Plac Wolności w Katowicach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
herb Katowic Katowice
plac Wolności
Śródmieście
plac Wolności z pomnikiem żołnierzy radzieckich, 2007
plac Wolności z pomnikiem żołnierzy radzieckich, 2007
Położenie na mapie Katowic
Mapa lokalizacyjna Katowic
plac Wolności
plac Wolności
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
plac Wolności
plac Wolności
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
plac Wolności
plac Wolności
Ziemia50°15′35,2″N 19°00′45,4″E/50,259781 19,012603
Plac Wolności na starych pocztówkach
Plac na pocztówce z 1917
Plac zimą na pocztówce z 1917
Wilhelmsplatz i Zweikaiserdenkmal (pomnik dwóch cesarzy)
Pomnik na pl. Wolności
Pomnik żołnierzy radzieckich
Pomnik żołnierzy radzieckich
Pomnik żołnierzy radzieckich
Pomnik żołnierzy radzieckich

Plac Wolności w Katowicach (do 1922[1] i w latach 1939−1945[2] Wilhelmsplatz[3][4][5]) − plac usytuowany w katowickiej dzielnicy Śródmieście[6]. Rozchodzą się z niego promieniście ulice: 3 Maja biegnąca w kierunku Rynku, Sokolska prowadząca w stronę Koszutki i Bogucic, Gliwicka biegnąca w stronę Załęża i dalej − Chorzowa, oraz krótkie ulice Jana Matejki i Sądowa[7]. Plac pełni funkcje rekreacyjne (zieleń miejska[8], ławki, alejki spacerowe), stanowi punkt wyjściowy manifestacji, jest także ważnym węzłem komunikacyjnym, zarówno dla autobusów jak i tramwajów.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Plac Wolności jest jednym z najstarszych placów w mieście[8]. Już w pierwszym niemieckim planie zabudowy Katowic z 1865 ówczesny Wilhelmsplatz sytuowany był na głównej osi miejskiej[6][8], wyznaczanej dziś przez ul. 3 Maja − Rynek i ul. Warszawską. Plac do dziś zachował wytyczony wtedy plan sześcioboku[8]. W pobliżu znajdował się już wówczas zbudowany w 1860 pierwszy kościół katolicki w Katowicach, a przy torach kolejowych wielki skład drewna firmy "Bracia Goldstein". W 1875 jego właściciele wybudowali tu swą miejską siedzibę − zwaną później pałacem Goldsteinów. W 1882, budując w sąsiedztwie budynek z ogrodem, przy placu ulokował swą siedzibę przeniesiony z Królewskiej Huty Górnośląski Związek Przemysłowców Górniczo-Hutniczych (niem. Oberschlesischer Berg- und Hüttenmännischer Verein).

Gdy Katowice jeszcze nie posiadały praw miejskich obok placu stanął w 1860 pierwszy na terenie Katowic kościół katolicki z muru pruskiego. Kościół wyburzono w okresie gwałtownej rozbudowy śródmieścia na przełomie XIX i XX wieku[9]. W dwudziestoleciu międzywojennym pod numerem 3 funkcjonował oddział Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych[10] oraz lokal gastronomiczny "Sala Powstańców" z salą, przeznaczoną na różne uroczystości i zebrania[11].

W 2000 wybudowano fontannę (wodotrysk z dominantą w formie układu tafli szklanych o powierzchni 35,6 m²). Obrzeże fontanny wykonano z jasno-szarych płyt granitowych[12]. W 2005 w plebiscycie zorganizowanym dla mieszkańców miasta wybrano dla fontanny nazwę Akwarium. Nagrody dla zwycięzców plebiscytu wręczano obok fontanny na placu Wolności w dniu 17 września 2005[13].

30 września 2009 na budynku przy pl. Wolności 7 odsłonięto pamiątkowa tablicę ku czci Kurta Schwaena − wybitnego kompozytora, urodzonego w Katowicach[14].

Pomnik[edytuj | edytuj kod]

Początkowo w centrum placu znajdował się odsłonięty 18 października 1898 pomnik dwóch niemieckich cesarzy (niem. Zweikaiserdenkmal): Wilhelma I i Fryderyka III[15]. Jego autorem był Felix Görling. Zielenią na placu opiekował się założony w 1874 niemiecki Związek Upiększania Miasta (niem. Verschönerungsverein), który jednak zdobywał środki na swą działalność z dorywczych składek mieszkańców miasta. Dopiero około 1910 Magistrat ówczesnych Katowic udzielił Związkowi pierwszej subwencji na urządzenie tu regularnego skweru. 13 grudnia 1920 nad ranem członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej wysadzili pomnik cesarzy[15].

W 1923 po utworzeniu województwa śląskiego zbudowano tu pomnik-grób Nieznanego Powstańca Śląskiego. Odsłaniał go Wojciech Korfanty wraz z prezydentem Stanisławem Wojciechowskim[16]. Tablicę na pomniku wykonał rzeźbiarz Tadeusz Błotnicki[15]. W 1927 powstał komitet budowy nowego monumentu, zawiązany z inicjatywy Związku Powstańców Śląskich[17]. Plany nie zostały zrealizowane ze względu na wybuch II wojny światowej[17]. W czasach PRL-u wybudowano nowy pomnik − żołnierzy Armii Czerwonej projektu Pawła Stellera (1945), zastąpiony w latach pięćdziesiątych XX w. pomnikiem wykonanym przez rzeźbiarza Stanisława Marcinowa[18].

Ruch Autonomii Śląska podjął działania w celu zastąpienia pomnika żołnierzy radzieckich pomnikiem ku czci ofiar Tragedii Śląskiej[19]. W sondzie portalu Gazeta.pl aż 67 procent internautów opowiedziało się za usunięciem pomnika. Stowarzyszenie 'Pokolenie' oraz Niezależne Zrzeszenie Studentów w latach 80 zaapelowało o zastąpienie pomnika żołnierzy Armii Czerwonej popiersiem prezydenta USA Ronalda Reagana. W związku z tym zaproponowano zmianę nazwy samego placu na Ronalda Reagana[20]. Te plany nie weszły jednak w życie. Z końcem 2012 roku podjęto temat ponownie[21], proponując przeniesienie pomnika na Cmentarz Żołnierzy Armii Czerwonej w Katowicach. Ostatecznie pomnik został zdemontowany 14 maja 2014 i po renowacji w Gliwickich Zakładach Urządzeń Technicznych przeniesiony na cmentarz żołnierzy sowieckich w katowickim Parku Kościuszki[22].

Obiekty historyczne[edytuj | edytuj kod]

Tablica na budynku przy pl. Wolności 7 ku czci Kurta Schwaena − wybitnego kompozytora, urodzonego w tej kamienicy
Willa ogrodowa (pl. Wolności 10) − siedziba Sądu Rejonowego
Pałac Goldsteinów (pl. Wolności 12a)
Kamienica na rogu placu Wolności i ulicy 3 Maja 33
Kamienica na rogu pl. Wolności i ul. Jana Matejki
Kamienica na rogu pl. Wolności 9 i ul. Sądowej 2
Kamienice − pierzeja północna placu
Tablica na budynku przy pl. Wolności 7 ku czci Kurta Schwaena − wybitnego kompozytora, urodzonego w tej kamienicy

Przy placu Wolności znajdują się następujące historyczne obiekty:

  • zabytkowa kamienica (pl. Wolności 1); pochodząca z przełomu XIX i XX wieku, eklektyczna z elementami neoklasycyzmu; wpisana do rejestru zabytków 14 września 1990 (nr rej.: A/1410/90[23]), granice ochrony obejmują cały budynek[8][24];
  • zabytkowa kamienica (pl. Wolności 2, róg z ul. Sokolską); wzniesiona około 1894 według projektu Luisa Dame, w stylu eklektyzmu; wpisana do rejestru zabytków 30 grudnia 1991 (nr rej.: A/1454/91[23]), granice ochrony obejmują cały budynek[8][24]; w dwudziestoleciu międzywojennym funkcjonowała tu agentura towarzystwa ubezpieczeniowego Alliance Assurance Co. Ltd. Londyn[10];
  • kamienica mieszkalna (pl. Wolności 3)[18];
  • budynek dawnej fabryki słodyczy (pl. Wolności 4[18])[25];
  • zabytkowa kamienica (pl. Wolności 5); wzniesiona w 1907, w stylu neoklasycystycznym; wpisana do rejestru zabytków 14 września 1990 (nr rej.: A/1411/90[23]), granice ochrony obejmują cały budynek[8][24];
  • zabytkowa kamienica (pl. Wolności 6); wzniesiona w 1896, w stylu eklektycznym z elementami neorenesansu i secesji; wpisana do rejestru zabytków 14 września 1990 (nr rej.: A/1412/90[23]), granice ochrony obejmują cały budynek[8][24];
  • narożna kamienica mieszkalna (pl. Wolności 7, róg z ul. Gliwicką)[18];
  • zabytkowa kamienica narożna (pl. Wolności 8, róg z ul. Gliwicką); wzniesiona pod koniec XIX wieku, w stylu uproszczonego baroku; wpisana do rejestru zabytków 14 września 1990 (nr rej.: A/1413/90[23]), granice ochrony obejmują cały budynek[8][24];
  • zabytkowa kamienica narożna (pl. Wolności 9, ul. Sądowa 2); wzniesiona w 1901, według projektu Ludwika Goldsteina, w stylu eklektyzmu; wpisana do rejestru zabytków 11 sierpnia 1992 (nr rej.: A/1489/92[23]), granice ochrony obejmują cały budynek[8][24];
  • willa ogrodowa (pl. Wolności 10); wzniesiona w latach 1907−1909, według projektu Ludwika Goldsteina z 1907, w stylu ekektyzmu; wpisana do rejestru zabytków 30 grudnia 1991 (nr rej.: A/1455/91[23]), granice ochrony obejmują cały budynek wraz z najbliższym otoczeniem w ramach działek; w latach 1929−1932 willę przebudowała firma budowlana Brunona Iwańskiego[8][24]; w dwudziestoleciu międzywojennym funkcjonował tu Sąd Apelacyjny i Prokuratura Sądu Apelacyjnego[26]; obecnie mieści się tu siedziba Sądu Rejonowego;
  • zabytkowa kamienica (pl. Wolności 10a); wzniesiona w latach 1911−1912, w stylu modernizmu; wpisana do rejestru zabytków 11 sierpnia 1992 (nr rej.: A/1490/92[23]), granice ochrony obejmują cały budynek[8][24];
  • zabytkowy budynek mieszkalny (pl. Wolności 11); wzniesiony w latach 1903−1904, według projektu podpisanego przez Georga Schalscha, w stylu secesyjnym z elementami neogotyku; wpisany do rejestru zabytków 11 sierpnia 1992 (nr rej.: A/1491/92[23]), granice ochrony obejmują cały budynek[8][24]; w dwudziestoleciu międzywojennym pod numerem 11 swoją siedzibę miał konsulat hiszpański[27];
  • zabytkowy budynek mieszkalny (pl. Wolności 12); wzniesiony w latach 1874−1876, według projektu podpisanego przez mistrza murarskiego M. Goldsteina, w stylu modernistycznym; wpisany do rejestru zabytków 11 sierpnia 1992 (nr rej.: A/1492/92[23]), granice ochrony obejmują cały budynek; w 1900 obiekt podwyższonno o jedną kondygnację[8][24];
  • zabytkowy pałac Goldsteinów (pl. Wolności 12a)[28][29]; wzniesiony w 1872[30], w stylu klasycystycznym, murowany, tynkowany; wpisany do rejestru zabytków 3 grudnia 1983 (nr rej.: A/1315/83[23]), granice ochrony obejmują całą działkę[8][24]; w pałacu przed II wojną światową mieściła się Izba Przemysłowo-Handlowa, następnie bank; po roku 1952, do 1990, miało swoją siedzibę Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej oraz kino "Przyjaźń"; w latach 70. XX wieku w podziemiach pałacu istniał teatr awangardowy "12a", agenda studenckiego klubu Puls, mocnego również muzyką: śpiewali w nim Dżem[31][32], Stanisław Soyka czy Krystyna Prońko ; W 1961 roku studenci Akademii Sztuk Pięknych pod wodzą Antoniego Halora założyli Studencki Dyskusyjny klub filmowy „Kino-oko”, którego seanse odbywały się w czwartkowe wieczory w kinie Przyjaźń[33], aż do początku lat dziewięćdziesiątych, kiedy to klub przeniósł się do siedziby Muzeum Historii Katowic do pałacu Goldsteinów została przeniesiona siedziba katowickiego urzędu stanu cywilnego − właścicielem zabytku jest miasto[34].

Plac w literaturze[edytuj | edytuj kod]

Plac jest wspomniany w powieści Wilhelma Szewczyka "Ptaki ptakom", opowiadającej o pierwszych dniach września 1939 w mieście, oraz w powieści Aleksandra Baumgardtena "Spotkanie z jutrem", opowiadającej o przybyłych w 1945 do Katowic lwowiakach-repatriantach. Opis placu na wiosnę 1946[35]:

Quote-alpha.png
Pewnego dnia o świcie wracał Roman do domu z jakiejś wyjątkowo przykrej nocnej próby słuchowiska. Zamyślony przysiadł na jednej z ławek rozstawionych dokoła skweru przy Placu Wolności. Był wczesny świt. Bure katowickie niebo przeglądało się w oknach wyższych pięter kamienic otaczających plac. Roman błądził zamyślonym wzrokiem po tych piętrach, wdychając coraz głębiej cierpki zapach ziemi. I wtedy właśnie, opuszczając oczy, dostrzegł wątłą smugę seledynu, nakładającą się na szarą perspektywę ulicy 3-go Maja. Zerwał się z ławki i przetarł oczy. Smuga nie ustępowała. Grajnert spojrzał baczniej i dopiero teraz zrozumiał. Oto wątlutkie krzewy, obszywające kasztany przy skwerze pokryły się, widocznie tej nocy, ledwie dostrzegalnym tchnieniem zieleni. Roman pamiętał doskonale, że jeszcze zeszłego ranka stały bure i kostropate. A teraz...

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. J. Lipońska-Sajdak, Katowice wczoraj. Kattowiz gestern, Gliwice 1995, s. 5.
  2. Plan Katowic z 1942 roku www.grytzka-genealogie.de [dostęp 2011-09-09]
  3. Straßenverzeichnis aller Straßen von Kattowitz (niem.). www.grytzka-genealogie.de. [dostęp 2011-09-09].
  4. Alle Straßen bzw. Straßennamen von Kattowitz Deutsch – Polnisch (niem.). www.grytzka-genealogie.de. [dostęp 2011-09-09].
  5. Jerzy Moskal: ... Bogucice, Załęże et nova villa Katowice − Rozwój w czasie i przestrzeni. Katowice: Wydawnictwo Śląsk, 1993, s. 385. ISBN 83-85831-35-5.
  6. a b Urząd Miasta Katowice: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego, Cz. 1, Uwarunkowania zagospodarowania przestrzennego (pol.). www.bip.um.katowice.pl. [dostęp 2011-09-09].
  7. Plac Wolności: przystanek lub plaża z palmami (pol.) www.katowice.gazeta.pl [dostęp 2011-09-09]
  8. a b c d e f g h i j k l m n o Urząd Miasta Katowice: Lokalny Program rewitalizacji miasta Katowice na lata 2007-2013 (pol.). www.bip.um.katowice.pl. [dostęp 2011-09-09].
  9. Historia parafii św. Apostołów Piotra i Pawła w Katowicach (pol.) www.piotripawel.katowice.opoka.org.pl [dostęp 2011-09-09]
  10. a b Wojciech Janota: Katowice między wojnami. Miasto i jego sprawy 1922-1939. Łódź: Księży Młyn, 2010, s. 51. ISBN 978-83-7729-021-7.
  11. Wojciech Janota: Katowice między wojnami. Miasto i jego sprawy 1922-1939. Łódź: Księży Młyn, 2010, s. 95. ISBN 978-83-7729-021-7.
  12. Fontanny, w: www.um.katowice.pl, dn. 18 stycznia 2006
  13. Katowickie fontanny mają imiona (pol.) www.portal.katowice.pl [dostęp 2011-09-09]
  14. Uroczyste odsłonięcie tablicy ku czci kompozytora Kurta Schwaena (pol.) www.katowice.eu [dostęp 2011-09-09]
  15. a b c Wojciech Janota: Katowice między wojnami. Miasto i jego sprawy 1922-1939. Łódź: Księży Młyn, 2010, s. 37. ISBN 978-83-7729-021-7.
  16. Dziennik Zachodni, 11 maja 2007 - "Mój ojciec nigdy nie żałował"
  17. a b Wojciech Janota: Katowice między wojnami. Miasto i jego sprawy 1922-1939. Łódź: Księży Młyn, 2010, s. 38. ISBN 978-83-7729-021-7.
  18. a b c d Urząd Miasta Katowice: Wartości dziedzictwa kulturowego (załącznik 1.9) (pol.). www.bip.um.katowice.pl. [dostęp 2011-09-09].
  19. Artykuł o planach zmiany pomnika żołnierzy radzieckich na pomnik ku czci ofiar Tragedii Śląskiej
  20. Przemysław Jedlecki: Pomnik Reagana zamiast radzieckich żołnierzy (pol.) www.miasta.gazeta.pl/katowice [dostęp 2011-09-09]
  21. Władze Katowic konsultują z Rosją przeprowadzkę pomnika z pl. Wolności (pol.) [dostęp 2012-12-10]
  22. Pomnik Żołnierzy Radzieckich w Katowicach zdemontowany. 2014-10-14. [dostęp 2014-10-14].
  23. a b c d e f g h i j k Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie. 2018-06-30. [dostęp 2011-09-09].
  24. a b c d e f g h i j k Śląski Wojewódzki Konserwator Zabytków w Katowicach: Rejestr zabytków w Katowicach (pol.). www.wkz.katowice.pl. [dostęp 2011-09-09].
  25. Urząd Miasta Katowice: Protokół nr 47/10 z posiedzenia Komisji Górniczej Rady Miasta Katowice. (pol.) www.bip.um.katowice.pl [dostęp 2011-09-09]
  26. Wojciech Janota: Katowice między wojnami. Miasto i jego sprawy 1922-1939. Łódź: Księży Młyn, 2010, s. 69. ISBN 978-83-7729-021-7.
  27. Wojciech Janota: Katowice między wojnami. Miasto i jego sprawy 1922-1939. Łódź: Księży Młyn, 2010, s. 12. ISBN 978-83-7729-021-7.
  28. Katarzyna Łakomy: Wille miejskie Katowic. Katowice: Muzeum Śląskie, 2011. ISBN 978-83-62593-06-4.
  29. Michał Bulsa, Grzegorz Grzegorek, Beata Witaszczyk: Domy i gmachy Katowic. Katowice: Prasa i Książka, 2013, s. 21. ISBN 978-83-63780-00-5. (pol.)
  30. Michał Bulsa: Ulice i place Katowic. Katowice: Prasa i Książka, 2012, s. 228. ISBN 978-83-933-665-8-3. (pol.)
  31. Rawa Blues Festival w Katowicach
  32. Wehikuł czasu
  33. Jan F. Lewandowski Pałac zmiennych czasów
  34. Pałac Goldsteinów czeka na gospodarza (pol.) www.serwisy.gazeta.pl [dostęp 2011-09-09]
  35. Aleksander Baumgardten: Spotkanie z jutrem. Katowice: Wydawnictwo "Śląsk", 1962, s. 257, 258.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]