Pierzchała (herb szlachecki)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pierzchała
Ilustracja
Herb Pierzchała
Typ herbu szlachecki
Alternatywne nazwy Pyrzchala, Kolumna, Roch, Pirch, Pirzchała, Trzaski
Pierwsza wzmianka 1344 (pieczęć),
1409 (zapis)

Pierzchała (Pyrzchala[1], Kolumna, Roch[2], Pirch, Pirzchała, Trzaski[potrzebny przypis]) – polski herb szlachecki, jeden z 47 herbów adoptowanych przez bojarów litewskich w unii horodelskiej w 1413 roku[3]. Herb został też wymieniony w najstarszym zachowanym do dziś polskim herbarzu, napisanym przez historyka Jana Długosza, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae z lat 1464–1480[4].

Opis herbu[edytuj | edytuj kod]

Opis historyczny[edytuj | edytuj kod]

Kasper Niesiecki blazonuje herb następująco[2]:

(...) w czerwonem polu kolumna prosto do góry stojąca, na wierzchu jej korona, w hełmie nad koroną takaż kolumna.

Opis współczesny[edytuj | edytuj kod]

Opis skonstruowany współcześnie brzmi następująco[a]:

Na tarczy w polu czerwonym wieża szachowa srebrna, na niej korona.

W klejnocie samo godło.

Labry herbowe czerwone, podbite srebrem.

Informacje dodatkowe[edytuj | edytuj kod]

Prawdopodobnie skutkiem niedbałości wydawców herbarzy, w klejnocie zaczęto przedstawiać pięć piór strusich. Znane są również odmiany przedstawiające zamiast wieży szachowej - kolumnę srebrną z koroną (znane pod nazwą Kolumna)[potrzebny przypis].

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Herb Pierzchała w herbarzu Jana Długosza z lat 1464–1480 Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae.

Najwcześniejsze przedstawienia i ewolucja wizerunku[edytuj | edytuj kod]

Jeden z najstarszych herbów polskich. Według większości heraldyków właściwą nazwą herbu była "Pierzchała" (Pirzchała) (zanotowane w 1409), a słowo "Roch" oznaczało godło heraldyczne - wieżę szachową, co później przeniosło się na nazwę herbu (pod tą nazwą notowany w 1422)[potrzebny przypis].

Łańcuch duńskiego Orderu Słonia z wizerunkiem słonia bojowego.

Najstarsze wizerunki ukazują godło herbu jako wieżę szachową, przedstawianą w postaci słonia bojowego. Podobieństwo schematycznie ukazanych ciosów słonia do heraldycznej lilii prowadziło do ewolucji herbu i zatracenia pierwotnego znaczenia godła. Zapiska z 1550 nazywa godło herbu lilią. W początku XVII wieku pojawiły się przedstawienia herbu z wieżą szachową nie nawiązującą do figurki słonia, lecz do murowanej wieży obronnej. Kolejną ewolucję herbu, wynikłą zapewne z sarmackiej mody na doszukiwanie się rzymskich korzeni rodu, było upodobnienie godła do kolumny i nawiązanie do patrycjuszowskiego rodu rzymskiego Colonnów. Formę pośrednią między wieżą szachową i kolumną przedstawia ilustracja w Herbach szlacheckich ziem pruskich J.K.Dachnowskiego z 1620 r. Kacper Niesiecki w swoim herbarzu połączył herb Roch i Kolumna w jednym opisie, jednocześnie dodając opis herbu Roch III, który zapewne wywodzi się od dawnych przedstawień herbu Pierzchała[potrzebny przypis].

Najwcześniejsze wzmianki pisane[edytuj | edytuj kod]

Najstarsza zapiska sądowa pochodzi z 1409. Najstarsze zachowane pieczęcie z herbem pochodzą z: 1344 (Klemens Pierzchała, biskup płocki), 1375, 1392 i 1402 (Iwan z Radomina), 1413 (Henryk z Radomina - pieczęć przy akcie unii horodelskiej)[potrzebny przypis].

Najwcześniejsze lokalne źródło heraldyczne wymieniające herb to datowane na lata 1464–1480 Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae polskiego historyka Jana Długosza, który uznaje go za rdzennie polski. Zapisuje on informacje o herbie wśród 71 najstarszych polskich herbów szlacheckich we fragmencie[5]:

Pyrzchala rochum siue scakalem marschalkum nigrum in campo albo defert. Genus Polonicum, in quo viri in loquacitatem proni.

W wyniku unii horodelskiej w 1413 przeniesiony na Litwę. Ród Pierzchałów reprezentowali Piotr z Włoszczowa (kasztelan dobrzyński) i Henryk z Radomina. Do rodu został adoptowany bojar litewski Dauksza[3].

Etymologia nazwy i zawołań[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Roch pochodzi z języków indyjskich i arabskich, gdzie wyrazem rokh określano figurę szachową przedstawiającą słonia bojowego z wieżyczką na grzbiecie. Ta figura jest protoplastką dzisiejszej wieży szachowej. Nazwa Pirzchała pochodzi z języka staropolskiego. Pirzchliwy, pirzchliwość, pirzchanie w wieku XV i XVI oznaczało popędliwość, gniew, porywczość, zapalczywość[6].

Herbowni[edytuj | edytuj kod]

Lista herbownych w artykule sporządzona została na podstawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.

Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich). Lista nazwisk znajdująca się w artykule pochodzi z Herbarza polskiego, Tadeusza Gajla (137 nazwisk[7]). Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Pierzchała. Często te same nazwiska są własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę. Jest to jednakże dotychczas najpełniejsza lista herbownych, uzupełniana ciągle przez autora przy kolejnych wydaniach Herbarza. Tadeusz Gajl wymienia następujące nazwiska uprawnionych do używania herbu Pierzchała[7]:

Babiłło, Baliszewski, Berliński, Białyszewski, Bielamowski, Bielanowski, Bielecki, Bielicki, Bieniewski, Bogatko, Borusewicz, Bruleński,
Chobołtowski, Chobółtowski, Chraplewski, Ciosnowski, Czosnowski,
Dauksza, Dawksza, Dawkszewicz, Dowksza, Duksza, Dukszta, Dzierzek, Dzięgielewski,
Galicki, Garcimowicz, Gnatowicz, Gnatowski, Gołowiński, Grabicki, Grabie, Grodecki, Guzowski,
Harackiewicz, Hatowski, Hatto, Hattowski, Hołowczyc, Horackiewicz, Hruszewski,
Jabłonowski,
Kamelski, Kimunt, Klembowski, Kluski, Kłębowski, Kobylski, Koczowski, Kordziukow, Korzuchowski, Kowalewski, Kożuchowski, Kuchcicki, Kuchciński, Kula, Kunczewicz, Kuńczewicz,
Larysz, Larysza, Leśniewski, Leśniowski, Liwsk, Lucławski, Lusławski,
Łaźniewski, Łaźniowski, Łażniewski, Łącki, Łobod, Łoboda,
Mieczkowski, Miński, Miszczeński, Montwił, Montwiłło, Montywiłło, Motewidłow, Myszczeński, Myszczyński,
Nadolski, Nowosielski,
Omeljanowicz, Ossowski,
Paskowski, Pawłowski, Penski, Perkowski, Pęczycki, Pęczyński, Pęski, Piasecki, Pierzchajło, Pierzchało, Pierzkiewicz, Pieszkiewicz, Pogroszewski, Poniński, Popowski, Poroski, Priami, Pruszkowski, Pryami, Przeciszewski, Przekuleja.
Radomiński, Roch, Roch2, Rochalski, Rowiński, Rudnicki,
Sabin, Serocki, Sieniecki, Sierocki, Skorupski, Sobolewski, Sokołowski, Sperski, Suzin, Szabin, Szeligowski , Szumlański,
Tokarski, Turowicz,
Umiastowski,
Wiszowaty, Witkowski, Wittan, Wiwulski, Włodkowski, Włoszczowski, Wojnowski, Wygura, Wysocki, Wyszowaty,
Zawadzki[7].

Znani herbowni[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Pierzchałowie.

Odmiany, alternatywne wizerunki i wersje utytułowane[edytuj | edytuj kod]

Przedstawienia herbu Pierzchała
Odmiana barw herbu uznawana za starszą, opisana przez Jana Długosza w Klejnotach Długoszowych.
Wizerunek herbu Pierzchała według Roli Marszałkowskiej. Ta wersja kolorystyczna występuje również w: Herbarzu Złotego Runa, Herbarzu Lyncenich i Herbarzu z Bergshammar z XV w.

Skutkiem zmian w herbie, powodowanych często stylizacją zgodną z modą, z dawnego herbu Pierchała wykształciło się kilka odmian, niekiedy o różnych nazwach, przy czym w niektórych przypadkach odmiany te są tylko różnym graficznym przedstawieniem tego samego herbu[potrzebny przypis].

  • Odmiany[potrzebny przypis]:
    • wersja najstarsza, srebrna wieża szachowa w czerwonym polu.
    • srebrna lilia na trzech stopniach - Roch III
    • srebrna kolumna ukoronowana w czerwonym polu - herb Kolumna
    • czarna wieża w srebrnym polu - według Siebmachera
    • srebrna wieża szachowa, między złotymi półksiężycami, w polu czerwonym - herb Wysocki.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Opis współczesny jest skonstruowany zgodnie z obecnymi zasadami heraldyki. Zobacz: Blazonowanie

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jan Długosz, Insignia seu Clenodia Regis et Regni Poloniae. Z kodeksu kórnickiego wydał dr. Z. Celichowski, Zygmunt Celichowski, Poznań: Biblioteka Kórnicka, 1885, s. 20 [dostęp 2021-06-14] (pol.).
  2. a b Kasper Niesiecki, Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, Jan Nepomucen Bobrowicz, t. 7, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841, s. 585 [dostęp 2021-05-22].
  3. a b J. Szymański Herbarz średniowiecznego rycerstwa polskiego. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993, ss. 220-221
  4. Jan Długosz, Insignia seu Clenodia Regis et Regni Poloniae. Z kodeksu kórnickiego wydał dr. Z. Celichowski, Zygmunt Celichowski, Poznań: Biblioteka Kórnicka, 1885, s. 20 [dostęp 2021-06-14] (pol.).
  5. Celichowski 1885 ↓, s. 15-27.
  6. A. Brückner Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków 1927, s. 410
  7. a b c Pierzchała (Roch): Nazwiska, gajl.wielcy.pl [dostęp 2021-06-14].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Zygmunt Celichowski: Jan Długosz, "Insignia seu clenodia regis et regni Poloniae.Z kodeksu kórnickiego.". Poznań: Zygmunt Celichowski, 1885.
  • Gert Oswald Lexikon der Heraldik. Bibliographisches Institut, Leipzig, 1984, ​ISBN 3-411-02149-7
  • Juliusz Karol Ostrowski Księga herbowa rodów polskich. Warszawa, 1897-1906.
  • Ludwik Pierzchała Herb Pierzchała, [w:] "Miesięcznik Heraldyczny", t. 1, Lwów 1908
  • Ludwik Pierzchała Jeszcze herb Roch, [w:] "Miesięcznik Heraldyczny", nr 12, Warszawa 1932
  • Józef Szymański Herbarz średniowiecznego rycerstwa polskiego. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993.
  • Marcin Michał Wiszowaty Słoń bojowy a sprawa polska [w:] "Verbum Nobile. Pismo środowiska szlacheckiego" nr 11/1997.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]