Plac Wolności w Katowicach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
plac Wolności
Śródmieście
Ilustracja
plac Wolności z pomnikiem żołnierzy radzieckich, 2007
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Miejscowość Katowice Flaga.svg Katowice
Położenie na mapie Katowic
Mapa konturowa Katowic, u góry znajduje się punkt z opisem „plac Wolności”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „plac Wolności”
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „plac Wolności”
Ziemia50°15′35,2″N 19°00′45,4″E/50,259781 19,012603
Plac Wolności na starych pocztówkach
Plac na pocztówce z 1917
Plac zimą na pocztówce z 1917
Wilhelmsplatz i Zweikaiserdenkmal (pomnik dwóch cesarzy)
Pomnik na pl. Wolności
Pomnik żołnierzy radzieckich
Pomnik żołnierzy radzieckich
Pomnik żołnierzy radzieckich
Pomnik żołnierzy radzieckich

Plac Wolności w Katowicach (do 1922[1] i w latach 1939−1945[2] Wilhelmsplatz[3][4][5]) − plac usytuowany w katowickiej dzielnicy Śródmieście[6]. Rozchodzą się z niego promieniście ulice: 3 Maja biegnąca w kierunku Rynku, Sokolska prowadząca w stronę Koszutki i Bogucic, Gliwicka biegnąca w stronę Załęża i dalej − Chorzowa, oraz krótkie ulice Jana Matejki i Sądowa[7]. Plac pełni funkcje rekreacyjne (zieleń miejska[8], ławki, alejki spacerowe), stanowi punkt wyjściowy manifestacji, jest także ważnym węzłem komunikacyjnym, zarówno dla autobusów jak i tramwajów.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Plac Wolności jest jednym z najstarszych placów w mieście[8]. Już w pierwszym niemieckim planie zabudowy Katowic z 1865 ówczesny Wilhelmsplatz sytuowany był na głównej osi miejskiej[6][8], wyznaczanej dziś przez ul. 3 Maja − Rynek i ul. Warszawską. Plac do dziś zachował wytyczony wtedy plan sześcioboku[8]. W pobliżu znajdował się już wówczas zbudowany w 1860 pierwszy kościół katolicki w Katowicach, a przy torach kolejowych wielki skład drewna firmy "Bracia Goldstein". W 1875 jego właściciele wybudowali tu swą miejską siedzibę − zwaną później pałacem Goldsteinów. W 1882, budując w sąsiedztwie budynek z ogrodem, przy placu ulokował swą siedzibę przeniesiony z Królewskiej Huty Górnośląski Związek Przemysłowców Górniczo-Hutniczych (niem. Oberschlesischer Berg- und Hüttenmännischer Verein).

Gdy Katowice jeszcze nie posiadały praw miejskich obok placu stanął w 1860 pierwszy na terenie Katowic kościół katolicki z muru pruskiego. Kościół wyburzono w okresie gwałtownej rozbudowy śródmieścia na przełomie XIX i XX wieku[9]. W dwudziestoleciu międzywojennym pod numerem 3 funkcjonował oddział Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych[10] oraz lokal gastronomiczny "Sala Powstańców" z salą, przeznaczoną na różne uroczystości i zebrania[11].

W 2000 wybudowano fontannę (wodotrysk z dominantą w formie układu tafli szklanych o powierzchni 35,6 m²). Obrzeże fontanny wykonano z jasnoszarych płyt granitowych[12]. W 2005 w plebiscycie zorganizowanym dla mieszkańców miasta wybrano dla fontanny nazwę Akwarium. Nagrody dla zwycięzców plebiscytu wręczano obok fontanny na placu Wolności w dniu 17 września 2005[13].

30 września 2009 na budynku przy pl. Wolności 7 odsłonięto pamiątkowa tablicę ku czci Kurta Schwaena − wybitnego kompozytora, urodzonego w Katowicach[14].

Pomnik[edytuj | edytuj kod]

Początkowo w centrum placu znajdował się odsłonięty 18 października 1898 pomnik dwóch niemieckich cesarzy (niem. Zweikaiserdenkmal): Wilhelma I i Fryderyka III[15]. Jego autorem był Felix Görling. Zielenią na placu opiekował się założony w 1874 niemiecki Związek Upiększania Miasta (niem. Verschönerungsverein), który jednak zdobywał środki na swą działalność z dorywczych składek mieszkańców miasta. Dopiero około 1910 Magistrat ówczesnych Katowic udzielił Związkowi pierwszej subwencji na urządzenie tu regularnego skweru. 13 grudnia 1920[16] nad ranem członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej wysadzili pomnik cesarzy[15].

W 1923 po utworzeniu województwa śląskiego zbudowano tu pomnik-grób Nieznanego Powstańca Śląskiego. Odsłaniał go Wojciech Korfanty wraz z prezydentem Stanisławem Wojciechowskim[17]. Tablicę na pomniku wykonał rzeźbiarz Tadeusz Błotnicki[15]. W 1927 powstał komitet budowy nowego monumentu, zawiązany z inicjatywy Związku Powstańców Śląskich[18]. Plany nie zostały zrealizowane ze względu na wybuch II wojny światowej[18]. W czasach PRL-u wybudowano nowy pomnik − żołnierzy Armii Czerwonej projektu Pawła Stellera (1945), zastąpiony w latach pięćdziesiątych XX w. pomnikiem wykonanym przez rzeźbiarza Stanisława Marcinowa[19].

Ruch Autonomii Śląska podjął działania w celu zastąpienia pomnika żołnierzy radzieckich pomnikiem ku czci ofiar Tragedii Śląskiej[20]. W sondzie portalu Gazeta.pl aż 67 procent internautów opowiedziało się za usunięciem pomnika. Stowarzyszenie 'Pokolenie' oraz Niezależne Zrzeszenie Studentów w latach 80 zaapelowało o zastąpienie pomnika żołnierzy Armii Czerwonej popiersiem prezydenta USA Ronalda Reagana. W związku z tym zaproponowano zmianę nazwy samego placu na Ronalda Reagana[21]. Te plany nie weszły jednak w życie. Z końcem 2012 roku podjęto temat ponownie[22], proponując przeniesienie pomnika na Cmentarz Żołnierzy Armii Czerwonej w Katowicach. Ostatecznie pomnik został zdemontowany 14 maja 2014 i po renowacji w Gliwickich Zakładach Urządzeń Technicznych przeniesiony na cmentarz żołnierzy sowieckich w katowickim Parku Kościuszki[23].

Obiekty historyczne[edytuj | edytuj kod]

Tablica na budynku przy pl. Wolności 7 ku czci Kurta Schwaena − wybitnego kompozytora, urodzonego w tej kamienicy
Willa ogrodowa (pl. Wolności 10) − siedziba Sądu Rejonowego
Pałac Goldsteinów (pl. Wolności 12a)
Kamienica na rogu placu Wolności i ulicy 3 Maja 33
Kamienica na rogu pl. Wolności i ul. Jana Matejki
Kamienica na rogu pl. Wolności 9 i ul. Sądowej 2
Kamienice − pierzeja północna placu

Przy placu Wolności znajdują się następujące historyczne obiekty:

  • zabytkowa kamienica (pl. Wolności 1); pochodząca z przełomu XIX i XX wieku, eklektyczna z elementami neoklasycyzmu; wpisana do rejestru zabytków 14 września 1990 (nr rej.: A/1410/90[24]), granice ochrony obejmują cały budynek[8][25];
  • zabytkowa kamienica (pl. Wolności 2, róg z ul. Sokolską); wzniesiona około 1894 według projektu Luisa Dame, w stylu eklektyzmu; wpisana do rejestru zabytków 30 grudnia 1991 (nr rej.: A/1454/91[24]), granice ochrony obejmują cały budynek[8][25]; w dwudziestoleciu międzywojennym funkcjonowała tu agentura towarzystwa ubezpieczeniowego Alliance Assurance Co. Ltd. Londyn[10];
  • kamienica mieszkalna (pl. Wolności 3)[19];
  • budynek dawnej fabryki słodyczy (pl. Wolności 4[19])[26];
  • zabytkowa kamienica (pl. Wolności 5); wzniesiona w 1907, w stylu neoklasycystycznym; wpisana do rejestru zabytków 14 września 1990 (nr rej.: A/1411/90[24]), granice ochrony obejmują cały budynek[8][25];
  • zabytkowa kamienica (pl. Wolności 6); wzniesiona w 1896, w stylu eklektycznym z elementami neorenesansu i secesji; wpisana do rejestru zabytków 14 września 1990 (nr rej.: A/1412/90[24]), granice ochrony obejmują cały budynek[8][25];
  • narożna kamienica mieszkalna (pl. Wolności 7, róg z ul. Gliwicką)[19];
  • zabytkowa kamienica narożna (pl. Wolności 8, róg z ul. Gliwicką); wzniesiona pod koniec XIX wieku, w stylu uproszczonego baroku; wpisana do rejestru zabytków 14 września 1990 (nr rej.: A/1413/90[24]), granice ochrony obejmują cały budynek[8][25];
  • zabytkowa kamienica narożna (pl. Wolności 9, ul. Sądowa 2); wzniesiona w 1901, według projektu Ludwika Goldsteina, w stylu eklektyzmu; wpisana do rejestru zabytków 11 sierpnia 1992 (nr rej.: A/1489/92[24]), granice ochrony obejmują cały budynek[8][25];
  • willa ogrodowa (pl. Wolności 10); wzniesiona w latach 1907−1909, według projektu Ludwika Goldsteina z 1907, w stylu ekektyzmu; wpisana do rejestru zabytków 30 grudnia 1991 (nr rej.: A/1455/91, A/637/2020[27][24]), granice ochrony obejmują cały budynek wraz z najbliższym otoczeniem w ramach działek; w latach 1929−1932 willę przebudowała firma budowlana Brunona Iwańskiego[8][25]; w dwudziestoleciu międzywojennym funkcjonował tu Sąd Apelacyjny i Prokuratura Sądu Apelacyjnego[28]; obecnie mieści się tu siedziba Sądu Rejonowego;
  • zabytkowa kamienica (pl. Wolności 10a); wzniesiona w latach 1911−1912, w stylu modernizmu; wpisana do rejestru zabytków 11 sierpnia 1992 (nr rej.: A/1490/92[24]), granice ochrony obejmują cały budynek[8][25];
  • zabytkowy budynek mieszkalny (pl. Wolności 11); wzniesiony w latach 1903−1904, według projektu podpisanego przez Georga Schalscha, w stylu secesyjnym z elementami neogotyku; wpisany do rejestru zabytków 11 sierpnia 1992 (nr rej.: A/1491/92[24]), granice ochrony obejmują cały budynek[8][25]; w dwudziestoleciu międzywojennym pod numerem 11 swoją siedzibę miał konsulat hiszpański[29];
  • zabytkowy budynek mieszkalny (pl. Wolności 12); wzniesiony w latach 1874−1876, według projektu podpisanego przez mistrza murarskiego M. Goldsteina, w stylu modernistycznym; wpisany do rejestru zabytków 11 sierpnia 1992 (nr rej.: A/1492/92[24]), granice ochrony obejmują cały budynek; w 1900 obiekt podwyższono o jedną kondygnację[8][25];
  • zabytkowy pałac Goldsteinów (pl. Wolności 12a)[30][31]; wzniesiony w 1872[32], w stylu klasycystycznym, murowany, tynkowany; wpisany do rejestru zabytków 3 grudnia 1983 (nr rej.: A/1315/83[24]), granice ochrony obejmują całą działkę[8][25]; w pałacu przed II wojną światową mieściła się Izba Przemysłowo-Handlowa, następnie bank; po roku 1952, do 1990, miało swoją siedzibę Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej oraz kino "Przyjaźń"; w latach 70. XX wieku w podziemiach pałacu istniał teatr awangardowy "12a", agenda studenckiego klubu Puls, mocnego również muzyką: śpiewali w nim Dżem[33], Stanisław Soyka czy Krystyna Prońko ; W 1961 roku studenci Akademii Sztuk Pięknych pod wodzą Antoniego Halora założyli Studencki Dyskusyjny klub filmowy „Kino-oko”, którego seanse odbywały się w czwartkowe wieczory w kinie Przyjaźń[34], aż do początku lat dziewięćdziesiątych, kiedy to klub przeniósł się do siedziby Muzeum Historii Katowic do pałacu Goldsteinów została przeniesiona siedziba katowickiego urzędu stanu cywilnego − właścicielem zabytku jest miasto[35].

Plac w literaturze[edytuj | edytuj kod]

Plac jest wspomniany w powieści Wilhelma Szewczyka "Ptaki ptakom", opowiadającej o pierwszych dniach września 1939 w mieście, oraz w powieści Aleksandra Baumgardtena "Spotkanie z jutrem", opowiadającej o przybyłych w 1945 do Katowic lwowiakach-repatriantach. Opis placu na wiosnę 1946[36]:

Pewnego dnia o świcie wracał Roman do domu z jakiejś wyjątkowo przykrej nocnej próby słuchowiska. Zamyślony przysiadł na jednej z ławek rozstawionych dokoła skweru przy Placu Wolności. Był wczesny świt. Bure katowickie niebo przeglądało się w oknach wyższych pięter kamienic otaczających plac. Roman błądził zamyślonym wzrokiem po tych piętrach, wdychając coraz głębiej cierpki zapach ziemi. I wtedy właśnie, opuszczając oczy, dostrzegł wątłą smugę seledynu, nakładającą się na szarą perspektywę ulicy 3-go Maja. Zerwał się z ławki i przetarł oczy. Smuga nie ustępowała. Grajnert spojrzał baczniej i dopiero teraz zrozumiał. Oto wątlutkie krzewy, obszywające kasztany przy skwerze pokryły się, widocznie tej nocy, ledwie dostrzegalnym tchnieniem zieleni. Roman pamiętał doskonale, że jeszcze zeszłego ranka stały bure i kostropate. A teraz...

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. J. Lipońska-Sajdak, Katowice wczoraj. Kattowiz gestern, Gliwice 1995, s. 5.
  2. Plan Katowic z 1942 roku www.grytzka-genealogie.de [dostęp 2011-09-09]
  3. Straßenverzeichnis aller Straßen von Kattowitz (niem.). www.grytzka-genealogie.de. [dostęp 2011-09-09].
  4. Alle Straßen bzw. Straßennamen von Kattowitz Deutsch – Polnisch (niem.). www.grytzka-genealogie.de. [dostęp 2011-09-09].
  5. Jerzy Moskal: ... Bogucice, Załęże et nova villa Katowice − Rozwój w czasie i przestrzeni. Katowice: Wydawnictwo Śląsk, 1993, s. 385. ISBN 83-85831-35-5.
  6. a b Urząd Miasta Katowice: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego, Cz. 1, Uwarunkowania zagospodarowania przestrzennego (pol.). www.bip.um.katowice.pl. [dostęp 2011-09-09].
  7. Plac Wolności: przystanek lub plaża z palmami (pol.) www.katowice.gazeta.pl [dostęp 2011-09-09]
  8. a b c d e f g h i j k l m n o Urząd Miasta Katowice: Lokalny Program rewitalizacji miasta Katowice na lata 2007-2013 (pol.). www.bip.um.katowice.pl. [dostęp 2011-09-09].
  9. Historia parafii św. Apostołów Piotra i Pawła w Katowicach (pol.) www.piotripawel.katowice.opoka.org.pl [dostęp 2011-09-09]
  10. a b Wojciech Janota: Katowice między wojnami. Miasto i jego sprawy 1922-1939. Łódź: Księży Młyn, 2010, s. 51. ISBN 978-83-7729-021-7.
  11. Wojciech Janota: Katowice między wojnami. Miasto i jego sprawy 1922-1939. Łódź: Księży Młyn, 2010, s. 95. ISBN 978-83-7729-021-7.
  12. Fontanny, w: www.um.katowice.pl, dn. 18 stycznia 2006
  13. Katowickie fontanny mają imiona (pol.) www.portal.katowice.pl [dostęp 2011-09-09]
  14. Uroczyste odsłonięcie tablicy ku czci kompozytora Kurta Schwaena (pol.) www.katowice.eu [dostęp 2011-09-09]
  15. a b c Wojciech Janota: Katowice między wojnami. Miasto i jego sprawy 1922-1939. Łódź: Księży Młyn, 2010, s. 37. ISBN 978-83-7729-021-7.
  16. Michał Bulsa, Barbara Szmatloch, Katowice, których nie ma, Łódź: Księży Młyn Dom Wydawniczy, 2019, s. 101, ISBN 978-83-7729-502-1.
  17. Dziennik Zachodni, 11 maja 2007 - "Mój ojciec nigdy nie żałował"
  18. a b Wojciech Janota: Katowice między wojnami. Miasto i jego sprawy 1922-1939. Łódź: Księży Młyn, 2010, s. 38. ISBN 978-83-7729-021-7.
  19. a b c d Urząd Miasta Katowice: Wartości dziedzictwa kulturowego (załącznik 1.9) (pol.). www.bip.um.katowice.pl. [dostęp 2011-09-09].
  20. Artykuł o planach zmiany pomnika żołnierzy radzieckich na pomnik ku czci ofiar Tragedii Śląskiej
  21. Przemysław Jedlecki: Pomnik Reagana zamiast radzieckich żołnierzy (pol.) www.miasta.gazeta.pl/katowice [dostęp 2011-09-09]
  22. Władze Katowic konsultują z Rosją przeprowadzkę pomnika z pl. Wolności (pol.) [dostęp 2012-12-10]
  23. Pomnik Żołnierzy Radzieckich w Katowicach zdemontowany. 2014-10-14. [dostęp 2014-10-14].
  24. a b c d e f g h i j k Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie. 2020-09-30. [dostęp 2011-09-09].
  25. a b c d e f g h i j k Śląski Wojewódzki Konserwator Zabytków w Katowicach: Rejestr zabytków w Katowicach (pol.). www.wkz.katowice.pl. [dostęp 2011-09-09].
  26. Urząd Miasta Katowice: Protokół nr 47/10 z posiedzenia Komisji Górniczej Rady Miasta Katowice. (pol.) www.bip.um.katowice.pl [dostęp 2011-09-09]
  27. SPIS OBIEKTÓW NIERUCHOMYCH WPISANYCH DO REJESTRU ZABYTKÓW Z TERENU WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO (pol.) wkz.katowice.pl [dostęp 2020-06-02]
  28. Wojciech Janota: Katowice między wojnami. Miasto i jego sprawy 1922-1939. Łódź: Księży Młyn, 2010, s. 69. ISBN 978-83-7729-021-7.
  29. Wojciech Janota: Katowice między wojnami. Miasto i jego sprawy 1922-1939. Łódź: Księży Młyn, 2010, s. 12. ISBN 978-83-7729-021-7.
  30. Katarzyna Łakomy: Wille miejskie Katowic. Katowice: Muzeum Śląskie, 2011. ISBN 978-83-62593-06-4.
  31. Michał Bulsa, Grzegorz Grzegorek, Beata Witaszczyk: Domy i gmachy Katowic. Katowice: Prasa i Książka, 2013, s. 21. ISBN 978-83-63780-00-5. (pol.)
  32. Michał Bulsa: Ulice i place Katowic. Katowice: Prasa i Książka, 2012, s. 228. ISBN 978-83-933-665-8-3. (pol.)
  33. Rawa Blues Festival w Katowicach
  34. Pałac zmiennych czasów Jan F. Lewandowski
  35. Pałac Goldsteinów czeka na gospodarza (pol.) www.serwisy.gazeta.pl [dostęp 2011-09-09]
  36. Aleksander Baumgardten: Spotkanie z jutrem. Katowice: Wydawnictwo "Śląsk", 1962, s. 257, 258.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]