Niemcy do Sankt Petersburga w Rosji, a przez Piłę – następującymi ulicami: Wyspiańskiego, Mickiewicza, Podgórną, Okrzei, Zygmunta Starego i Walki Młodych (Kotuń – Piła-Kalina – Kaczory);

̶ Transwielkopolska Trasa Rowerowa – odcinek północy długości ok. 200 km, łączący wiele ciekawostek krajoznawczych i architektonicznych oraz przyrodniczych, znajdują- cych się pomiędzy Poznaniem a Okonkiem; trasa oznakowana została wzdłuż ulic: Wyspiańskiego – Mickiewicza – Podgórnej – Okrzei – Zygmunta Starego – Kusocińskiego i Kossaka (Kotuń-Piła-Płotki-Skórka);

̶ rowerowe trasy turystyczne – umożliwiające przejazd łączony na odcinkach: ̶ Skrzatusz-Piła-Zelgniewo, a w Pile ulicami: Kamienna–Al. Wojska Polskiego–Koszaliń- ska–500 Lecia Piły i ul. Kossaka, oraz: pierścień turystycznych tras rowerowych – tworzący żółty szlak rowerowy wokół Piły o długości 38 km, z punktem początkowym przy ul. Wałeckiej i przebiegiem ulicami Kamienną i Wypoczynkową do Kotunia, a następnie do Motylewa, w przebiegu ulic: Przemysłowej, Walki Młodych oraz ul. Na Leszkowie – do punktu końcowego przy ul. Wawelskiej

Transport lotniczy[edytuj]

W północno-zachodniej części miasta zlokalizowane jest duże lotnisko, do niedawna użytkowane przez wojsko. Obecnie jego część jest użytkowana przez Aeroklub Ziemi Pilskiej jako lądowisko. Padają propozycje wykorzystania lotniska do regionalnego ruchu pasażerskiego[32]. Na części terenu lotniska powstaje Zamiejscowy Ośrodek Dydaktyczny Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Pierwsza jego część oddano do użytku w październiku 2010[33].

Około 13 km na wschód od miasta znajduje się prywatne lądowisko Śmiłowo, natomiast ok. 15 km na północ lądowisko Krępsko.

W 2010 przy ul. Rydygiera otwarto sanitarne lądowisko.

Transport wodny[edytuj]

Port rzeczny w Ujściu umożliwia wykorzystanie Noteci do transportu nienormatywnych ładunków w kierunku Czarnkowa i Krzyża, a także do krajów Europy Zachodniej (połączenie poprzez Wartę, Odrę i Sprewę). Z uwagi na bliskie położenie portu od Piły transporty takie są aktywizowane.

Odcinek Noteci łączący Wisłę z Odrą, jako europejska śródlądowa droga wodna – E70, będzie przystosowywana do funkcji transportowych. Wzmacniana będzie ranga transportu ładunków masowych i nienormatywnych. Położony w pobliżu Piły port rzeczny w Ujściu będzie umożliwiał ekspedycję ładunku w kierunku Czarnkowa i Krzyża oraz Szczecina, a także do krajów Europy Zachodniej.

Wykorzystanie transportowe i turystyczne rzeki Gwdy umożliwia miejski szlak wodny z 5-ma przystaniami, przystosowanymi do obsługi tramwaju wodnego, łódek i kajaków. Regularna linia tramwaju wodnego stanowić będzie atrakcję turystyczną oraz środek transportu miejskiego. Uruchomiony odcinek spływu kajakowego na Gwdzie ma realne szanse na jego przedłużenie i włączenie do Wielkiej Pętli Wielkopolskiej, z portem-przystanią w Ujściu nad Notecią.

Oświata[edytuj]

Szkoły wyższe[edytuj]

Szkoły ponadgimnazjalne[edytuj]

  • I Liceum Ogólnokształcąceim. Marii Skłodowskiej-Curie[34]
  • Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1 im. Hipolita Cegielskiego (Technikum nr 1 i Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 1)
  • Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2 im. Komisji Edukacji Narodowej (III Liceum Ogólnokształcące, Technikum nr 2, Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 2)
  • Zespół Szkoł Ponadgimnazjalnych nr 3 im. Romana Kozaka (Technikum nr 4 i Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 4)
  • Zespół Szkół im. Stanisława Staszica (II Liceum Ogólnokształcące i Technikum Wiertnicze)
  • Zespół Szkół Ekonomicznych
  • Zespół Szkół Gastronomicznych (Technikum nr 5 i Zasadnicza szkoła zawodowa nr 5 oraz Zasadnicza szkoła zawodowa - specjalna)
  • Centrum Kształcenia "Nauka" (Liceum Ogólnokształcące, Technikum i Zasadnicza Szkoła Zawodowa)
  • Liceum Ogólnokształcące Towarzystwa Salezjańskiego im. św. Jana Bosko
  • II Liceum Ogólnokształcące Społecznego Towarzystwa Oświatowego
  • Technikum Budowlane Społecznego Towarzystwa Oświatowego

Gimnazja i szkoły podstawowe[edytuj]

W mieście funkcjonują 3 zespoły szkół publicznych składających się ze szkoły podstawowej i gimnazjum (nr 1 im. Jana Brzechwy, nr 2 im. Królowej Jadwigi i nr 3 im. Lotników Polskich), 2 samodzielne gimnazja publiczne (nr 4 im. Ignacego Jana Paderewskiego i nr 5 im. Tadeusza Kościuszki) oraz 2 niepubliczne (Gimnazjum Towarzystwa Salezjańskiego im. św. Dominika Savio i Gimnazjum Społecznego Towarzystwa Oświatowego), 7 samodzielnych publicznych szkół podstawowych (nr 1, 2, 4, 5, 7, 12) oraz 2 niepubliczne (Salezjańska Szkoła Podstawowa im. Jana Pawła II oraz Szkoła Podstawowa Społecznego Towarzystwa Oświatowego).

Przedszkola[edytuj]

W Pile funkcjonuje 17 przedszkoli publicznych (nr 1-8, 11-19) oraz przedszkole niepubliczne Caritas.

Szkoły artystyczne[edytuj]

  • Zespół Szkół Muzycznych im. Fryderyka Chopina

Bezpieczeństwo[edytuj]

W Pile działa Komenda Powiatowa Policji (ul. Bydgoska) oraz Komenda Powiatowa PSP wraz z dwoma jednostkami ratowniczo-gaśniczymi (JRG 1 ul. Moniuszki, JRG 2 ul. Lelewela)

Kultura[edytuj]

Kino Iskra

W Pile są dwa muzea, które w 2007 r. zwiedziło 26 819 osób[35]. W mieście działa też kino kameralne (Koral). W 2007 odwiedziło je 183 171 widzów[35].

  • Kina:
    • Helios 4 sale + 3D
    • Koral
    • Premiera (nie funkcjonuje od 11 grudnia 2008)
    • Iskra (nie funkcjonuje od 27 lutego 2009)
  • Instytucje kultury:
    • Regionalne Centrum Kultury „Fabryka emocji”
    • Młodzieżowy Dom Kultury
    • Muzeum Okręgowe im. Stanisława Staszica, zbiory: historia, sztuka (m.in. wyposażenie wnętrz mieszczańskich z przełomu XIX i XX w., sztuka secesyjna), etnografia, archeologia
    • Muzeum Stanisława Staszica, zbiory: stasziciana, dział przyrodniczy
    • Biuro Wystaw Artystycznych i Usług Plastycznych
    • Towarzystwo Miłośników Miasta Piły
    • Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna im. Pantaleona Szumana z 9 filiami
    • Biblioteka Pedagogiczna
  • Imprezy kulturalne:
    • Dni Piły
    • Międzynarodowy Festiwal Folklorystyczny „Bukowińskie Spotkania”
    • Międzynarodowe Targi Inicjatyw Teatralnych
    • Ogólnopolski Festiwal Teatrów Rodzinnych „Teatr-pasja rodzinna”
    • Rytm Ulicy

Media[edytuj]

ul. 1 maja w centrum miasta

Turystyka[edytuj]

Centrum miasta w nocy

Religia[edytuj]

Kościół pw. św. Antoniego

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą także trzy Kościoły protestanckie: parafia Ewangelicko-Augsburska w Pile, zbór Kościoła Wolnych Chrześcijan i zbór Kościoła Zielonoświątkowego. Działalność w miejscowych 4 zborach prowadzą również Świadkowie Jehowy.

Buddyzm[edytuj]

Chrześcijaństwo[edytuj]

Patroni miasta[edytuj]

Patronami Piły są św. Jan Chrzciciel i św. Jan Ewangelista. Jest to historyczne nawiązanie do nieistniejącego dziś kościoła pw. śś. Janów Chrzciciela i Ewangelisty, który został zniszczony w czasie II wojny światowej, a ostateczne ruiny wyburzono w grudniu 1975 r[41]. Obecnie w jego miejscu stoi Hotel Rodło. 26 lutego 2013 r. Rada Miasta jednogłośnie przyjęła projekt uchwały w sprawie wyrażenia woli ustanowienia św. Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty Patronami Miasta Piły i zwróciła się z prośbą do władz kościelnych – bpa Edwarda Dajczaka – o uznanie przez Stolicę Apostolską śś. Janów patronami miasta Piła[42].

8 maja 2013 r. watykańska Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów wydała dekret, w którym zatwierdziła św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelistę Patronami Piły[43].

Uroczyste przyjęcie patronatu odbyło się w sobotę 18 maja 2013 r. podczas uroczystej mszy świętej z okazji 500-lecia Piły. Dekret Stolicy Apostolskiej odczytał metropolita warszawski, kardynał Kazimierz Nycz, były ordynariusz koszalińsko-kołobrzeski[44].

Sport[edytuj]

Kluby sportowe[edytuj]

Piła to także ośrodek sportowy, istnieją tu drużyny siatkarskie:

Miasto znane jest także także z sukcesów na żużlu. KŻ Victoria Piła obecnie startuje w rozgrywkach II ligi polskiej. Wcześniej, jako TS Polonia Piła zdobywał takie prestiżowe tytuły jak:

Zawodnicy Polonii zdobywali też czołowe miejsca w zawodach indywidualnych takich jak: IMP, MIMP i MMPPK, Turniej o Złoty Kask, Turniej o Srebrny Kask, Turniej o Brązowy Kask.

W sezonie 2008/2009 zaczął działać klub koszykarski KS Basket Piła. 23 maja 2010 r. awansował do II ligi. Kluby piłkarskie to występująca w pilskiej klasie okręgowej TP Polonia Piła, która jest spadkobierczynią MZKS Polonii Piła – klubu założonego w 1945 r. i grającego m.in. w III lidze[45] oraz grającego w B klasie AKS Eurocentrum Piła. W Pile znajduje się także klub kolarstwa MTB UKS Solano – Sport Piła oraz motocrossowy Cross-ATV Piła.

Pomnik Tysiąclecia nocą autorstwa Jerzego Sobocińskiego

Istniał tu także Miejski Klub Piłkarski 1999 Piła, który został założony w 1999 i występował m.in. w IV lidze. Po sezonie 2006/07 klub został wycofany z rozgrywek[46].

Lekkoatletyka: PLKS Gwda Piła, KS Gwardia Piła

Sporty walki: KS Sokół Piła, UKS 6 Judo Piła, KS Gwardia Piła, Samuraj Gold Team Piła, Jopek Gold Team Piła, Fight Club Piła, MMA GŁD Team Piła, Grappling Warriors (Drysdale Jiu Jitsu)

Obiekty sportowe[edytuj]

  • hala sportowo-widowiskowa MOSiR
  • hala sportowa przy ulicy Bydgoskiej
  • hala sportowa KS „Sokół”
  • hala sportowo-widowiskowa przy Zespole Szkół Gastronomicznych w Pile
  • stadion MOSiR
  • stadion „Polonia”
  • stadion „Gwardia”
  • stadion „Szuwarek”
  • pływalnia kryta „Wodnik”
  • Aquapark Piła
  • Strzelnica Myśliwska Centrum Szkolenia Strzeleckiego
  • ośrodek wypoczynkowy nad Jeziorem Płocim
  • ośrodek wypoczynkowy nad Jeziorem Piaszczystym

Miasta partnerskie[edytuj]

Miasto Kraj Data podpisania umowy
 Châtellerault  Francja 23.04.1994
 Cuxhaven  Niemcy 24.05.1996
 Dmitrów[47]  Rosja 27.05.2005
 Imola[48]  Włochy 01.07.2016
 Kronsztad  Rosja 14.05.1993
 Schwerin[49]  Niemcy 24.05.1996

Ludzie związani z Piłą[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Piłą.

Honorowi Obywatele Piły[edytuj]

Lista honorowych obywateli Piły[50]:

Posłowie i senatorowie z pilskiego okręgu wyborczego[edytuj]

 Osobny artykuł: okręg wyborczy Piła.
 Z tym tematem związane są kategorie: Senatorowie z okręgu Piła, Posłowie z okręgu Piła.

Piła w popkulturze[edytuj]

  • O Pile traktuje cały tekst piosenki Piła tango z płyty Piła tango zespołu Strachy na Lachy. Tekst, którego autorem jest Krzysztof Grabowski, to subiektywne wspomnienia przeszłości spędzonej w Pile.
  • O Pile mówi prezenterka w odcinku 140 serialu „Świat według Kiepskich”, gdy wspomina o miastach, z których zgłosili się osoby do konkursu, w 390 odcinku gdy mówi się o kontaktach z osobami pochodzenia pozaziemskiego oraz w 478 odcinku, gdy mówi się o skutkach suszy w Polsce.
  • O Pile wspomina zespół Vavamuffin w piosence „Poland story” [We Wrocławiu Miki Mausoleum, a w Pile Jafia]
  • O Pile wspomina także Maryla Rodowicz w piosence „Zaczęty zeszyt” – [Gdy dopadnie cię w Pile lub w Łebie, To pomyślisz cichutko o...]
  • W tekście piosenki „Odlotowa Dorota” zespołu Pidżama Porno, w drugiej zwrotce znalazł się tekst „Przyjedź tylko na wagary do Piły/do miasta biznesu i seksu”. Z tego powodu Piła często nazywana jest „miastem biznesu i seksu” (częściej funkcjonuje jako „miasto seksu i biznesu”). Autorem tekstu jest Krzysztof Grabowski
  • „Piłem w Spale, spałem w Pile” to tytuł piosenki z repertuaru Artura Andrusa
  • Jeden z odcinków „Dlaczego Ja” ma miejsce w Pile (w rzeczywistości akcja rozgrywa się w jednej z podwarszawskich miejscowości. Zdjęcia do tego serialu nie były wykonane w Pile, użyto jedynie jej nazwy)
  • Piła pojawia się w dialogu w filmie Testosteron. Fistach (Tomasz Karolak) opowiada o znajomości z dziewczyną z Piły („Poznałem wtedy w Pile dziewczynę. Z Oazy była. (…) Panie Boże ja nie chcę mieszkać w tej obskurnej Pile…”)
  • W Pile rozgrywa się niewielki fragment akcji powieści kryminalnej „Upiory spacerują nad Wartą” Ryszarda Ćwirleja
  • 14. odcinek serialu „Czterej pancerni i pies”
  • Teledyski zrealizowane w Pile:
    • Strachy na LachyKrew z szafy: zdjęcia w całości zrealizowane na lotnisku w Pile
    • Verba – Młode Wilki 6: zdjęcia w całości zrealizowane w Pile, m.in. parku miejskim w Pile (charakterystyczna altana)
    • Verba – Nie łam mi serca: zdjęcia w części zrealizowane w Pile, m.in. nad Zalewem Koszyce
    • Gosia Andrzejewicz – Trochę ciepła: zdjęcia w całości zrealizowane w restauracji Pomarańczowy Fortepian w Pile
    • The Cuts – Smutna dziewczyna: zdjęcia w całości zrealizowane w Pile (m.in. w produkującej materace firmie Topi i w klubie Old 7 Pub)
    • MarMur-Dziecka Płacz: Zdjecia w całości zrealizowane na lotnisku w Pile.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Pila, w oparciu o dane GUS.
  2. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 grudnia 2015r.. 2016-07-08. [dostęp 2016-07-08].
  3. Wystawa „Piła dla Warszawy”. 2011-29-08. [dostęp 2012-12-03].
  4. Maciej Usurski: Początki Miasta Piły. [dostęp 2015-05-16].
  5. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  6. Miasto Piła. [dostęp 2012-12-03].
  7. Oficjalna nazwa wedle spisu opracowanego przez KNMiOF to Jezioro Piaseczno, powszechnie jednak używa się nazw Jezioro Jeleniowe lub Jelonki.
  8. a b Struktura terenów miasta Piły w roku 2009. [dostęp 2012-12-03].
  9. Agnieszka Kledzik: Porozmawiajmy o Pile: Wyspa nowym symbolem miasta?. [dostęp 2015-05-16].
  10. Weatherbase: Historical Weather for Pila, Poland (ang.). [dostęp 18.12.2008].
  11. TrolT. InterMedia TrolT., BIP - Urząd Miasta Piły [dostęp 2016-07-21].
  12. a b c d Jednostki pomocnicze – osiedla. [dostęp 2012-12-03].
  13. Przeglądanie TERYT – Piła. [dostęp 2012-12-03].
  14. Maria Malec: Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 203, s. 190-191. ISBN 83-01-13857-2.
  15. Halina Karaś: Dialektologia polska: gwary krajniackie. [dostęp 2015-05-16].
  16. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85).
  17. Adam Janusz Mielcarek: Podziały terytorialno - administracyjne II Rzeczypospolitej w zakresie administracji zespolonej. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2008.
  18. Ludność piły. 2010-08-12. [dostęp 2012-13-03].
  19. Pilanie 2009. 2010-02-02. [dostęp 2012-13-03].
  20. a b Ludność Piły. [dostęp 2012-13-03].
  21. http://www.stat.gov.pl.
  22. Państwowa Komisja Wyborcza: Wybory samorządowe. wybory2002.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-15].
  23. Geografia wyborcza - Wybory samorządowe - Państwowa Komisja Wyborcza. wybory2006.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-15].
  24. Wybory Samorządowe 2010 - Geografia wyborcza - Województwo wielkopolskie - - m. Piła. wybory2010.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-15].
  25. Państwowa Komisja Wyborcza | Piła. wybory2014.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-15].
  26. Zarządzenie z dnia 23 stycznia 2015 r. w sprawie uznania za rezerwat przyrody „Nietoperze w Starym Browarze”. [dostęp 2015-01-23].
  27. a b c http://www.pila.pl/index_mp_podgosp.php.
  28. http://www.quadwinkowski.pl/conowego/CoNowego/QuadWinkowskikonsolidujeprodukcje.htm.
  29. Dworzec Piła Główna już po remoncie (zdjęcia). 2015-10-26. [dostęp 2015-10-27].
  30. Miasto zbudowano. [dostęp 2012-22-03].
  31. Obwodnica Piły i Ujścia będzie kosztować 800 mln zł. 2010-07-10. [dostęp 2012-22-03].
  32. Pozyskali środki na lotnisko. 2010-10-24. [dostęp 2011-03-12].
  33. Informacje o infrastrukturze. [dostęp 2011-03-12].
  34. I Liceum Ogólnokształcące w Pile
  35. a b Bank Danych Regionalnych – Strona główna (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  36. Redakcje lokalne Radia Merkury
  37. Redakcja Radia Koszalin w Pile
  38. Buddyzm Diamentowej Drogi w Pile
  39. Pilski Ośrodek Zen (Pl. Konstytucji 2a/4)
  40. Dane według wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy (www.jw.org), dostęp z 6 stycznia 2015.
  41. Informacja na witrynie Dawna Piła (dostęp: 29 lipca 2014 r.).
  42. 26 lutego 2013 r., XXX Sesja Rady Miasta Piły (dostęp: 27 lutego 2013 r.).
  43. Piła miastem Świętych Janów (dostęp: 24 czerwca 2014 r.).
  44. Kardynał Nycz odprawił mszę w Pile. Ogłoszenie patronów miasta (dostęp: 19 maja 2013 r.).
  45. 90minut.pl: Towarzystwo Piłkarskie Polonia Piła (pol.). [dostęp 3.12.2010].
  46. 90minut.pl: Miejski Klub Piłkarski 1999 Piła (pol.). [dostęp 3.12.2010].
  47. MiastoM. Piła MiastoM., Z wizytą w mieście partnerskim Dmitrow. - Miasto Piła, www.pila.pl [dostęp 2016-11-15].
  48. MiastoM. Piła MiastoM., Imola- nowe miasto partnerskie Piły - Miasto Piła, www.pila.pl [dostęp 2016-11-15].
  49. MiastoM. Piła MiastoM., Z wizytą w Schwerinie z okazji 20 -lecia Miast Partnerskich. - Miasto Piła, www.pila.pl [dostęp 2016-11-15].
  50. Honorowi obywatele (pol.). pila.pl. [dostęp 12.03.2014].
  51. Uchwała Nr XLV/528/2010 Rady Miasta Piły z dnia 23lutego 2010 roku w sprawie nadania Honorowego Obywatelstwa Miasta Piły. Urząd Miasta Piły. [dostęp 2012-05-09].

Linki zewnętrzne[edytuj]