Pisma gruzińskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Alfabet gruziński – mchedruli
Pismo mchedruli – fragment średniowiecznego gruzińskiego eposu „Rycerz w tygrysiej skórze”
Pismo mchedruli – fragment średniowiecznego gruzińskiego eposuRycerz w tygrysiej skórze
Rodzaj Pismo fonemiczne
Typ Pismo głoskowe (alfabet)
Kierunek pisma Od lewej do prawej, od góry do dołu
Języki pisma Język gruziński
Okres używania Od ok. X w. do dziś

Pisma gruzińskie – trzy pisma alfabetyczne, służące do zapisywania języka gruzińskiego oraz kilku innych języków z rodziny kartwelskiej.

Alfabet gruziński powstał najprawdopodobniej w IV w. n.e. n.e. Za podstawę do jego tworzenia posłużył alfabet syryjski lub alfabet grecki, jednak szczegółowe pochodzenie znaków nie jest znane. Zgodnie z tradycją, za twórcę alfabetu gruzińskiego uważany jest pierwszy gruziński władca – Farnawaz I w 284 p.n.e.

Alfabet gruziński posiada trzy kroje pisma, dość różniące się od siebie. Są to asomtawruli (gruz. „majuskuła”), zwany też mrgwlowani (gruz. „zaokrąglony”), nuschuri (gruz. „minuskuła”) określany niekiedy jako chucuri (gruz. „kościelny”) oraz mchedruli (gruz. „rycerski”).

Najstarsze zabytki zapisane alfabetem gruzińskim pochodzą z V w. n.e. i zapisane są w asomtawruli. Obecnie jest używana forma mchedruli, stworzona w X w., która ostatecznie wyparła pozostałe kroje w XVIII w.

Współczesny alfabet gruziński składa się z 33 znaków. Nie są rozróżniane wielkie i małe litery.

Historia[edytuj kod]

Zabytki pisma gruzińskiego
Inskrypcja z Bir El-Qutt, ok. 430 n.e., współczesny Izrael
Inskrypcja na wschodniej ścianie katedry Sioni w Bolnisi, ok. 494 n.e., Gruzja

Język gruziński należący do rodziny języków kartwelskich jako jedyny z tej rodziny ma własny unikalny alfabet[1].

Według legend pismo gruzińskie zostało stworzone przez króla Kartlii Farnawaza I (326–234 p.n.e.) w IV–III w. p.n.e. lub przez ormiańskiego biskupa Mesropa Masztoca (359–440), który miał stworzyć alfabet gruziński ok. 400 roku, kiedy opracował alfabet ormiański i alfabet Albanii Kaukaskiej[2].

Badacze skłaniają się ku teorii powstania alfabetu gruzińskiego w IV wieku n.e., na bazie pisma greckiego w celu propagowania chrześcijaństwa[2]. Najstarsze znalezione inskrypcje zapisane w tym alfabecie, datowane na ok. 430 rok, znajdują się kościele ufundowanym przez Piotra Iberyjskiego (ok. 417–491) niedaleko Betlejem na Pustyni Judzkiej[2]. Uznawane powszechnie za najstarsze inskrypcje na terenie Gruzji znajdują się w katedrze Sioni w Bolnisi[2].

W 2015 roku, podczas prac archeologicznych na Wzgórzu Grakliani naukowcy z Tbiliskiego Uniwersytetu Państwowego odkryli napisy wyrzeźbione na piedestale dwóch kamiennych ołtarzy świątynnych, dedykowanych bogini płodności z ok. VII w. p.n.e., których nie można przypisać żadnemu znanemu alfabetowi[3][4]. Powstanie napisów zostało datowane na ok. X–XI w. p.n.e.[5][4]

Na przestrzeni wieków język gruziński zapisywany był przy pomocy trzech rodzajów pisma – zapis biegł zawsze od strony lewej do prawej i nie odróżniano zapisów wielką i małą literą[2]. W wiekach V–IX posługiwano się pismem zaokrąglonym, nazywanym asomtawruli[2]. Z tego pisma rozwinęło się nuschuri – pierwszy zabytek zapisany tym pismem pochodzi z 864 roku, a pismo używane było w X–XI w. przy pisaniu manuskryptów[2]. Obecne pismo – mchedruli wykształciło się w X wieku[6]. Kościół używał jednak dawnych pism dla zapisu świętych tekstów, które określono mianem chucuri[2]. Współczesny alfabet gruziński ma 33 litery i jest alfabetem fonemicznym (tzn. jednej głosce odpowiada jedna litera)[2].

W 2016 roku żywa kultura trzech systemów pisma gruzińskiego alfabetu została wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO[7].

Pisma[edytuj kod]

Asomtawruli[edytuj kod]

Zabytki pisma gruzińskiego w alfabecie asomtawruli
Tekst w alfabecie asomtawruli, VI–VII w., Gruzińskie Narodowe Centrum Rękopisów
Tekst w alfabecie asomtawruli, X w.
Inskrypcja na fasadzie klasztoru Doliskana, X w.
Inskrypcja na fasadzie klasztoru Iszkani, X w.
Inskrypcja na fasadzie katedry w Nikorcmindzie, XI w.
Inskrypcja na fasadzie kościoła Barakoni, XVIII w.

Asomtawruli (gruz. ასომთავრული) – najstarsze pismo gruzińskie, używane powszechnie w V–IX wieku, którego nazwa asomtawruli (gruz. „majuskuła”), bazowało na zaokrąglonych literach, przez co nazywane było również mrgwlowani (gruz. მრგვლოვანი) czyli „zaokrąglone”[8].

Asomtawruli litery
ႭჃ,
 

Nuschuri[edytuj kod]

Zabytki pisma gruzińskiego w alfabecie nuschuri
Manuskrypt, X w.
Manuskrypt ewangelii Jruchi, X w., Gruzińskie Narodowe Centrum Rękopisów
Manuskrypt Biblii z Mokwi, Gruzińskie Narodowe Centrum Rękopisów
Manuskrypt z tekstem Jana Klimaka autorstwa Nikraja, XII w., Gruzińskie Narodowe Centrum Rękopisów

Nuschuri (gruz. ნუსხური, „minuskuła”) określany niekiedy jako chucuri (gruz. ხუცური, „kościelny”) – pismo gruzińskie z X–XI w., stosowane dla celów religijnych do dnia dzisiejszego, np. w hagiografii[6].

Nuschuri litery
ⴍⴣ, ⴓ

Mchedruli[edytuj kod]

Zabytki pisma gruzińskiego w alfabecie mchedruli
Dekret królewski Bagrata IV, XI w.
Pismo Dawida IV Budowniczego, XII w.
Pismo Jerzego III, XII w.
Pismo Tamary, XII–XIII w.
Pismo Wachtanga VI, XVIII w.

Mchedruli (gruz. მხედრული, „rycerski”) – współczesne pismo gruzińskie, wykształcone w X w., składające się z 33 liter[2].

Litera Unicode Nazwa ISO 9984 BGN[potrzebny przypis] Wymowa[a]
U+10D0 an A a А а [a]
U+10D1 ban B b B b [b]
U+10D2 gan G g G g [ɡ]
U+10D3 don D d D d [d]
U+10D4 en E e E e [ɛ] (polskie e)
U+10D5 vin V v V v [v] (polskie w)
U+10D6 zen Z z Z z [z]
U+10D7 tan T’ t’ T t [tʰ] (przydechowe[b] t)
U+10D8 in I i I i [ɪ] (osłabione polskie i lub y)
U+10D9 k’an K k K’ k’ [] (glottalizowane[c] k)
U+10DA las L l L l [l]
U+10DB man M m M m [m]
U+10DC nar N n N n [n]
U+10DD on O o O o [ɔ] (polskie o)
U+10DE par P p P’ p’ [] (glottalizowane[c] p)
U+10DF žan Ž ž Zh zh [ʒ] (polskie ż)
U+10E0 rae R r R r [r]
U+10E1 san S s S s [s]
U+10E2 t’ar T t T’ t’ [] (glottalizowane[c] t)
U+10E3 un U u U u [ʊ] (osłabione u)
U+10E4 par P’ p’ P p [pʰ] (przydechowe[b] p)
U+10E5 kan K’ k’ K k K’ k’ [kʰ] (przydechowe[b] k)
U+10E6 ɣan Ḡ ḡ Gh gh [ɣ] (dźwięczny odpowiednik ch – nie mylić z "gardłowym" dźwięcznym h czeskim i kresowym)
U+10E7 q’ar Q q Q’ q’ [] (języczkowe k glottalizowane[c])
U+10E8 šin Š š Sh sh [ʃ] (polskie sz)
U+10E9 čin Č’ č’ Ch ch [ʧʰ] (przydechowe[b] cz)
U+10EA can C’ c’ Ts ts [ʦʰ] (przydechowe[b] c)
U+10EB ʒil J j Dz dz [ʣ] (polskie dz)
U+10EC c’il C c Ts’ ts’ [ʦʼ] (glottalizowane[c] c)
U+10ED č’ar Č č Ch’ ch’ [ʧʼ] (glottalizowane[c] cz)
U+10EE xan X x Kh kh [x] (twarde polskie ch)
U+10EF ǯan J̌ ǰ J j [ʤ] (polskie )
U+10F0 hae H h H h [h] (miękkie polskie h)

Spotyka się też użycie połączeń dz, dla , i kreskę przy przydechowych, a nie glottalizowanych[potrzebny przypis].

Uwagi

  1. Tam, gdzie nie zostały podane informacje dotyczące wymowy, pokrywa się ona z polskim odpowiednikiem.
  2. a b c d e Przydech oznacza krótkie h po spółgłosce.
  3. a b c d e f Glottalizacja oznacza dodatkowe zwarcie krtani w momencie wymawiania danej spółgłoski.

Przypisy

  1. Alphabet. W: Alexander Mikaberidze: Historical Dictionary of Georgia. Rowman & Littlefield, 2015, s. 113–126. ISBN 9781442241466. [dostęp 2016-12-27]. (ang.)
  2. a b c d e f g h i j B. G. Hewitt: Georgian: A Structural Reference Grammar. John Benjamins Publishing, 1995, s. 4, seria: London Oriental and African language library. ISBN 9789027238023. [dostęp 2016-12-27]. (ang.)
  3. Tara Isabella Burton. Ancient Script Spurs Rethinking of Historic ‘Backwater’. „National Geographic”, 2015-09-16 (ang.). [dostęp 2016-12-27]. 
  4. a b Grakliani Unique Inscription Proved as the Oldest (ang.). W: Ivane Javakhishvili Tbilisi State University (TSU) [on-line]. 2016-07-25. [dostęp 2016-12-27].
  5. Scientist Study Confirms Georgian Writing Dates Back 3,000 Years. „Georgia Today”, 2016-07-25 (ang.). [dostęp 2016-12-27]. 
  6. a b UNESCO ICH: Nomination file no. 01205 for inscription in 2016 on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity (ang.). [dostęp 2016-12-27].
  7. UNESCO ICH: Living culture of three writing systems of the Georgian alphabet (ang.). [dostęp 2016-12-27].
  8. Peter T. Daniels, William Bright: The World's Writing Systems. Oxford University Press, 1996, s. 367. ISBN 9780195079937. [dostęp 2016-12-27]. (ang.)