Plemnik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Plemnik obok komórki jajowej

Plemnik, spermatozoidgameta męska, haploidalna komórka rozrodcza wytwarzana przez gonadę osobnika płci męskiej służąca do rozmnażania płciowego. Plemniki występują zarówno u zwierząt, jak i u roślin, choć różnią się budową.

U ludzi plemnik liczy blisko 60 μm długości[1]; przykładowo, u zięby (Fringilla coelebs) sama wić liczy 260 μm długości[2].

Plemniki po raz pierwszy zaobserwował w 1677 roku Antoni van Leeuwenhoek. U człowieka zwykle w jednej porcji nasienia wydzielanego podczas wytrysku jest od 100 do 500 milionów plemników.

Morfologia plemnika[edytuj kod]

Budowa plemnika ludzkiego (kliknij, aby powiększyć)

Plemnik ssaka składa się z główki, w której zawarte jest jądro komórkowe i akrosom, wstawki (szyjki) i witki która wprawia go w ruch[3]. We wstawce znajdują się liczne mitochondria, co także związane jest z poruszaniem się (ludzkie plemniki poruszają się z szybkością ok. 0,1 mm/s)[1] (u kury ok. 17 μm/s[2]). W przypadku roślin kształt plemnika może być kulisty, gruszkowaty, nitkowaty, sam plemnik może być w różnym stopniu skręcony. Mogą być opatrzone jedną lub dwoma wiciami, również wieloma wiciami (np. miłorzębu)[3].

Biochemiczny skład główki plemnika[edytuj kod]

Główka plemnika to w 96% nukleoproteina, składająca się głównie z DNA i białek zasadowych. Zawartość DNA w plemnikach odpowiada połowie zawartości w komórkach somatycznych. Najlepiej poznanymi białkami zasadowymi są protaminy występujące w plemnikach ryb. Zastosowanie detergentów wiążących grupy SH pozwoliło izolować białka zasadowe plemników ssaków. Zasadowe keratynopodobne białka histonowe plemników buhaja składają się z 47 reszt aminokwasowych z alaniną jako N-końcowym oraz glutaminą jako C-końcowym aminokwasem.

Funkcja białek zasadowych:

  • udział w powstaniu linii opływowej plemnika podczas zagęszczenia chromatyny w procesie dojrzewania plemników
  • ochronna i stabilizująca genom
  • inhibicja ekspresji genów.

Powyższą funkcję białka zasadowe uzyskują po okresie dojrzewania plemników w najądrzach.

Produkcja plemników[edytuj kod]

Plemniki u kręgowców powstają w kanalikach nasiennych jąder w wyniku spermogenezy[1], po czym dojrzewają w najądrzu. Plemniki roślinne i grzybowe zwykle powstają w plemniach[3].

Jeden cykl spermogenezy trwa około 16 dni. Do wytworzenia w całości dojrzałej spermy potrzebne jest około 5 cykli, czyli ponad 2 miesiące. Choroby przebyte podczas pierwszego cyklu w przeciągu potrzebnych pięciu, np. wysoka gorączka, infekcje, zapalenia nerek, jądra, najądrzy, prostaty, anemia, urazy jądra, nowotwór (chemioterapia), zaburzenia metaboliczne np. cukrzyca, hemochromatoza, także leki przeciwcukrzycowe, oraz przeciwnadciśnieniowe, zaburzenia hormonalne (np. niewydolność pętli gonadalnej podwzgórze-przysadka mózgowa, a co za tym idzie niedobór testosteronu) mogą wpłynąć na dojrzałą spermę i pogorszyć jej jakość, pomimo dobrego stanu zdrowia pacjenta po chorobie (w czasie badania). Dlatego zaleca się, by pary planujące dzieci odłożyły we wskazanych wyżej przypadkach poczęcie na 74 dni (ok. 2,5 miesiąca), bo tyle czasu zajmuje pełna wymiana populacji plemników.

Przypisy

  1. a b c Mała encyklopedia medycyny. red. nacz. Tadeusz Różniatowski. T. III P–Ż. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988, s. 918, 1151.
  2. a b Rozród i opieka nad potomstwem. Plemnik i jajo. W: Bronisław Ferens i Roman J. Wojtusiak: Ornitologia ogólna. Ptak, jego budowa i życie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1960, s. 294–296.
  3. a b c Encyklopedia Powszechna PWN. T. 3. M-R. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975, s. 541.

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.