Pierzchnica (województwo świętokrzyskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miejscowości w woj. świętokrzyskim. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.
Pierzchnica
Herb
Herb Pierzchnicy
Kościół pw. św. Małgorzaty w Pierzchnicy
Kościół pw. św. Małgorzaty w Pierzchnicy
Państwo  Polska
Województwo świętokrzyskie
Powiat kielecki
Gmina Pierzchnica
Liczba ludności (2016-12-31) 1059[1]
Strefa numeracyjna (+48) 41
Kod pocztowy 26-015
Tablice rejestracyjne TKI
SIMC 0262310
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Pierzchnica
Pierzchnica
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Pierzchnica
Pierzchnica
50,6833°N 20,7500°E/50,683330 20,750000
Strona internetowa miejscowości

Pierzchnica – dawne miasto, obecnie wieś w Polsce położona w województwie świętokrzyskim, w powiecie kieleckim, w gminie Pierzchnica[2]. Od drugiej połowy XIV wieku, do 1869 roku, miasto.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa kieleckiego.

Miejscowość jest siedzibą gminy Pierzchnica. Do 1954 roku siedziba gminy Drugnia.

Historia[edytuj]

Pierzchnica, pierwotnie wieś królewska, jako miasto królewskie została założona przez Kazimierza III Wielkiego na prawie magdeburskim pomiędzy 1359 a 1370 rokiem[3]. Dokładna data nadania praw nie jest znana. U Długosza występuje pod nazwą Pyrzsznycza. W rejestrze poborowym z 1579 r. zapisana jako Pyersnicza.
Według Długosza miasto było własnością królewską. Znajdował się tu drewniany kościół. Pierzchnica miała 19 łanów i 2 łany wójtowskie. Dziesięcina o wartości 10 grzywien szła na utrzymanie prebendy Pierzchnickiej przy kieleckiej kolegiacie. Pierwotnie dziesięcina oddawana była biskupom krakowskim. W 1359 r. biskup Bodzanta przeznaczył ją na uposażenie tej właśnie prebendy[4].

W 1497 r. król Jan Olbracht nadał Pierzchnicy jarmark na św. Michała oraz ustanowił dla miasta dzień targowy we wtorek. W 1512 r. potwierdzono przywilej niemiecki dla miasta, po tym jak pierwotny dokument uległ zniszczeniu w czasie pożaru. Według lustracji z 1564 r. było tu 40 domów. Według rejestru poborowego powiatu wiślickiego z 1578 r. miasto dawało 8 florenów i 5 groszy szosu. Włącznie z podatkiem od rzemieślników i łanów miejskich pobór wynosił 14 florenów i 12 groszy. Pierzchnica była więc stosunkowo ubogą osadą (dla porównania Szydłów płacił 211 florenów, a Busko 151). Z czasem osada się rozrosła i wielkość czynszu podwyższono. W 1629 r. w Pierzchnicy było 50 domów, 5 piekarzy, 3 szewców i 3 rzeźników. W czasie potopu szwedzkiego miasto zostało spalone[4].

W 1780 r. król Stanisław August ustanowił dla Pierzchnicy nowe jarmarki: w tydzień po św. Filipie i Jakubie, na św. Wawrzyńca, św. Marcina i św. Mikołaja. Od 1774 r. właścicielem miasteczka był wojewoda sandomierski Maciej Sołtyk. Według ostatniej lustracji z 1789 r. znajdował się tu drewniany ratusz. W mieście było 65 domów katolickich oraz 5 żydowskich. W 1800 r. na miejsce drewnianego kościoła św. Małgorzaty Maciej Sołtyk wzniósł nowy kościół murowany.

Według spisu z 1827 r. w Pierzchnicy było 111 domów i 641 mieszkańców. W 1862 r. było tu 105 domów i 950 mieszkańców. W dziewiętnastym wieku, w porozumieniu z władzami carskimi, potomkowie Sołtyka, pobudowali w mieście fabrykę naczyń glinianych, która stanowiła główne źródło utrzymania dla mieszczan[5]. W 1869 r. za wielką pomoc powstańcom styczniowym, Pierzchnica utraciła prawa miejskie. Potem miejscowość należała do powiatu stopnickiego[6].

Zabytki[edytuj]

Dzwonnica z 1800 r.
  • Układ przestrzenny miejscowości, wpisany do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A.447 z 31.08.1989)[7].
  • Zespół kościoła parafialnego (nr rej.: 132 z 31.08.1989)[7]:
    • kościół pw. św. Małgorzaty z lat 1798–1800 (nr rej.: 354 z 4.01.1957),
    • cmentarz kościelny z ogrodzeniem z przełomu XIX/XX w.,
    • dzwonnica z 1800 r.,
    • plebania z przełomu XIX/XX w.,
    • cmentarz parafialny z ogrodzeniem.
  • Szereg piwnic, które nie tylko stanowiły schrony w czasie wojen szwedzkich. Chroniła się tu ludność Pierzchnicy podczas dwóch wojen światowych. A przede wszystkim chowano tu wartościowe obrazy, figury i złoto, które było na wyposażeniu bogatych mieszkańców tej okolicy.

Organizacje pozarządowe[edytuj]

  • Fundacja Rozwoju Regionu Pierzchnica[8]
  • Dom Seniora im. Sue Ryder w Pierzchnicy[9]
  • Społeczny Ruch Trzeźwości w Pierzchnicy[10]
  • Klub Sportowy Polanie[11] założony w roku 1978. Zespół seniorów występuje obecnie w grupie II świętokrzyskiej klasy A. Barwy: żółto-zielone. Trener zespołu: Łukasz Kwaśniewski. Stadion przy ul. Lipowej o pojemności 400 (240 miejsc siedzących).
  • Stowarzyszenie Oświatowo-Wychowawcze w Pierzchnicy
  • Stowarzyszenie Ziemi Pierzchnickiej[12]
  • Towarzystwo Przyjaciół Pierzchnicy
  • Zrzeszenie Sadowników

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Gazeta Pierzchnicka - luty 2017 s. 16
  2. Główny Urząd Statystyczny: Rejestr TERYT. [dostęp 2013-02-24].
  3. Anna Berdecka, Nowe lokacje miast królewskich w Małopolsce w latach 1333-1370 : chronologia i rozmieszczenie, w: Przegląd Historyczny, T. 65 (1974), z. 4, tabela 1 po s. 617.
  4. a b Pierzchnica w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. VIII: Perepiatycha – Pożajście. Warszawa, 1887.
  5. Pierzchnica.
  6. Pierzchnica w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. XV, cz. 2: Januszpol – Wola Justowska. Warszawa, 1902.
  7. a b Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie. 31 marca 2017; 6 miesięcy temu. [dostęp 2015-11-13]. s. 30.
  8. Fundacja Rozwoju Regionu Pierzchnica
  9. Dom Seniora im. Sue Ryder w Pierzchnicy
  10. Społeczny Ruch Trzeźwości w Pierzchnicy.
  11. Klub Sportowy Polanie.
  12. Stowarzyszenie Ziemi Pierzchnickiej.

Bibliografia[edytuj]