Przejdź do zawartości

Pismo automatyczne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Fragment pisma automatycznego sporządzonego przez medium Leonorę Piper, rzekomo zawierającego wiadomość od ducha Richarda Hodgsona

Pismo automatyczne, nazywane także psychografią, to rzekoma zdolność parapsychiczna polegająca na zapisywaniu słów bez świadomej kontroli nad procesem pisania. Osoby praktykujące pismo automatyczne trzymają narzędzie do pisania i pozwalają, by ich ręką manipulowały rzekome duchy. Może to być zwykłe narzędzie piśmiennicze albo przyrząd specjalnie przeznaczony do pisma automatycznego, taki jak planszeta lub deska ouija.

Różne tradycje religijne i duchowe włączały pismo automatyczne do swoich praktyk, między innymi fuji (chiń. 扶乩, także chiń. 扶箕) w chińskiej religii ludowej oraz język enochiański związany z magią enochiańską. W czasach nowożytnych zjawisko to wiązano ze spirytyzmem i okultyzmem; do znanych praktyków zaliczano m.in. Williama Butlera Yeatsa i Arthura Conana Doyle’a. Twierdzenia związane z pismem automatycznym uznaje się za niefalsyfikowalne, a część udokumentowanych przykładów wyjaśnia się efektem ideomotorycznym[1][2][3][4].

Historia

[edytuj | edytuj kod]

Pismo duchów, później nazywane fuji, ma w Chinach długą tradycję; od czasów dynastii Song media miały w ten sposób odbierać wiadomości od różnych bóstw i duchów. W XIX wieku przekazy otrzymywane za pomocą pisma duchów doprowadziły do powstania kilku chińskich religii zbawiennych[5].

Rozprzestrzenienie się chińskich technik kulturowych, takich jak druk i malarstwo, wpłynęło także na praktykę „pisma duchów” wśród japońskich mnichów zen szkoły Ōbaku, którzy mieli komunikować się ze starożytnym taoistycznym mędrcem, któremu przypisywano stworzenie systemu kung-fu[6].

XIII-wieczni hiszpańscy kabaliści praktykowali pismo automatyczne; mogła to być metoda, dzięki której powstał Zohar[7]. Joseph Karo (1488–1575) twierdził, że jego anielski mentor komunikował się z nim przynajmniej raz za pomocą pisma automatycznego, dyktując prawa dotyczące Kiddush levana[8].

Innym wczesnym zachodnim przykładem tej praktyki był XVI-wieczny język enochiański, rzekomo przekazany Johnowi Dee i Edwardowi Kelleyowi przez enochiańskie anioły i stanowiący integralną część magii enochiańskiej[9]. Język ten miał być niezwykle szczegółowy i złożony pod względem gramatyki oraz zasad[10]. Dee twierdził również, że instrukcje enochiańskie zawierały informacje o eliksirze życia w ruinach Opactwa Glastonbury[10].

Część badaczy interpretuje opisy procesu tworzenia Księgi Mormona przez Joseph Smitha jako przypadek pisma automatycznego[11].

Ujęcia zjawiska

[edytuj | edytuj kod]

Parapsycholog William Fletcher Barrett pisał, że „przekazy automatyczne mogą zachodzić albo wtedy, gdy piszący biernie trzyma ołówek nad kartką papieru, albo za pomocą planszety, albo deski ouija”[12]. W spirytyzmie duchy mają rzekomo przejmować kontrolę nad ręką medium, aby zapisywać wiadomości, listy, a nawet całe książki[13].

Pismo automatyczne może występować w transie albo w stanie czuwania[14]. Niektórzy badacze psychiczności, tacy jak Thomson Jay Hudson, twierdzili, że w piśmie automatycznym nie biorą udziału żadne duchy, a wyjaśnieniem jest podświadomość[15].

Mistyfikacje

[edytuj | edytuj kod]

Badacz zjawisk paranormalnych Harry Price wykazał, że rzekome pismo automatyczne w Borley Rectory było w rzeczywistości napisami na ścianach wykonanymi przez gospodynię próbującą ukryć romans pozamałżeński[4]. Znanym rzekomym przykładem pisma automatycznego była mistyfikacja z Brattleboro. Kiedy Charles Dickens zmarł w 1870 roku, pozostawił niedokończoną powieść Tajemnica Edwina Drooda. Według wędrownego drukarza T. P. Jamesa tak rozgniewało to ducha Dickensa, że ten przekazał resztę powieści przez rękę Jamesa. Miało się to zacząć w wigilię Bożego Narodzenia 1872 roku i trwać w trzytygodniowych sesjach aż do ukończenia tekstu[16].

Praktycy

[edytuj | edytuj kod]

Pismo automatyczne jako praktykę duchową opisał Hippolyte Taine w przedmowie do jednego z wydań swojej pracy De l'intelligence[17]. Oprócz „eterycznych wizji” i „magnetycznych aur” Fernando Pessoa twierdził, że doświadczał pisma automatycznego. Pisał, że czuł się „posiadany przez coś innego”, a niekiedy odnosił wrażenie, że jego prawa ręka bezwiednie unosi się w powietrzu[18]. Georgie Hyde-Lees, żona Williama Butlera Yeatsa, również twierdziła, że potrafi pisać automatycznie[19].

Aurobindo Ghose i jego współpracowniczka Matka (Mirra Alfassa) regularnie praktykowali pismo automatyczne. Katalońska medium i artystka Josefa Tolrà pisała wiersze i „transkrybowała” wiadomości, które następnie włączała do swoich rysunków, przypisując je czemuś lub komuś, kto „prowadził jej rękę”[20][21]. Krótko po ślubie z Georgie Hyde-Lees w 1917 roku poeta William Butler Yeats znalazł się pod silnym wpływem tej praktyki, którą oboje nazywali „automatycznym pismem”[22].

W książce The New Revelation z 1918 roku Arthur Conan Doyle pisał, że pismo automatyczne powstaje albo za sprawą podświadomości autora, albo za sprawą zewnętrznych duchów działających przez piszącego[23]. Doyle i jego żona prowadzili seans pisma automatycznego z udziałem Harry’ego Houdiniego, podczas którego Lady Doyle zapisała 15 stron rzekomych wiadomości od matki Houdiniego, co Houdini natychmiast uznał za oszustwo[24].

Esej The Automatic Message (1933), po raz pierwszy opublikowany w czasopiśmie Minotaure, nr 3-4 (Paryż), był jednym z ważniejszych tekstów teoretycznych André Bretona poświęconych automatyzmowi. W 1919 roku Breton i Philippe Soupault wykorzystali metodę, która później stała się surrealistycznym automatyzmem, do stworzenia Les Champs Magnétiques (Pól magnetycznych)[25]. W 1997 roku The Magnetic Fields było także tytułem zbioru tekstów surrealistycznych André Bretona, Paula Éluarda, Philippe’a Soupaulta i innych. Zawierał on autoryzowany angielski przekład eseju Bretona The Automatic Message, wykonany przez poetę Davida Gascoyne’a. Jego Man's Life is This Meat (1936), zbiór własnych pism surrealistycznych i przekładów francuskich surrealistów, oraz Hölderlin's Madness (1938) ugruntowały jego pozycję jako jednego z nielicznych angielskich surrealistów. Gascoyne’owskie A Short Survey of Surrealism, przygotowane na London International Surrealist Exhibition w 1936 roku, również przyczyniło się do rozszerzenia ruchu na świat anglojęzyczny. Surrealistyczny poeta Robert Desnos twierdził, że należał do osób szczególnie uzdolnionych w piśmie automatycznym[26]. Surrealiści, zwłaszcza André Masson, dostosowali te metody do tworzenia sztuki, w której artysta tłumi świadomą kontrolę nad procesem twórczym, pozwalając nieświadomości silnie wpływać na efekt. Jeszcze przed surrealistami, częściowo poprzez operacje przypadku, z metody tej korzystali dadaiści, tacy jak Hans Arp[27].

Medium Pierre L. O. A. Keeler miał rzekomo otrzymać za pomocą pisma duchów przekaz od Abrahama Lincolna, który jest obecnie wystawiany w muzeum w Lily Dale[28]. Mimo że Lincoln był znany ze sceptycyzmu, a Keeler miał stosować sztuczki iluzjonistyczne, bywa to przywoływane jako jeden z wielu przykładów, które mają dowodzić pośmiertnego popierania spirytyzmu przez sceptyków[29]. Sceptyczny badacz Joe Nickell, który przeprowadził szczegółową analizę tego „pisma ducha”, uznał, że nie przypomina ono pisma Lincolna i określił wiadomość jako „fałszywą”[30].

Istniał także apokaliptyczny kult kierowany przez byłą wyznawczynię scjentologii Dorothy Martin. Ona i jej zwolennicy oczekiwali, że statek obcych zabierze ich na nieistniejącą planetę Clarion i ocali przed globalną powodzią, która miała rozpocząć się o północy 20 grudnia 1954 roku. Kiedy tak się nie stało, Martin miała rzekomo otrzymać od Boga przekaz zapisany pismem automatycznym, odwołujący całe wydarzenie[31][32].

Od 1975 roku

[edytuj | edytuj kod]

W 1975 roku Wendy Hart z Maidenhead twierdziła, że automatycznie pisała o Nicholasie Moore’ze, kapitanie morskim zmarłym w 1642 roku[33]. Także w 1975 roku CIA próbowała wykorzystać widzenie na odległość w ramach Projektu Stargate. Wiosną 1989 roku Angela Dellafiora, członkini jednostki zdalnego postrzegania w ramach Projektu Stargate, twierdziła, że prowadziły ją duchy poruszające jej ręką, gdy zapisywała odpowiedzi dotyczące miejsca pobytu zbiegłego agenta DEA o nazwisku Charlie Jordan. Omawiając tę sprawę, Joe Nickell stwierdził, że „sprawa Charliego Jordana, przedstawiana jako jeden z najbardziej udanych przykładów […] w amerykańskim rządowym projekcie szpiegostwa psychicznego, nie stanowi przekonującego dowodu na cokolwiek – poza być może nierozwagą. […] Pokazuje też ograniczenia dowodów anegdotycznych: sprzeczne wersje, wybiórcze relacje i brak dokumentacji, a do tego kolejne przejawy zawodnej pamięci, uprzedzeń i innych ludzkich słabości”[34].

Teoretyk spiskowy David Icke powiedział, że po raz pierwszy uświadomił sobie, iż jest „Synem Bóstwa”, właśnie za pośrednictwem pisma automatycznego[35]. Vassula Ryden twierdzi, że otrzymuje i zapisuje wiadomości od swojego anioła stróża Daniela, Jezusa i Jahwe[36]. Wzbudziło to zarówno sceptycyzm, jak i zainteresowanie części katolickich świeckich i duchowieństwa oraz społeczności sceptycznej[37].

Rzekome przypadki pisma automatycznego dotyczyły również Joseph Smitha[38], Patience Worth[4], Aleister Crowleya[39], Jane Roberts[40], Helen Schucman[41] oraz pisarza Neale Donald Walscha[42][43]. Crowley z czasem skompilował swoje Collected Works, obejmujące m.in. The Book of the Law oraz zapisy jego wizji dwóch pierwszych enochiańskich Aethyrów (planów)[44].

Analiza naukowa i sceptycyzm

[edytuj | edytuj kod]

Naukowcy i sceptycy uważają pismo automatyczne za rezultat efektu ideomotorycznego[1][2][3][4]. Według sceptycznego badacza Joe Nickella „pismo automatyczne powstaje, gdy człowiek znajduje się w stanie dysocjacji. Jest to forma automatyzmu ruchowego, czyli nieświadomej aktywności mięśniowej”[45]. Neurolog Terence Hines pisał, że „pismo automatyczne jest przykładem łagodniejszej postaci stanu dysocjacyjnego”[46].

W 1900 roku szwajcarski psycholog Theodore Flournoy badał przypadek francuskiego medium Hélène Smith, zwłaszcza jej pismo podczas seansów. Doszedł do wniosku, że zjawisko pisma automatycznego było skutkiem autosugestii wywołanej autohipnozą, prowadzącej do wyłonienia się wtórnego „ja”.

Badacz zjawisk paranormalnych Ben Radford napisał w książce Investigating Ghosts z 2017 roku, że nie ma realnego sposobu, by ustalić, czy pismo pochodzi „spoza ciała” danej osoby, ponieważ w praktyce trzeba opierać się na deklaracji medium. W jego ocenie, skoro źródło informacji jest przedmiotem sporu, uwagę należy zwrócić przede wszystkim na treść przekazu. Różne media twierdziły, że przekazują wiadomości od sławnych zmarłych. Przykładowo Susan Lander utrzymywała, że skontaktowała się z nią Betsy Ross. Według Radforda historycy podkreślają jednak, że nie ma wiarygodnych dowodów historycznych na to, by Ross zaprojektowała amerykańską flagę lub uczestniczyła w jej projektowaniu. Bez niezależnej weryfikacji, argumentował Radford, każdy może twierdzić, że komunikuje się z duchem kogokolwiek.

Radford argumentuje też, że pismo automatyczne powinno raczej utrudniać niż ułatwiać komunikację z duchami, ponieważ poprawna pisownia i gramatyka są trudniejsze niż zwykła mowa[47].

Badania naukowe

[edytuj | edytuj kod]

W artykule z 1890 roku poświęconym hipnotyzmowi Morton Prince twierdził, że „pismo automatyczne nie jest czysto nieświadomym aktem odruchowym, lecz wytworem świadomej indywidualności”, a ponadto utrzymywał, że ręka pisząca podczas transu znajduje się pod kontrolą odrębnej osobowości hipnotycznej[48][49]. Lekarz Charles Arthur Mercier, pisząc w British Medical Journal w 1894 roku, krytykował spirytystyczną interpretację pisma automatycznego, dochodząc do wniosku, że „nie ma ani potrzeby, ani miejsca na działanie duchów, a odwoływanie się do takiego działania jest oznaką umysłu nie tylko nienaukowego, ale i niedoinformowanego”[50].

Profesor psychologii Théodore Flournoy badał twierdzenia dziewiętnastowiecznego medium Hélène Smith (Catherine Müller), według których poprzez pismo automatyczne przekazywała wiadomości z Marsa w języku marsjańskim. Flournoy uznał, że jej „język marsjański” wykazuje silne podobieństwo do ojczystego języka Smith, francuskiego, a samo pismo automatyczne było „romansem subliminalnej wyobraźni, wywiedzionym w dużej mierze z zapomnianych źródeł (na przykład książek czytanych w dzieciństwie)”. Ukłuł on termin kryptomnezja, aby opisać to zjawisko[51].

W 1927 roku psychiatra Harold Dearden napisał, że pismo automatyczne jest psychologiczną metodą „docierania” do nieświadomości i nie ma w nim nic tajemniczego[52]. W 1986 roku A.B. Joseph badał dwie pacjentki, u których zaobserwowano hipergrafię iktalną[53]. Dilek Evyapan i Emre Kumral opisali zachowania odpowiadające pismu automatycznemu u trzech pacjentów z uszkodzeniem prawej półkuli mózgu[54]. Badanie z 2012 roku, obejmujące dziesięcioro psychografów, przeprowadzone z użyciem tomografii emisyjnej pojedynczych fotonów, wykazało różnice w aktywności mózgu oraz złożoności pisma między rzekomym stanem transu a zwykłym stanem pisania[55].

W kulturze popularnej

[edytuj | edytuj kod]

Pismo automatyczne zostało przedstawione przez medium Bonnie Page w artykule Sentinel and Enterprise jako metoda uzyskiwania dostępu do zdolności jasnowidzenia[56]. Odgrywa ono ważną rolę w odcinku serialu Perry Mason z 1961 roku, The Case of the Meddling Medium, a także pojawia się w filmach Zemsta po latach z 1980 roku i Szósty zmysł z 1999 roku.

W filmie Indiana Jones i Królestwo Kryształowej Czaszki z 2008 roku wspomina się o nim jako o metodzie nadprzyrodzonej komunikacji używanej przez postać Harolda „Oxa” Oxleya. Część utworów z albumu Van Morrisona Astral Weeks miała być inspirowana snami, marzeniami i pismem automatycznym[57]. Czeski reżyser Jan Švankmajer twierdził, że stworzył scenariusz swojego hybrydowego filmu Insect (Hmyz) w przypływie pisma automatycznego[58].

William S. Burroughs opisywał swoją książkę Naked Lunch jako „pismo automatyczne, które poszło okropnie źle”[59][60], i uważał, że jego podświadomość została przejęta przez wrogi byt. W wywiadzie dla GQ David Byrne deklarował zainteresowanie pismem automatycznym pod wpływem Briana Eno[61].

Galeria

[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. 1 2 Burgess, C.A., Kirsch, I., Shane, H., Niederauer, K.L., Graham, S.M., & Bacon, A. (1998). Facilitated Communication as an Ideomotor Response. Psychological Science 9: 71-74.
  2. 1 2 Heap, Michael. (2002). Ideomotor Effect (the Ouija Board Effect). In Michael Shermer. The Skeptic Encyclopedia of Pseudoscience. ABC-CLIO. pp. 127–129. ISBN 1-57607-654-7
  3. 1 2 Erickson, Milton H; Hershman, Seymour: Secter, Irving I. (2014). The Practical Application of Medical and Dental Hypnosis. Routledge. pp. 68–69. ISBN 0-87630-570-2
  4. 1 2 3 4 Karen Stollznow. Bad Language. „Skeptic Magazine”, 2011. (ang.).
  5. ↑ Wang Chien-ch'uan, "Spirit Writing Groups in Modern China (1840–1937): Textual Production, Public Teachings, and Charity." In Modern Chinese Religion II 1850–2015, edited by Vincent Goossaert, Jan Kiely and John Lagerwey, Leiden: Brill, vol. 2, 651–684.
  6. ↑ Peter Haskel: Letting Go: The Story of Zen Master Tōsui. University of Hawaii Press, 2001, s. 37–38. ISBN 0-8248-2440-7. (ang.).
  7. ↑ Zacuto, Avraham (1857) [1504]. Sefar yuhasin hashalem. p. 89.
  8. ↑ Maggid Mesharim. 45:5. Dostęp 2025-03-18, via Sefaria. See discussion at Werblowsky, R. J. Zwi (1977) [1962]. Joseph Karo. p. 266. Dostęp 2026-01-30, via Internet Archive. Idel, Moshe (2010). "R. Joseph Karo and His Revelations". Tikvah Working Paper 5. pp. 17-18. Dostęp 2026-01-30.
  9. ↑ Stollznow, Karen. (2014). Language Myths, Mysteries and Magic. Palgrave Macmillan. p. 114. ISBN 978-1-137-40484-8
  10. 1 2 Frater Da'Neos: Musings of a Thelemite. Wright City, MO: Alchemy Press, 2003, s. 152. ISBN 978-0-9776911-0-4. (ang.).
  11. ↑ Taves, Ann (2020). "Joseph Smith, Helen Schucman, and the Experience of Producing a Spiritual Text: Comparing the Translating of the Book of Mormon and the Scribing of A Course in Miracles" Producing Ancient Scripture.
  12. ↑ William Fletcher Barrett On the Threshold of the Unseen Cambridge University Press, 2011, p. 162
  13. ↑ Tatiana Kontou: The Ashgate Research Companion to Nineteenth-Century Spiritualism and the Occult. Routledge, 2016-03-23. ISBN 978-1-317-04227-3. (ang.).
  14. ↑ Dictionary Definition. [dostęp 2020-05-13]. (ang.).
  15. ↑ Thomson Jay Hudson, The Law of Psychic Phenomena, Wildhern Press, 2009, p. 252
  16. ↑ Paul Heller: DICKENS in the SPIRIT WORLD — the Brattleboro hoax. rutlandherald.com, 2017-11-25. [dostęp 2018-04-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-06-23)]. (ang.).
  17. ↑ Hippolyte Taine: De l'intelligence. 1870, s. 252. [dostęp 2018-04-23]. (ang.).
  18. ↑ Fernando Pessoa: Correspondência 1905–1922. Assírio & Alvim, 1999, s. 214–219. ISBN 978-85-7164-916-3. (ang.).
  19. ↑ Marjorie Elizabeth Howes, John S. Kelly, The Cambridge Companion to W.B. Yeats, 2006, p. 11
  20. ↑ Alicia Vallina. Pepeta, la mujer que dibujaba "el más allá" (y que adoraban los más vanguardistas del arte en Cataluña tras la guerra). „El Mundo”, 2023-07-01. (ang.).
  21. ↑ Teresa Sesé. Mujeres que pintaron al dictado del más allá. „La Vanguardia”, 2023-07-07. (ang.).
  22. ↑ Arjang Hedayati-Rad: W. B. Yeats, George Hyde-Lees, and the Automatic Script. CSUN.edu. [dostęp 2018-04-24]. (ang.).
  23. ↑ Arthur Conan Doyle The New Revelation 2010 Reprint Edition, p. 47
  24. ↑ James Loxton, Daniel Loxton. Great American Skeptics. „Skeptic.com”. Pat Linse. [dostęp 2018-04-24]. [zarchiwizowane z adresu 2018-10-29]. (ang.).
  25. ↑ Chilvers, Ian and Glaves-Smith, John, A Dictionary of Modern and Contemporary Art, second edition (Oxford and New York: Oxford University Press, 2009), p. 45-46. ISBN 0-19-923966-5.
  26. ↑ Eugene Thacker: THE PERIOD OF THE SLEEPING FITS. Metamute.org, 2013-10-16. [dostęp 2018-04-24]. (ang.).
  27. ↑ The Surrealists: Revolutionaries in art & writing 1919–1935, Jemma Montagu
  28. ↑ Lily Dale Museum
  29. ↑ Joe Nickell: Abraham Lincoln: An Instance of Alleged 'Spirit Writing'. csicop.org, September 2004. [dostęp 2018-04-25]. (ang.).
  30. ↑ Nickell, Joe. (2007). Adventures in Paranormal Investigation. University Press of Kentucky. pp. 42–47. ISBN 978-0-8131-2467-4.
  31. ↑ Matthew J. Sharps, Schuyler W. Liao, Megan R. Herrera: Remembrance of Apocalypse Past: The Psychology of True Believers When Nothing Happens. csicop.org, November 2014. [dostęp 2018-04-25]. (ang.).
  32. ↑ Jeffrey S. Debies-Carl: Pizzagate and Beyond: Using Social Research to Understand Conspiracy Legends. csicop.org, November 2017. [dostęp 2018-04-25]. (ang.).
  33. ↑ Arthur Ivan Rabey: The book of St Columb & St Mawgan – the story of two ancient parishes. Buckingham – Barracuda Books, 1979. ISBN 978-0-86023-058-8. [dostęp 2018-04-23]. (ang.).
  34. ↑ Joe Nickell: Remotely Viewed? The Charlie Jordan Case. csicop.org, March 2001. [dostęp 2018-04-25]. (ang.).
  35. ↑ Andy Richardson: Controversial conspiracy theorist David Icke is doing a secret gig in Birmingham. birminghammail.co.uk, 2018-03-28. [dostęp 2018-04-24]. (ang.).
  36. ↑ Christian Curty: A Letter of Our Lord to His Church. True Life in God. [dostęp 2018-04-24]. (ang.).
  37. ↑ Joe Nickell: Heaven's Stenographer: The 'Guided' Hand of Vassula Ryden. Committee for Skeptical Inquiry, March 2011. [dostęp 2018-04-25]. (ang.).
  38. ↑ Automaticity and the Dictation of the Book of Mormon. W: Scott C. Dunn: American Apocrypha: Essays on the Book of Mormon. Salt Lake City, Utah: Signature Books, 2002. ISBN 978-1-56085-151-6. OCLC 47870060. (ang.).
  39. ↑ Aleister Crowley: The Book of the Law. Archive.org. [dostęp 2018-04-23]. (ang.).
  40. ↑ Seth Speaks: The Eternal Validity of the Soul. New World Library, 1994. ISBN 978-1-878424-07-5. [dostęp 2018-04-23]. (ang.).
  41. ↑ A Course in Miracles. A Course in Miracles (1975), 1975. ISBN 978-0-670-86975-6. (ang.).
  42. ↑ Neale D. Walsch: Conversations with God: An Uncommon Dialogue Book 1. Tarcher Perigee, 1996-10-29. ISBN 978-0-399-14278-9. [dostęp 2018-04-23]. (ang.).
  43. ↑ Sue Lim Good Spirits, Bad Spirits: How to Distinguish Between Them 2002, p. 82
  44. ↑ Tobias Churton: Aleister Crowley: The Biography – Spiritual Revolutionary, Romantic Explorer, Occult Master and Spy. London: Watkins Media Limited, 2012, s. 148. ISBN 978-1-78028-384-5. (ang.).
  45. ↑ Joe Nickell: A Case of Automatic Writing From Robert G. Ingersoll's Spirit?. csicop.org, 2007. [dostęp 2014-10-11]. (ang.).
  46. ↑ Hines, Terence. (2003). Pseudoscience and the Paranormal. Prometheus Books. p. 48. ISBN 1-57392-979-4
  47. ↑ Ben Radford: Investigating Ghosts: The Scientific Search for Spirits. Corrales, New Mexico: Rhombus Publishing Company, 2017, s. 182–185. ISBN 978-0-936455-16-7.
  48. ↑ Morton Prince: Psychotherapy and Multiple Personality: Selected Essays, Volume 2. Harvard University Press, 1975, s. 37–60. ISBN 978-0-674-72225-5. [dostęp 2018-04-24]. (ang.).
  49. ↑ Morton Prince. Some of the Revelations of Hypnotism – Post-Hypnotic Suggestion, Automatic Writing and Double Personality. „Boston Medical and Surgical Journal”. CXXII (20), s. 463–467, 1890-05-15. DOI: 10.1056/NEJM189005151222001. (ang.).
  50. ↑ Charles Arthur Mercier. Automatic Writing. „British Medical Journal”. 1 (1726), s. 198–199, 1894. DOI: 10.1136/bmj.1.1726.198. PMID: 20754638. PMCID: PMC2403845.
  51. ↑ Randi, James. (1995). An Encyclopedia of Claims, Frauds, and Hoaxes of the Occult and Supernatural. St. Martin's Press. p. 22. ISBN 0-312-15119-5
  52. ↑ Dearden, Harold. (1927-04-09). How Spiritualists are Deluded. The Graphic pp. 50–51.
  53. ↑ A. B. Joseph. A hypergraphic syndrome of automatic writing, affective disorder, and temporal lobe epilepsy in two patients. „The Journal of Clinical Psychiatry”. 47 (5), s. 255–257, 1986. PMID: 3084454. [dostęp 2018-04-24]. (ang.).
  54. ↑ Evyapan, Dilek; Kumral, Emre, (2001). Visuospatial Stimulus-Bound Automatic Writing Behavior: A Right Hemispheric Stroke Syndrome. Neurology 56: 245–247.
  55. ↑ Julio Fernando Perez, Alexander Moreira-Almeida, Leonardo Caixeta, Frederico Leao i inni. Neuroimaging during Trance State: A Contribution to the Study of Dissociation. „PLOS ONE”. 7 (11), 2012-11-16. DOI: 10.1371/journal.pone.0049360. PMID: 23166648. PMCID: PMC3500298. e49360. (ang.).
  56. ↑ Bonnie Page. 'Know' something without knowing why? You could be claircognizant. „Sentinel & Enterprise”, 2018-04-17. [dostęp 2018-04-24]. (ang.).
  57. ↑ Jon Michaud. The Miracle of Van Morrison's "Astral Weeks". „The New Yorker”, 2018-03-07. [dostęp 2018-04-24]. (ang.).
  58. ↑ Jordan Mintzer: 'Insect' ('Hmyz'): Film Review – Rotterdam 2018. hollywoodreporter.com, 2018-02-02. [dostęp 2018-04-24]. (ang.).
  59. ↑ William S. Burroughs & Surrealist Writing Methods. knowledgelost.org. [dostęp 2018-04-25]. (ang.).
  60. ↑ David S. Wills: What the Beats can teach us about writing. beatdom.com, 2017-09-21. [dostęp 2018-04-25]. (ang.).
  61. ↑ Alex Pappademas. This Must Be David Byrne. „Gq”, 2018-04-16. [dostęp 2018-04-24]. (ang.).

Dalsza lektura

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pismo_automatyczne&oldid=79824337”