Przejdź do zawartości

Piotr II Karadziordziewić

Przejrzana
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Piotr II Karadziordziewić
Ilustracja
Piotr II Karadziordziewić w 1944
Wizerunek herbu
Król Jugosławii
Okres

od 9 października 1934
do 29 listopada 1945

Poprzednik

Aleksander I Karadziordziewić
regent Paweł Karadziordziewić

Następca

republika

Dane biograficzne
Dynastia

Karadziordziewiciów

Data i miejsce urodzenia

6 września 1923
Belgrad

Data i miejsce śmierci

3 listopada 1970
Denver

Miejsce spoczynku

Monaster św. Sawy w Libertyville
Cerkiew św. Jerzego w Topoli

Ojciec

Aleksander I Karadziordziewić

Matka

Maria Rumuńska

Rodzeństwo

Tomisław, Andrzej

Żona

Aleksandra Glücksburg

Dzieci

Aleksander

Odznaczenia
Krzyż Wielki Orderu Orła Białego (Serbia) Krzyż Wielki Orderu Świętego Sawy (Serbia) Wielka Wstęga Orderu Gwiazdy Jerzego Czarnego (Serbia – Monarchia) Krzyż Wielki Orderu Korony Jugosłowiańskiej Najwyższy Order Zwiastowania Najświętszej Marii Panny (Order Annuncjaty) Kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Świętych Maurycego i Łazarza (Włochy) Kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Korony Włoch Krzyż Wielki na Łańcuchu Świętego Konstantyńskiego Orderu Wojskowego Świętego Jerzego Krzyż Wielki Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Order Złotej Ostrogi
Multimedia w Wikimedia Commons

Piotr II Karadziordziewić (cyr. Краљ Петар II Карађорђевић; ur. 6 września 1923 w Belgradzie, zm. 3 listopada 1970 w Denver) – ostatni król Jugosławii w latach 1934–1945.

Życiorys

[edytuj | edytuj kod]

Młodość

[edytuj | edytuj kod]

Był synem króla Aleksandra I i Marii Hohenzollern-Sigmaringen. Ojcem chrzestnym Piotra był brytyjski król Jerzy VI, a matką chrzestną jego żona Elżbieta. Początkowo pobierał naukę w pałacu królewskim, następnie uczył się w angielskiej szkole w Wiltshire. Powrócił do ojczyzny po zabójstwie ojca przez chorwackich nacjonalistów w 1934 roku. Formalnie został wtedy królem Jugosławii, lecz w czasie jego małoletności rządy regenta księcia pełnił książę Paweł Karadziordziewić[1][2].

Objęcie władzy

[edytuj | edytuj kod]

Realną władzę objął po zamachu stanu z 27 marca 1941 roku, który obalił proniemieckiego księcia Pawła po podpisaniu przez niego paktu trzech. Przywódca puczu, gen. Dušan Simović, oddał mu władzę królewską, a 17-letni wówczas Piotr przejechał przez Belgrad entuzjastycznie witany przez tłum[3], ogłosił wystąpienie Jugosławii z paktu trzech i utworzył nowy rząd z udziałem wszystkich partii politycznych z wyjątkiem zakazanych ugrupowań komunistów i ustaszy[4].

6 kwietnia państwa Osi zaatakowały Jugosławię i zajęły jej terytorium w ciągu zaledwie 11 dni. Państwo uległo rozpadowi, podzielone na trzy strefy okupacyjne (niemiecką, włoską i bułgarską), w części zdominowanej przez Chorwatów utworzono marionetkowe Niepodległe Państwo Chorwackie, a w części serbskiej władzę objął Rząd Ocalenia Narodowego pod wodzą Milana Nedicia[5].

Piotr opuścił kraj wraz z ministrami Królewskiego Rządu Jugosławii. Początkowo król i ministrowie jego rządu udali się do Grecji, gdzie 16 kwietnia 1941 roku w Atenach Piotr wygłosił odezwę do narodu, w której obiecał, że będzie walczył aż do zwycięstwa. Następnie król z rządem udał się do Jerozolimy w Mandacie Palestyny i do Kairu w Egipcie[6].

Podstawy konstytucyjne jugosłowiańskiego rządu na uchodźstwie z Piotrem na czele były niejasne, ponieważ rząd doszedł do władzy w wyniku zamachu stanu. Niezależnie od tego, jego członkowie przez całą wojnę twierdzili, że opierają się na konstytucji z 1931 roku, która uczyniła króla najwyższym urzędnikiem wykonawczym państwa, a ministrów odpowiedzialnymi wyłącznie przed Koroną. Politycy emigracyjni uważali, że zamach stanu z 1941 roku był rewolucją ludową, która przywróciła demokrację, ale dopóki konstytucja z 1931 roku formalnie obowiązywała, król Piotr miał bardzo szerokie uprawnienia wykonawcze[7].

Rząd na uchodźstwie

[edytuj | edytuj kod]
Pierwszy premier Jugosławii na uchodźstwie Dušan Simović, król Piotr II i minister dworu Radoje Knežević 21 czerwca 1941
Gen. por. Bernard Montgomery, król Piotr II i premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill w lipcu 1941

W czerwcu 1941 roku Piotr przybył do Londynu, gdzie dołączył do innych rządów na uchodźstwie z okupowanej przez Niemców Europy[8]. Król i rząd próbowali bez powodzenia tworzyć jugosłowiańską armię na uchodźstwie walczącą u boku aliantów, na wzór Polskich Sił Zbrojnych czy jednostek czechosłowackich. Dlatego z wielkim entuzjazmem przyjęli informację o powstaniu ruchu czetnickiego w okupowanej ojczyźnie, który legitymizował ich władzę. W październiku 1941 roku Piotr i jego ministrowie nawiązali kontakt z przywódcą czetników Dražą Mihailoviciem za pośrednictwem brytyjskiej misji SOE[9]. Rząd Jugosławii na uchodźstwie był targany wieloma sprzecznościami i trudnościami natury politycznej oraz narodowościowej; po doniesieniach o rozpoczęciu chorwackiego ludobójstwa na Serbach w NDH bardzo zaostrzyły się relacje pomiędzy serbskimi i chorwackimi ministrami[10]. Ponadto latem 1941 roku pojawiła się nowa siła polityczna w Jugosławii – komunistyczni partyzanci pod przywództwem Josipa Broz Tity, którzy w przeciwieństwie do czetników nie przejmowali się represjami odwetowymi na ludności jugosłowiańskiej, dlatego chętniej atakowali wojska niemieckie. Sprawiało to, że z biegiem lat alianci – zainteresowani przede wszystkim unieruchomieniem jak największej ilości wojsk Osi na Bałkanach – zaczęli chętniej wspierać partyzantów Tity niż czetników wiernych królowi i rządowi na uchodźstwie, którzy często unikali walki, aby oszczędzić życie ludności cywilnej[11].

Piotr ukończył studia na Uniwersytecie Cambridge, a następnie otrzymał stopień oficerski w Królewskich Siłach Powietrznych. W 1942 roku król odbył wizytę dyplomatyczną w USA i Kanadzie, gdzie spotkał się z prezydentem USA Franklinem D. Rooseveltem i premierem Kanady Williamem Lyonem Mackenzie Kingiem. Podróż nie przyniosła oczekiwanego wsparcia aliantów dla sprawy jugosłowiańskiej monarchii, a w rzeczywistości państwa alianckie już wtedy potajemnie wspierały partyzantów Tity[12].

Aby uzyskać poparcie Wielkiej Brytanii, Piotr coraz bardziej pokładał nadzieję na powrót do władzy w generale Mihailoviciu[13]. 10 czerwca 1942 roku awansował Mihailovicia do stopnia generała i mianował go szefem sztabu Królewskich Wojsk Jugosłowiańskich w Ojczyźnie[9]. Piotr i reszta rządu na uchodźstwie nie dostrzegali, że serbski nacjonalizm Mihailovicia i innych czetnickich przywódców był odrażający dla pozostałych narodów Jugosławii i ignorowali doniesienia o masakrach dokonanych przez czetników na Chorwatach i bośniackich muzułmanach[14]. Dla nie-serbskich narodów Jugosławii bezkrytyczne poparcie króla dla czetników zdawało się sugerować, że po wojnie planował on utworzenie państwa, w którym dominowaliby szowinistyczni serbscy nacjonaliści. To skłoniło część Jugosłowian pragnących podjąć walkę z okupantami raczej do poparcia partyzantów, którzy obiecywali utworzenie państwa, w którym wszystkie narody Jugosławii będą równe[14]. Silny serbski nacjonalizm czetników wywołał również niepokój w Londynie i Waszyngtonie, wzbudzając obawy o stabilność Jugosławii, gdyby znalazła się ona pod niepodzielnymi rządami Serbów. To sprawiło, że niektórzy zachodni decydenci uznali, że Jugosławia będzie bardziej stabilna, jeśli władzę przejmie internacjonalny komunista Tito[15]. Do 1943 roku dowody na współpracę przynajmniej niektórych dowódców czetnickich z państwami Osi były już bezsprzeczne, a upór Piotra w obronie czetników miał wyrządzić ogromną szkodę jego reputacji zarówno w Wielkiej Brytanii, jak i w Stanach Zjednoczonych[16].

Ślub Piotra i Aleksandry w Londynie, 20 marca 1944

Wizerunkowi młodego króla nie pomagało również jego życie osobiste. W 1943 roku Piotr oświadczył się greckiej księżniczce Aleksandrze, córce króla Grecji Aleksandra I, również przebywającej na wygnaniu, którą poślubił 20 marca 1944 roku w ambasadzie Jugosławii w Londynie w obecności czterech panujących europejskich monarchów (Jerzego VI z Wielkiej Brytanii, Jerzego II z Grecji, Haakona VII z Norwegii i Wilhelminy z Holandii), a także kilkunastu książąt i księżniczek brytyjskich oraz zagranicznych[17][18]. „Romans królewski” i wystawny ślub odbyły się w okresie, kiedy Jugosławia była wstrząsana okrucieństwami okupacji, pełzającą wojną domową, czystkami etnicznymi i drastycznym spadkiem poziomu życia ludności; ponadto postępowanie Piotra było sprzeczne z serbską tradycją, wedle której władca nie powinien oświadczać się ani żenić w czasie wojny. Ten kontrast intensywnie wykorzystała komunistyczna propaganda, a ludność Jugosławii zaczęła odwracać się od króla, jeszcze bardziej skłaniając się w stronę partyzantów[19].

Upadek

[edytuj | edytuj kod]
Król Piotr z premierem Ivanem Šubašiciem

Kompromitacja spowodowana królewskim ślubem, który wywołał wrażenie, jakoby Piotra bardziej zajmowały jego sprawy osobiste niż ważące się właśnie losy ojczyzny, pozbawiła go niemal zupełnie sojuszników i całkowicie uzależniła od brytyjskiego rządu. Po silnych naciskach ze strony premiera Winstona Churchilla, 1 czerwca 1944 roku król zgodził się na mianowanie premierem Ivana Šubašicia, zwolennika porozumienia z komunistami[20].

Zadaniem nowego rządu Šubašicia było utworzenie koalicji z Ludowym Ruchem Wyzwolenia Jugosławiii[21]. 10 czerwca 1944 roku Šubašić poleciał na wyspę Vis, aby spotkać się z Tito na rozmowy, a 16 czerwca 1944 roku ogłoszono, że partyzanci są jedyną uznaną siłą zbrojną rządu Jugosławii na uchodźstwie, a organy rządowe utworzone przez komunistów na wyzwolonych terenach są tymczasowym rządem Jugosławii[22]. Šubašić nie konsultował się z Piotrem w tych negocjacjach i przedstawił królowi porozumienie z Tito jako fakt dokonany[22]. Gabinet utworzony przez Šubašicia był bardzo lewicowy i 29 sierpnia 1944 roku odwołał Mihailovicia ze stanowiska szefa sztabu armii jugosłowiańskiej[22]. 12 września 1944 roku król Piotr wystąpił w radiu BBC z apelem do poddanych o podporządkowanie się Ticie i ostrzegł, że „piętno zdrady” przylgnie do tych, którzy odmówią wykonania tego polecenia[22]. Jednocześnie Józef Stalin, pragnąc rozwiać obawy Zachodu dotyczące przyszłości Europy Wschodniej, nakazał bardzo niechętnemu Tito podczas spotkania w Moskwie, aby ten pozwolił Piotrowi wrócić do Jugosławii, choć radził mu, aby „w odpowiednim momencie wbił mu nóż w plecy”[23].

Pomimo koniunkturalnej postawy Stalina, Piotr nigdy już nie wrócił do ojczyzny. Premier Šubašić przybył do wyzwolonego Belgradu w listopadzie 1944 roku i wkrótce potem udał się do Moskwy, aby wynegocjować ze Stalinem tajne porozumienie, zgodnie z którym Piotr nie będzie mógł wrócić do domu, dopóki nie odbędzie się plebiscyt, w którym naród sam rozstrzygnie, czy Jugosławia ma stać się republiką czy pozostać monarchią. Šubašić zgodził się również na żądanie Stalina, aby do rozstrzygnięcia plebiscytu władzę sprawowała trzyosobowa Rada Regencyjna, co rozwścieczyło Piotra, który zauważył, że ma 21 lat i nie potrzebuje już regenta[23].

Mimo to w marcu 1945 roku w Belgradzie władzę objęła Rada Regencyjna, a jednocześnie utworzono nowy gabinet państwa, które wówczas nazywano Demokratyczną Federacją Jugosławii, liczący 28 osób, w tym 23 byłych partyzantów. Rząd Frontu Wyzwolenia Narodowego teoretycznie był koalicją, ale w rzeczywistości był to reżim zdominowany przez komunistów, a niekomunistyczni ministrowie pełnili tam jedynie funkcję „fasady demokracji”. Podczas wyborów do Zgromadzenia Konstytucyjnego 11 listopada 1945 roku doszło do powszechnych fałszerstw wyborczych i zastraszania, a opozycyjna prasa została praktycznie zakazana[23].

Król został zdetronizowany przez komunistyczne Zgromadzenie Konstytucyjne Jugosławii 29 listopada 1945 roku, a Jugosławia oficjalnie stała się republiką socjalistyczną[24].

Życie na emigracji i śmierć

[edytuj | edytuj kod]
Piotr i Aleksandra na nartach w Szwajcarii, 1963
Grób Piotra i Aleksandry w Belgradzie

Po detronizacji Piotr osiadł z żoną i synem (urodzonym w 1945 roku Aleksandrem) w Stanach Zjednoczonych. Aż do śmierci żywił nadzieję, że pewnego dnia zostanie przywrócony na tron i wierzył, że na obszarach wiejskich środkowej Serbii wciąż działają bandy czetników, które powstaną w odpowiednim momencie, gdy Piotr poprowadzi armię emigrantów do inwazji na Jugosławię, po czym wspólnie obalą dyktaturę Tity[25].

Na emigracji uwagę mediów zwracało życie ponad stan i osobiste perypetie zdetronizowanego króla. W 1953 roku londyński dziennik „Sunday Express” doniósł, że Piotr, mieszkający wtedy we Francji, cierpi na „kłopoty finansowe”, ma „czek bez pokrycia w Paryżu” oraz że był zamieszany w „nieprzyjemną scenę” na przyjęciu w Biarritz, wydanym przez markiza de Cuevas[26]. Ponadto w 1953 roku Piotr wniósł pozew o rozwód z Aleksandrą[27]. Para pogodziła się jednak dwa lata później[26].

Były król Jugosławii Piotr II zmarł 3 listopada 1970 roku w Denver na ostrą niewydolność wątroby. Został pochowany w serbskim prawosławnym monasterze św. Sawy w Libertyville, stając się pierwszym europejskim monarchą pogrzebanym na terytorium USA[28]. 22 stycznia 2013 roku jego prochy zostały przetransportowane do Belgradu i tymczasowo złożone w pałacu królewskim w dzielnicy Dedinje[29]. W maju 2013 roku szczątki króla zostały pochowane z pełnymi honorami wojskowymi i państwowymi w Mauzoleum Karadziordziewiciów Oplenac w Topoli, gdzie spoczywa obok żony[30][31].

Odznaczenia

[edytuj | edytuj kod]

Odznaczony m.in. papieskim Orderem Złotej Ostrogi w 1939[32].

Przodkowie

[edytuj | edytuj kod]
Prapradziadkowie Jerzy Czarny

(1768–1818)

∞1607

Jelena Jovanović

(1771–1842)

 Jevrem Nenandović

(1793–1864)

∞ok. 1812

Jovanka Milovanović

(1797–ok. 1840)

 Mirosław Petrowić-Niegosz

(1820–1867)

∞1840

Anastazja Martinović

(1824–1894)

 Petar Vukotić

(1826–1907)

∞ok. 1840

Jelena Vojvodić

(ok. 1825–1856)

 ks. Hohenzollern-Sigmaringen

Karol Antoni

(1811–1885)

∞1834

Józefina Badeńska

(1813–1900)

 kr. Portugalii

Ferdynand II

(1816–1885)

∞1836

kr. Portugalii

Maria II

(1819–1853)

 Albert Koburg

(1819–1861)

∞1840

kr. Wielkiej Brytanii

Wiktoria

(1819–1901)

 car Rosji

Aleksander II

(1818–1881)

∞1841

Maria Aleksandrowna

(1824–1880)

Pradziadkowie ks. Serbii

Aleksander

(1806–1885)

∞1830

Persyda Nenandović

(1813–1873)

 kr. Czarnogóry

Mikołaj

(1841–1921)

∞1860

Milena Vukotić

(1847–1923)

 Leopold Hohenzollern-Sigmaringen

(1835–1905)

∞1861

Antonina Maria Koburg-Bragantyńska

(1845–1913)

 ks. Saksonii-Koburga-Gothy

Alfred

(1844–1900)

∞1874

Maria Aleksandrowna Romanowa

(1853–1920)

Dziadkowie kr. Serbów, Chorwatów i Słoweńców, Piotr I Wyzwoliciel (1844–1921)

∞1883

Zorka Petrowić-Niegosz (1864–1890)

 kr. Rumunii, Ferdynand Jednoczyciel (1865–1927)

∞1893

Maria Koburg (1875–1938)

Rodzice kr. Jugosławii, Aleksander Jednoczyciel (1888–1934)

∞1922

Maria Hohenzollern-Sigmaringen (1900–1961)

Piotr II (1923–1970)

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Piotr II Karadziordziewić, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-10-23].
  2. ↑ Piotr II Karadziordziewić. Encyklopedia Interia. [dostęp 2025-10-23].
  3. ↑ Crampton 1997 ↓, s. 143.
  4. ↑ Pavlowitch 1981 ↓, s. 91.
  5. ↑ Druga wojna światowa 1987 ↓, s. 90–91.
  6. ↑ Pavlowitch 1981 ↓, s. 92.
  7. ↑ Pavlowitch 1981 ↓, s. 90.
  8. ↑ Pavlowitch 1981 ↓, s. 91–92.
  9. 1 2 Pavlowitch 1981 ↓, s. 95.
  10. ↑ Pavlowitch 1981 ↓, s. 103.
  11. ↑ Crampton 1997 ↓, s. 202–203.
  12. ↑ Pavlowitch 1981 ↓, s. 101.
  13. ↑ Hockenos 2018 ↓, s. 115.
  14. 1 2 Pavlowitch 1981 ↓, s. 96.
  15. ↑ Crampton 1997 ↓, s. 203.
  16. ↑ Pavlowitch 1981 ↓, s. 97.
  17. ↑ Mateos Sainz de Medrano 2004 ↓, s. 406.
  18. ↑ Alexandra of Yugoslavia Is Dead; Queen Without a Throne Was 71. The New York Times, 2.02.1993. [dostęp 2025-10-23]. (ang.).
  19. ↑ Crampton 1997 ↓, s. 200.
  20. ↑ Pavlowitch 1981 ↓, s. 113.
  21. ↑ Pavlowitch 1981 ↓, s. 113–114.
  22. 1 2 3 4 Pavlowitch 1981 ↓, s. 114.
  23. 1 2 3 Crampton 1997 ↓, s. 216.
  24. ↑ Crampton 1997 ↓, s. 217.
  25. ↑ Hockenos 2018 ↓, s. 119.
  26. 1 2 Whet Moser: The Sad Life of Peter II, and the Curious Disinterring of the King of Yugoslavia From Libertyville. Chicago Magazine, 24.01.2013. [dostęp 2025-10-23]. (ang.).
  27. ↑ Ex-King To Get Divorce. The Plain Speaker, 11.09.1953. [dostęp 2025-10-23]. (ang.).
  28. ↑ King Petar of Yugoslavia. An Immigrant's Story. [dostęp 2025-10-23]. (ang.).
  29. ↑ King Peter II Now in Royal Palace Chapel. Royal Family of Serbia. [dostęp 2025-10-23]. (ang.).
  30. ↑ Посмртни остаци краља Петра II у Београду. Радио-телевизија Војводине, 22.01.2013. [dostęp 2025-10-23]. (serb.).
  31. ↑ Serbian Patriarch Irinej states that Serbia needs emperor or king, or some form of parliamentary monarchy. balkans.com. [dostęp 2025-10-23]. (ang.).
  32. ↑ Hyginus Eugene Cardinale: Orders of Knighthood Awards and The Holy See – A historical, juridical and practical Compendium. Londyn: Van Duren, 1983, s. 42.

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • R. J. Crampton: Eastern Europe in the twentieth century and after (2nd ed.). London: Routledge, 1997. ISBN 0-415-16423-0. (ang.).
  • Paul Hockenos: Homeland calling : exile patriotism and the Balkan wars. Ithaca, N.Y.: Cornell University Press, 2018. ISBN 978-1501725654. (ang.).
  • Ricardo Mateos Sainz de Medrano: La Familia de la Reina Sofía: La Dinastía griega, la Casa de Hannover y los reales primos de Europa. Madrid: La Esfera de los Libros, 2004. ISBN 978-84-9734-195-0. OCLC 55595158. (hiszp.).
  • Stevan K. Pavlowitch. Out of Context - The Yugoslav Government in London 1941-1945. „Journal of Contemporary History”. 16 (1), s. 89–118, 1981. DOI: 10.1177/002200948101600106. ISSN 0022-0094. JSTOR: 260618. (ang.). 
  • Druga wojna światowa. J. Żukow (red.). Warszawa: Książka i Wiedza, 1987. ISBN 83-05-11472-4.

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Piotr_II_Karadziordziewić&oldid=80204337”