Planty (Kraków)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Planty
Obiekt zabytkowy nr rej. A-576 z 13.05.1976[1][2]
Ilustracja
Planty między ul. Franciszkańską a Wawelem.
Ogród Wawel
Państwo  Polska
Miejscowość Kraków
Dzielnica Stare Miasto
Powierzchnia 21 ha
Data założenia 1822–1830
Projektant Feliks Radwański
Położenie na mapie Krakowa
Mapa lokalizacyjna Krakowa
Planty
Planty
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Planty
Planty
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Planty
Planty
50,0611°N 19,9439°E/50,061110 19,943890
Widok Plant spod Wawelu w stronę ul. Franciszkańskiej, w wiosennej scenerii
Planty otaczają Stare Miasto

Plantypark miejski w Krakowie otaczający Stare Miasto, założony w latach 1822–1830, o powierzchni 21 ha i długości 4 km.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Alejka na Plantach. W tle kawiarnia U Zalipianek
Planty o różnych porach dnia i roku
Pawilon na Plantach od ul. Westerplatte
Planty o świcie. Widok z ulicy Olszewskiego na budynek Collegium Novum
Planty po zmroku od ulicy Dominikańskiej

Planty powstały na miejscu fortyfikacji otaczających miasto: murów obronnych (wyburzonych na początku XIX wieku) oraz położonej na ich przedpolu fosy i wałów ziemnych. Był to grząski i zaniedbany teren, pełniący funkcję śmietniska i ujścia ścieków. W 1820 podjęto decyzję o utworzeniu na tym obszarze „ogrodów miejskich”, czyli plant – stąd nazwa Planty (od splantowania, czyli wyrównania rumowisk). Bardzo długo jednak krakowianie używali nazwy Plantacye lub Plantacje[3]; park zwano również „miejskimi przechadzkami”. Głównym inicjatorem tej idei oraz twórcą pomiarów i planów był Feliks Radwański. Po jego śmierci w 1826 kierownictwo robót objął Florian Straszewski, który w 1830 założył fundację z przeznaczeniem na utrzymanie Plant.

Początkowe prace polegały na niwelacji terenu i zasypaniu fosy nawiezioną ziemią. W obrębie tworzonego parku pozostał Barbakan. W kolejnym etapie przystąpiono do obsadzania terenu drzewami (głównie kasztanowcami, a także klonami, lipami, jesionami, topolami, pojedynczymi egzemplarzami drzew egzotycznych) i krzewami, zakładania trawników i kwietników oraz wyznaczania alejek i placów zabaw.

Od 1827 Planty objęły pierścieniem także wawelskie wzgórze, na którego południowych stokach posadzono drzewa brzoskwiniowe i urządzono winnice, zlikwidowane w latach 50. XIX wieku w związku z podjęciem przez armię austriacką prac mających przekształcić wzgórze w cytadelę i koszary.

W późniejszych latach powstawały m.in. kioski i pawilon koncertowy. Prowadzono zwykłe prace pielęgnacyjne, zajmowali się nimi ogrodnicy zwani plantowymi. Zgodnie z regulaminem, ustanowionym przez władze miejskie w 1879, planty podzielone były na dziewięć rewirów podlegających opiece dziewięciu plantowych. Funkcjonowali oni do połowy XX wieku.

Planty stały się miejscem spacerów, spotkań towarzyskich, a nawet uroczystości narodowych. W 1871 utworzono Komisję Plantacyjną, która zajęła się uporządkowaniem Plant i stałą nad nimi opieką. Z jej inicjatywy rozpoczęto ozdabiać park pomnikami. W 1919 przed Collegium Novum posadzono Dąb Wolności. U wylotu ul. Lubicz stał natomiast przed II wojną światową pamiątkowy wiąz posadzony ponoć przez samego Tadeusza Kościuszkę[4].

Podczas II wojny światowej doszło do znacznej dewastacji parku – Niemcy wycięli krzewy i zrabowali „na cele wojenne” metalowe ogrodzenie oddzielające aleje spacerowe od zieleni. W okresie powojennym ograniczano się tylko do zapobiegania dalszej degradacji Plant. Decyzję o ich rewitalizacji, według projektu prof. Janusza Bogdanowskiego, podjęto w 1989. W ciągu kilkunastu lat renowacji Plant przywrócono małą architekturę – stylowe lampy, ogrodzenia, ławki; za pomocą kamiennych murków zarysowano dawny przebieg murów obronnych oraz rozmieszczenie baszt i bram miejskich.

Planty podzielono na 8 ogrodów:

Otoczenie[edytuj | edytuj kod]

Obrazy
Planty o świcie (Stanisław Wyspiański, 1894)
„Chochoły – Planty nocą” (Stanisław Wyspiański)
Pomniki i fontanny na Plantach
Sowy pod Wawelem po renowacji (Bronisław Chromy)
Sowy pod Wawelem przed renowacją (Bronisław Chromy)
Pomnik-ławeczka polskich matematyków Stefana Banacha oraz Ottona Nikodyma
Tablica pamiątkowa
Pomnik kardynała Adama Sapiehy
Fontanna w pobliżu Filharmonii krakowskiej
Pomnik ofiar wielkiego głodu na Ukrainie 1932–1933
Figura Matki Boskiej Łaskawej u wylotu ul. Jagiellońskiej
Pomnik Chopina rok 1927.
Pomnik Tadeusza Rejtana na “odprysku” Plant przy ul. Garbarskiej
Pomnik „Pamięci Bohdana Zalewskiego
Staw i fontanna w pobliżu ulicy Basztowej
Pomnik i cmentarz żołnerzy radzieckich znajdujące się obecnie na cmentarzu wojskowym przy ul. Prandoty
Pomnik Jana Matejki
Tablica pamiątkowa Marcina Oracewicza na Barbakanie
Pomnik zastrzelonych w 1936 przez policję robotników Semperitu
Pomnik płk. Narcyza Wiatra „Zawojny”
Latarnia zmarłych (kapliczka św. Gertrudy)

Na terenie Plant lub w ich bardzo bliskim sąsiedztwie znajdują się następujące zabytkowe obiekty:

Sztuka[edytuj | edytuj kod]

Planty stały się inspiracją dla wielu twórców. Przykładem mogą być obrazy: Jana Stanisławskiego, Witolda Wojtkiewicza („Planty w Krakowie”), Aleksandra Trojkowicza, który mieszkał w ich sąsiedztwie przy ulicy Szewskiej 25 oraz Stanisława Wyspiańskiego („Planty o świcie” oraz „Chochoły – Planty nocą”), a także wiersz Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej pt. „Planty”.

Obiekty[edytuj | edytuj kod]

Opis pomników, kapliczek, rzeźb i fontann na Plantach, istniejących oraz zlikwidowanych, idąc Plantami od ul. Podzamcze do ul. św. Idziego (zgodnie z ruchami wskazówek zegara):

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie. 2018-06-30. s. 47. [dostęp 4.06.2011].
  2. Rejestr zabytków miasta Kraków. 01.2011. s. 6. [dostęp 4.06.2011].
  3. Andrzej Kozioł, Na krakowskich Plantach, Kraków: Wydawnictwo WAM, 2008, s. 49, ISBN 978-83-7505-157-5, OCLC 297524452.
  4. Jan Adamczewski, Mała Encyklopedia Krakowa, s. 328–329.
  5. Encyklopedia Krakowa. Warszawa-Kraków: PWN, 2000, s. 787. ISBN 83-01-13325-2.
  6. Marek Żukow-Karczewski, Dawne pomniki Krakowa. Pomnik Floriana Straszewskiego, „Echo Krakowa”, 17 X 1990, nr 202 (13263).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Joanna M. Torowska, Planty krakowskie: przewodnik dla nauczycieli, Kraków: „MCDN”, 2003, ISBN 83-88618-39-3, OCLC 69571263.
  • Franciszek Klein, Planty Krakowskie. Kraków: Wyd. Tow. Ochrony Piękności Miasta Krakowa i Okolicy, 1914
  • Barbara Stępniewska, Ogrody Krakowa, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1977

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]