Piekielnik (wieś)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł 49°29'09"N 19°47'03"E
- błąd 39 m
WD 49°28'N, 19°46'E
- błąd 2335 m
Odległość 2618 m
Piekielnik
wieś
Ilustracja
Kościół w Piekielniku
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat nowotarski
Gmina Czarny Dunajec
Liczba ludności (31.03.2004) 2314
Strefa numeracyjna 18
Kod pocztowy 34-472
Tablice rejestracyjne KNT
SIMC 0421977
Położenie na mapie gminy Czarny Dunajec
Mapa konturowa gminy Czarny Dunajec, u góry po lewej znajduje się punkt z opisem „Piekielnik”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Piekielnik”
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa konturowa województwa małopolskiego, na dole nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Piekielnik”
Położenie na mapie powiatu nowotarskiego
Mapa konturowa powiatu nowotarskiego, po lewej znajduje się punkt z opisem „Piekielnik”
Ziemia49°29′09″N 19°47′03″E/49,485833 19,784167
Nieoficjalny herb wsi Piekielnik

Piekielnik (węg. Pekelnik) – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie nowotarskim, w gminie Czarny Dunajec.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość położona jest na granicy regionów Kotlina Orawsko-Nowotarska i Beskid Orawsko-Podhalański (północne regiony wsi)[1]. Przez miejscowość przebiega Wielki Europejski Dział Wodny. Przepływający przez miejscowość potok Piekielnik uchodzi do Czarnej Orawy znajdującej się w zlewni Morza Czarnego, zaś potoki po wschodniej stronie uchodzą do Czarnego Dunajca znajdującego się w zlewni Bałtyku[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wieś należała do roku 1918 do Austro-Węgier. Była zasiedlona i zamieszkiwana przez ludność polską. Według spisu z 1910 Polacy stanowili 97,8% ogółu mieszkańców (1239 osób). Od 1920 r. należy do Polski.

Piekielnik to niegdyś najbogatsza wieś Górnej Orawy, przez wieki jednak błędnie powiązana z Podhalem. Lokowana zapewne na początku II. połowy XVI wieku, wzmiankowany jest po raz pierwszy w inwentarzach Zamku Orawskiego pod rokiem 1567, jako wieś nowo założona przez właścicieli Orawy, Turzonów. W roku 1598 było tu już 20 gospodarstw, jednak na początku XVII w., podobnie jak wiele innych wsi w tym regionie, podupadła na skutek częstych wojen, powstań i najazdów. Położona w bliskim sąsiedztwie dawnej dzierżawy szaflarsko-nowotarskiej cierpiała w trakcie częstych zatargów tej jednostki z właścicielami „państwa orawskiego” o granice, trudno wyznaczalne na płaskim, pozbawionym wyraźnych elementów rzeźby dnie kotliny[3]. Z czasem wieś ponownie się rozrosła: w inwentarzu pod rokiem 1624 wymieniony został sołtys Błażej Piekielnicki z czterema zagrodnikami oraz 27 gospodarzy wraz z kolejnymi czterema zagrodnikami[4]. W latach 30. XVIII w., kiedy działał tu zbójnik Marek z Cichego, była to już ludna i zamożna wieś[5].

Podobnie jak inne polskie wsie Górnej Orawy Piekielnik był jednolicie katolicki: w roku 1659 komisja, badająca prześladowania katolików na Orawie, doliczyła się w Piekielniku 490 mieszkańców, z których tylko jeden był wyznania protestanckiego. Wieś jednak, mimo zdecydowanie katolickiego charakteru, zgodnie z wolą właścicieli Zamku Orawskiego podlegała formalnie protestanckim parafiom w Jabłonce bądź w Podwilku. Dopiero około 1650 r., to jest od czasu utworzenia katolickiej parafii w Orawce, mieszkańcy wsi zostali do niej włączeni[4].

Pierwszy drewniany kościół wzniesiony został w 1749 r. staraniem Jakuba Oskwarka, Zofii Piekielnickiej i Tomasza Dziurczaka, w części wsi zwanej dziś Leligdonowa[3]. W 1787 r. na mocy tzw. reform józefińskich cesarza Józefa II na Orawie erygowano 14 nowych parafii; jedną z nich był Piekielnik. Obecny Kościół, pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła, powstał w roku 1878 staraniem ks. Józefa Smółko[6] w miejsce starego, który strawił pożar. W ołtarzu głównym i w ołtarzach bocznych nowego, murowanego kościoła z 1878 roku, stoi sześć barokowych posągów. Barokowe figury Ukrzyżowania z Matką Boską i św. Marią Magdaleną oraz św. Jakubem stoją także we wnękach murowanej piekielnickiej kapliczki. Na cmentarzu zachowały się interesujące, XIX-wieczne kamienne nagrobki.

Nazwa wsi pochodzi od nazwy przepływającego przez nią potoku Piekielnik, jednak ludowa etymologia tłumaczy ją inaczej: "Dawno temu przez tutejsze wioski jechał pewien hrabia. Gdy jechał przez Piekielnik to tam zastał tylko same popioły, co na polach pozostały z pieczenia rzepy - tam był taki popielnik"[3]. Inna wersja mówi, że węgierski kronikarz, który ponoć pierwszy opisywał te ziemie, zanotował nazwę Popielnik z powodu złogów spalonego torfu. Torfowiska w tej okolicy płonęły bowiem często, a wgłębne pożary niezmiernie trudno było ugasić. Ze wzniesień nad Piekielnikiem widać panoramę Tatr. W ludowych piosenkach występują piekielnickie bory. Do niedawna istniało tu jeszcze kilka XIX-wiecznych kurnych chałup z wyżką – obszernym strychem do przechowywania siana, wystającym nieco poza pion ściany domu. Do dziś uchowała się w środku wsi zaledwie jedna chałupa z wyżką, mocno zniszczona, lecz jeszcze zamieszkana. Obecnie wyżki można spotkać tylko w stodołach. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego.

W 2016 r. Piekielnik uzyskał wraz z sołectwem Czarny Dunajec w gminie Czarny Dunajec status obszaru ochrony uzdrowiskowej („Obszar Ochrony Uzdrowiskowej Czarny Dunajec”)[7].

Kultura[edytuj | edytuj kod]

We wsi jest używana gwara orawska, zaliczana przez polskich językoznawców jako gwara dialektu małopolskiego języka polskiego, przez słowackich zaś jako gwara przejściowa polsko-słowacka[8].

Ludzie związani z Piekielnikiem[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 1998. ISBN 83-01-12479-2.
  2. Dookoła Tatr. Mapa 1:100 000. Sygnatura, 2003. ISBN 978-83-87873-44-8.
  3. a b c Ładygin Zbigniew: 7 dni na Orawie Polskiej. Przewodnik turystyczny. Wydawnictwo PTTK „Kraj”, Warszawa-Kraków 1985, s. 53
  4. a b Wg "Historii parafii św. Jakuba w Piekielniku" [1]
  5. Matuszczyk Andrzej: Orawa i Pasmo Podhalańskie. Przewodnik monograficzny. Wydawnictwo Górskie, Poronin 1993, s. 157
  6. Skorupa Andrzej: Kościoły polskiej Orawy, Kraków 1997, s. 57
  7. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 maja 2016 r. w sprawie nadania statusu obszaru ochrony uzdrowiskowej sołectwu Czarny Dunajec i sołectwu Piekielnik położonym na obszarze gminy Czarny Dunajec (Dz.U. z 2016 r. nr 0, poz. 755)
  8. Júlia Dudášová-Kriššáková, Goralské nárečia z pohľadu súčasnej slovenskej jazykovedy, Prešov: Vydavateľstvo Prešovskej univerzity v Prešove, 2016, s. 24-29, ISBN 978-80-555-1714-8 (słow.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Ładygin Zbigniew: 7 dni na Orawie Polskiej. Przewodnik turystyczny. Wydawnictwo PTTK „Kraj”, Warszawa-Kraków 1985;
  • Matuszczyk Andrzej: Orawa i Pasmo Podhalańskie. Przewodnik monograficzny. Wydawnictwo Górskie, Poronin 1993.