Pleonazm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Pleonazm (z gr. πλεονασμός pleonasmos, nadmiar), potocznie lub żartobliwie masło maślane[1]wyrażenie, w którym jedna część wypowiedzi zawiera treść występującą także w drugiej części, zaliczane do redundantnych połączeń wyrazowych[2][3].

W niektórych klasyfikacjach mianem pleonazmów określa się wyłącznie połączenia wyrazów będących w stosunku niewspółrzędnym (w przeciwieństwie do pojęcia tautologii, które rezerwuje się wtedy dla konstrukcji współrzędnych). W praktyce określeń tych często używa się zamiennie[1][4]. Ponadto normatywiści językowi przypisują terminowi pleonazm niekiedy węższy zakres znaczeniowy, obejmujący tylko konstrukcje uważane za niewłaściwe[5].

W literaturze pleonazm bywa stosowany celowo jako figura retoryczna służąca wzmocnieniu siły wypowiedzi[1][6]. Charakter pleonastyczny wykazują również niektóre wyrażenia języka codziennego, jednak część z nich ma aprobatę normatywną[5][7]. Nieuzasadnione użycia pleonazmów są natomiast uznawane przez językoznawców za uchybienia stylistyczne[8].

Przykłady[edytuj | edytuj kod]

  • cofać się do tyłu
  • wracać z powrotem
  • w miesiącu maju
  • okres czasu
  • równe połowy
  • pełny komplet
  • potencjalnie możliwy
  • pozytywna aprobata
  • akwen wodny
  • fakt autentyczny
  • demokracja ludowa
  • wzajemna współpraca
  • kopnąć nogą
  • spadać w dół
  • kontynuować dalej
  • zabić na śmierć[a]

Skrótowce[edytuj | edytuj kod]

Formalnie pleonazmami są również niektóre wyrażenia skrótowcowe, na przykład te związane z techniką (artykuły AGD, pamięć RAM, dioda LED, płyta CD, komputer PC), prawem i administracją (numer NIP, podatek VAT, rejestr KRS) lub medycyną (wirus HIV). W praktyce takie połączenia są powszechne i uznawane za poprawne nawet z preskryptywistycznego punktu widzenia[9]. Brak poprzedzającego skrótowiec rzeczownika może prowadzić do niezręczności, między innymi z uwagi na trudności z odmianą skrótowca przez przypadki. W zdaniu:

Kopiowanie płyty CD do pamięci RAM sygnalizowane jest migotaniem diody LED.

brak owych rzeczowników prowadziłby do nienaturalnie brzmiącego:

Kopiowanie CD do RAM sygnalizowane jest migotaniem LED.

Niektóre skrótowce przyjęło się odmieniać przez przypadki[10][11] (pojemność RAM-u, ujawnienie PIN-u, zakażenie HIV-em) – o wyborze między odmianą, jej brakiem lub zastosowaniem w danym kontekście pleonazmu decyduje uzus językowy, w tym przypadku stopień leksykalizacji skrótowca. Obcojęzyczne skrótowce poprzedzone odpowiednimi rzeczownikami tworzą tak zwane pleonazmy pozorne[9], gdyż obcojęzyczna nazwa występująca w rozwinięciu skrótu nie jest powszechnie używanym leksemem języka docelowego – dlatego za błędy nie są uznawane określenia podatek VAT (słowo tax w skrótowcu VAT nie jest elementem języka polskiego, w którym jego odpowiednikiem jest słowo podatek), komputer PC i tym podobne.

Stosowalność odmiany skrótowców lub poprzedzanie ich odpowiednimi rzeczownikami może zależeć od kontekstu wypowiedzi i stopnia znajomości danego skrótowca w gronie jej adresatów. W kontekście dotyczącym medycyny, zwłaszcza w specjalistycznym artykule medycznym, poprzedzanie skrótowca HIV rzeczownikiem wirus może być uznane za niefortunne stylistycznie, jednak w kontekstach popularnonaukowych zastosowanie pleonazmu jest uzasadnione.

Mechanizmy powstawania[edytuj | edytuj kod]

Pleonazmy czasami zawierają wyrazy pokrewne (np. tłusty tłuszcz), wyrazy obce, których zakresu semantycznego twórca wypowiedzi nie rozumie w pełni (np. akwen wodny), lub powielone dodatkowym słowem znaczenia wynikające z użytej formy leksykalnej lub gramatycznej (np. ryzyko wystąpienia powikłań zamiast ryzyko powikłań).

Dopuszczalne użycie[edytuj | edytuj kod]

Zdarza się, że wyrażenie na pierwszy rzut oka pleonastyczne w rzeczywistości takie nie jest – na przykład jeśli z kontekstu wynika, że wypowiedź może dotyczyć zarówno polityka Lipca, jak i miesiąca, to wyrażenie mowa jest o miesiącu lipcu nie jest pleonazmem.

Celowo zastosowane pleonazmy (niebędące błędami) mogą posłużyć do konstrukcji figur retorycznych (np. najbielszy odcień bieli).

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Zwrot ten stał się pleonazmem w toku ewolucji semantycznej (o czym świadczy trzeci statut litewski (1588) w rozdziale 12 w art. 14 jeśli by na rękę wyzwawszy się na śmierć jeden drugiego zabił; zwrot ten powtórzyły jeszcze Prawa kardynalne (1768) w art. 20 gdyby się trafiło, żeby szlachcic chłopa złośliwie i nie przypadkowo, ale dobrowolnie, rozmyślnie na śmierć zabił). Etymologicznie zabić jest aspektem dokonanym czasownika bić, z czasem wyraz ten nabrał znaczenia powodować śmierć.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Pleonazmy, czyli „masło maślane” – błąd czy nie błąd?. ekorekta24.pl, 2018-05-21. [dostęp 2018-10-24].
  2. Andrzej Markowski: Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 270. ISBN 83-01-14526-9.
  3. Hanna Jadacka: Hasła problemowe. Tautologia. W: Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 1760. ISBN 83-01-13681-2.
  4. pleonazm i tautologia. Poradnia językowa PWN, 2002-04-16. [dostęp 2018-10-10].
  5. a b Mała dziewczynka. Poradnia językowa PWN, 2016-07-14. [dostęp 2018-10-10].
  6. Ralph Hexter, David Townsend: The Oxford Handbook of Medieval Latin Literature. Oxford University Press, 2012, s. 220. ISBN 978-0-19-987519-1. (ang.)
  7. Siostra bliźniaczka. Poradnia językowa PWN, 2016-10-14. [dostęp 2018-10-10].
  8. Uwaga: pleonazmy! Skutkują ośmieszeniem. Młodzieżowa Poradnia Językowa, 2016-04-06. [dostęp 2018-10-10].
  9. a b pozorne pleonazmy. Poradnia językowa PWN, 2008-10-25. [dostęp 2018-10-10].
  10. odmieniamy skrótowce. Poradnia językowa PWN, 2008-12-13. [dostęp 2018-10-10].
  11. rodzaj gramatyczny skrótowców. Poradnia językowa PWN, 2008-11-05. [dostęp 2018-10-10].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]