Planeta karłowata

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Porównanie rozmiarów Ziemi i planet karłowatych krążących poza orbitą Neptuna; Sedna, 2007 OR10, Quaoar i Orkus nie zostały jeszcze zaliczone do tego grona przez IAU, ale dane obserwacyjne wskazują, że spełniają one założenia definicji[1] (oprócz Plutona i Charona obrazy powierzchni są wizją artysty)

Planeta karłowata – rodzaj obiektu astronomicznego, pośredni między planetami a małymi ciałami niebieskimi. Planety karłowate, wbrew nazwie, nie zaliczają się do planet.

Planetą karłowatą jest obiekt, który[2]:

  • znajduje się na orbicie wokół Słońca,
  • posiada wystarczającą masę, by własną grawitacją pokonać siły ciała sztywnego tak, aby wytworzyć kształt odpowiadający równowadze hydrostatycznej (prawie kulisty),
  • nie oczyścił sąsiedztwa swojej orbity z innych względnie dużych obiektów,
  • nie jest satelitą planety lub innego obiektu niegwiazdowego.

Terminologia[edytuj | edytuj kod]

Termin ten został przyjęty przez Zgromadzenie Generalne Międzynarodowej Unii Astronomicznej (IAU) w Pradze 24 sierpnia 2006[3]. Został on zdefiniowany jedynie dla Układu Słonecznego[2], jednak czasem jest używany również dla obiektów pozasłonecznych.

Lista planet karłowatych[edytuj | edytuj kod]

Jak dotąd za planety karłowate IAU oficjalnie uznała 5 ciał niebieskich[4]:

Spośród nich jedynie Ceres krąży w pasie planetoid między orbitami Marsa i Jowisza. Pozostałe krążą poza orbitą Neptuna; do określenia tej grupy używany jest także termin plutoidy.

Charakterystyka planet karłowatych[5][6]
Nazwa Zdjęcie H
[mag]
Średnica
[km]
Masa
[kg]
Półoś wielka
[j.a.]
Okres orbitalny
[lata]
Inklinacja
[°]
Mimośród Księżyce
Ceres Ceres processed.jpg 3,3 952[7] 9,5 ×1020 2,77 4,60 10,59    0,0758 0
Pluton Nh-pluto-in-true-color 2x JPEG.jpg -1,0[8] 2370[8] 1,303 ×1022[8] 39,48[8] 247,9[8] 17,14[8]    0,2488[8] 5
Haumea 0,1 ~1393 ~4,0 ×1021[9] 43,22 284 28,19    0,191 2
Makemake Makemake hubble.png -0,3 ~1454 ~2,9 ×1021[a] 45,71 309 29,01    0,156 0
Eris Eris and dysnomia2.jpg -1,2 ~2326[10] 1,66 ×1022 67,78 558 44,04    0,441 1

Potencjalne planety karłowate[edytuj | edytuj kod]

Najprawdopodobniej w ciągu najbliższych lat do grona planet karłowatych zostaną zaliczone kolejne ciała. Obecnie znanych jest około 400 obiektów transneptunowych, branych pod uwagę jako potencjalne planety karłowate[11]. Nie jest znany ich dokładny kształt, ale na podstawie ich średnic można przypuszczać (opierając się na obserwacji podobnych obiektów), że mają wystarczającą masę, by osiągnąć prawie kulisty kształt. Dla obiektów skalistych minimalna średnica, przy której ciało osiąga kształt odpowiadający równowadze hydrostatycznej, wynosi ok. 900 km, natomiast dla obiektów składających się w dużej części z lodu ta granica może wynosić 200 – 400 km[1]. Obserwacje spektroskopowe wskazują, że duże planetoidy krążące dalej niż Neptun składają się w znacznej części z lodu.

Poniższa lista obejmuje obiekty transneptunowe o absolutnej wielkości gwiazdowej poniżej 4[5]. Oszacowania dotyczące rozmiaru obiektów są bardzo różne, ale większość z nich może mieć średnicę powyżej 700 km. Najprawdopodobniej spełniają one kryterium równowagi hydrostatycznej.

Nazwa H
[mag]
Kategoria[6] Średnica[6]
[km]
Masa
[1020 kg]
Półoś wielka
[j.a.]
Okres orbitalny
[lata]
Sedna 1,5 obiekt dysku rozproszonego, sednoid ~995  ? ~524 ~12 000
(225088) 2007 OR10 2,0 obiekt w rezonansie orbitalnym
3:10 z Neptunem
~1280  ? 66,85 547
Orkus 2,2 plutonek ~917 6,41 ± 0,19[12] 39,46 248
Quaoar 2,4 cubewano ~1005 13 – 19[13] 43,26 285
2013 FY27 3,0 obiekt dysku rozproszonego ~1105  ? ~59,6 ~460
(55636) 2002 TX300 3,3 rodzina planetoidy Haumea 286[14]  ? 43,22 284
(229762) 2007 UK126 3,4 obiekt dysku rozproszonego ~590  ? 74,01 637
Varda 3,4 obiekt transneptunowy, cubewano? ~705  ? 45,68 309
(202421) 2005 UQ513 3,4 obiekt transneptunowy, cubewano? ~498  ? 43,30 285
(303775) 2005 QU182 3,5 obiekt dysku rozproszonego ~416  ? ~110,8 ~1166
(55565) 2002 AW197 3,5 obiekt transneptunowy ~745  ? 47,51 327
Waruna 3,6 obiekt transneptunowy, cubewano? ~764  ? 43,19 284
Iksjon 3,6 plutonek ~538  ? 39,42 248
(120178) 2003 OP32 3,6 rodzina planetoidy Haumea ~838  ? 43,04 282
(307261) 2002 MS4 3,7 obiekt transneptunowy ~797  ? 41,64 269
(208996) 2003 AZ84 3,8 plutonek ~770  ? 39,68 250
(55637) 2002 UX25 3,8 obiekt transneptunowy, cubewano? ~665 1,25 ± 0,03[15][b] 42,72 279
(84522) 2002 TC302 3,8 obiekt w rezonansie orbitalnym
2:5 z Neptunem
~966  ? 55,47 413
2010 EK139 3,8 obiekt w rezonansie orbitalnym
2:7 z Neptunem
~470  ? 69,57 580
(145452) 2005 RN43 3,9 obiekt transneptunowy ~679  ? 41,37 266
(278361) 2007 JJ43 3,9 obiekt transneptunowy ~730  ? 47,94 332

Status planety karłowatej mogłyby uzyskać ponadto trzy inne planetoidy pasa głównego (Pallas, Westa i Hygiea), o ile udałoby się stwierdzić, że spełniają kryterium równowagi hydrostatycznej. Obserwacje sondy Dawn wykazały jednak, że najmasywniejsza z nich Westa nie jest obecnie w równowadze hydrostatycznej[16].

Badania[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze sondy kosmiczne dotarły w pobliże planet karłowatych w 2015 roku, były to misje amerykańskiej agencji NASA: Dawn i New Horizons. W marcu sonda Dawn weszła na orbitę wokół Ceres[17], a w lipcu sonda New Horizons przeleciała obok Plutona[18].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Obliczone na podstawie wymiarów i gęstość szacowanej na (1,7 ± 0,3) g/cm³. Z powodu braku odkrytych naturalnych satelitów nie jest jeszcze możliwe dokładne wyznaczenie masy.
  2. Masa całego systemu (planetoidy wraz z księżycem).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 Michael E. Brown: How many dwarf planets are there in the outer solar system?. 2011-09-01. [dostęp 2011-09-01].
  2. 2,0 2,1 Resolutions 5 and 6: „Definition of a Planet in the Solar System” AND „Pluto” (ang.). IAU, 2006-08-24. [dostęp 2013-08-26].
  3. IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes (ang.). IAU, 2006-08-24. [dostęp 2013-08-26].
  4. IAU Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN): Dwarf Planets and their Systems (ang.). W: Planet and Satellite Names and Discoverers [on-line]. Gazetteer of Planetary Nomenclature. [dostęp 2013-08-26].
  5. 5,0 5,1 Parametry orbit i jasność na podstawie: JPL Small-Body Database Search Engine (ang.). raport wygenerowany 2015-07-19.
  6. 6,0 6,1 6,2 Przybliżone średnice na podstawie: Wm. Robert Johnston: List of Known Trans-Neptunian Objects (ang.). Johnston’s Archive, 2015-03-24. [dostęp 2015-07-19].
  7. JPL Small-Body Database Browser: 1 Ceres (ang.). 2013-04-19 last obs. used. [dostęp 2013-10-11].
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 David R. Williams: Pluto Fact Sheet (ang.). NASA, 2015-08-13. [dostęp 2015-08-19].
  9. D. Ragozzine, M.E. Brown. Orbits and Masses of the Satellites of the Dwarf Planet Haumea = 2003 EL61. „The Astronomical Journal”. 137 (6), s. 4766, 2009. DOI: 10.1088/0004-6256/137/6/4766. Bibcode2009AJ....137.4766R. 
  10. ESO: Faraway Eris Is Pluto’s Twin – Dwarf planet sized up accurately as it blocks light of faint star. [dostęp 2011-10-07].
  11. Marcus Woo, Caltech: Ice & Maybe Methane on ‘Snow White’ Dwarf Planet (ang.). Keck Observatory. [dostęp 2012-02-25].
  12. Carry, B., Hestroffer, D., Demeo, F. E., Thirouin, A. i inni. Integral-field spectroscopy of (90482) Orcus-Vanth. „Astronomy & Astrophysics”. 534, s. A115, 2011. DOI: 10.1051/0004-6361/201117486. Bibcode2011A&A...534A.115C (ang.). 
  13. ekonews069.pdf, s. 11.
  14. ekonews069.pdf, s. 10.
  15. Michael E. Brown: The density of mid-sized Kuiper belt object 2002 UX25 and the formation of the dwarf planets (ang.). 2013-11-04. [dostęp 2011-11-10].
  16. Asmar, S.W., Konopliv, A.S., Park, R.S., Bills, B.G., Gaskell, R.: The Gravity Field of Vesta and Implications for Interior Structure. 43rd Lunar and Planetary Science Conference, 2012.
  17. NASA Spacecraft Becomes First to Orbit a Dwarf Planet. NASA, 2015-03-06. [dostęp 2015-07-14].
  18. NASA's Three-Billion-Mile Journey to Pluto Reaches Historic Encounter (ang.). The Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory, 2015-07-14. [dostęp 2015-07-14].