Pniewite
53°19′19″N 18°39′54″E/53,321944 18,665000| wieś | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Powiat | |
| Gmina | |
| Liczba ludności (III 2011) |
350[2] |
| Strefa numeracyjna |
56 |
| Kod pocztowy |
86-230[3] |
| Tablice rejestracyjne |
CCH |
| SIMC |
0846197 |
Położenie na mapie gminy Lisewo  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego  | |
Położenie na mapie powiatu chełmińskiego  | |
| 53°19′19″N 18°39′54″E/53,321944 18,665000[1]
| |
Pniewite – wieś w Polsce, położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie chełmińskim, w gminie Lisewo.
W 1993 wieś zajmowała obszar 818 ha, z czego 732 ha stanowił użytki rolne[4].
Wieś położona jest niedaleko dwóch jezior, które w XIX wieku nazywały się Szkockie oraz Gęsie (miały mieć po 40 mórg) - w pewnej odległości od tzw. szosy chełmińskiej (dzisiejsza DW 548)[5].
Na północ od wsi Lisewo występują moreny czołowe, spotkać je można także w okolicy wsi Drzonowo oraz Kornatowo, a także pomiędzy Pniewitym oraz Malankowem, gdzie stanowi ona zwarty ciąg o szerokości do 2 km. Prezentować mają sobą najlepiej wykształcony typ moreny na całej ziemi chełmińskiej[6].
Jezioro (Jezioro Pniewickie) przy którym położona jest wieś, reprezentuje typ jeziora rynnowego[7].
Według ustaleń Haliny Turskiej nazwa miejscowości wywodzić się ma od właściwości terenu, a oznaczać ona ma miejsce pełne pnikaów lub karczy[8].
Podział administracyjny
[edytuj | edytuj kod]Na 1570 jest poświadczone, iż stanowiła własność królewską, należała do starostwa lipienieckiego i podlegała pod parafię w Lisewie[9].
W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa toruńskiego.
Wedle urzędowego podziału terytorialnego kraju, w obrębie Pniewitego wyróżnione są 3 części miejscowości: Klasztor, Nad Torem i Sepety[10]. Do końca 2010 r. wyróżniona była także 1 dalsza część miejscowości – Nad Jeziorem, jednak została ona zniesiona z dniem 1 stycznia 2011 r.[11]
W latach 1939–1945 położona była w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, w rejencji bydgoskiej (Regierungsbezirk Bromberg)[12], w powiecie Chełmno (Kreis Kulm)[13].
Demografia
[edytuj | edytuj kod]| - | 1773 | 1864 | 1885 | 1905 | 1910 | 1921 | 1931 | 1966 | 1992 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ogółem | 154 | 619 | 664 | 644 | 698 | 641 | 707 | 516 | 400 |
| Mężczyźni | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Kobiety | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
W 1864 z 619 mieszkańców wsi 404 przedstawiły się jako Polacy, 211 jako Niemcy, a 4 jako Żydzi[14].
W 1885 z 664 mieszkańców wsi 464 osoby przedstawiły się jako Polacy, 193 jako Niemcy, a 7 osób jako Żydzi[14].
W 1905 z 644 mieszkańców wsi 461 osób przedstawiło się jako Polacy, a 183 jako Niemcy[14].
W 1910 z 698 mieszkańców wsi 402 osoby przedstawiły się jako Polacy, a 296 jako Niemcy[14].
W 1921 z 641 mieszkańców wsi 549 osoby przedstawiły się jako Polacy, 92 jako Niemcy[14].
Według danych Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Chełmnie oraz Powiatowego Inspektoratu Statystycznego w Chełmnie (31 XII 1966 r.) sołectwo Pniewite było zamieszkane przez 516 mieszkańców. Czyniło ją wtedy drugą największą wsią w gromadzie Lisewo[15].
Według Narodowego Spisu Powszechnego (III 2011 r.) wieś liczyła 350 mieszkańców[2]. Jest czwartą co do wielkości miejscowością gminy Lisewo.
| - | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ogółem | - | - | - | 407 | - | - | - | 386 | - | - | - | - | - |
| Mężczyźni | - | - | - | 191 | - | - | - | 194 | - | - | - | - | - |
| Kobiety | - | - | - | 216 | - | - | - | 192 | - | - | - | - | - |
| - | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 |
| Ogółem | - | 381 | - | 350 | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Mężczyźni | - | 180 | - | 169 | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Kobiety | - | 201 | - | 181 | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| - | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | 2028 | 2029 | 2030 | 2031 | 2032 | 2033 |
| Ogółem | 324 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Mężczyźni | 163 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Kobiety | 161 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
Historia
[edytuj | edytuj kod]Miejscowość lokowna została na praiwe chełmnińskim w 1250 roku, lecz pierwsze ślady osadnictwa można odnaleźć, nad jeziorem pniewickim, już pod koniec XII w.[4], podczas zakładnaia wsi wydana zostać miała wolnemu sołtysowi[5]. W tym samym wieku wykupina miałza zostać wykupiona rodzinę możnowładczą[4].
Według pierwszych zapisków, które dokumentują jej istnienie w 1421, wieś nazywała się Pnywich, Pnywit oraz Pnyewith[17]. Podlegało wójtostwu w Lipienku połączonemu w komturstwie Kowalewskim. W tym czasie stanoiwła własność zakonu krzyżackiego, a zaległy czynsz wynosił 18 grzywien i 1 wiardunek. W latach 1423 i 1424 wzmiankowany jest niejaki Maciej, który w Pniewitym posiadał 4 łany, z ten sam dokument (Das Dienstbuch des Kulmerlandes 1423-1424, t. 5, Würzburg 1966[18]) przekazuje rowież, iż sołtys posiadał takż 4 łany. Obydwaj byli zobowiązani do jednej służby w zbroii lekkiej. Niedługo później, bo z lat 1437 i 1438 posiadamy kolejne informacje na temat tej wsi. Przekazana jest informacja, iż wciąż podlagała pod wójtostwo lipienieckie, a jej powierzchnia wynosiła 40 łanów, z tego 33 stanowiły łany osiadłe, za które płacono 1 grzywnę czynszu. Poświadcznona na ten czas jest również karczma, z której właściel płacił 5 wiardunków[9].
W 1525 król Zygmunt Stary nadał Pniewite, jak i inne, w znacznej mierze, opustoszałe wsie[a] mieszczaninowi toruńskiemu Estkenowi[b]. W 1570, w spisie podatkowym starostwa lipieńskiego, wieś notowana jest pod nazwą Pniewithe (lub Pniewilce[19]) i mieszkać w niej miało 200 osób na 23 łanach. Każdy z chłopów zapłacić miał po 20 groszy, sołtys też zapłacić 20 gr. Mieszkający tutaj zagrodnicy, 11 osób, zapłacili po 2 gr. od osoby, a z wynajętych siedmiu chałup każdy zapłacił po 6 groszy, 4 komorników zapłaciło po 4 grosze od osoby[19]. W tym samym czasie była własnością królewską[9]. Z innych dokumentów z XVI wieku Pniweite występuje także pod nazwami Pniwilcwe czy Pniewite właśnie[4].
Podczas Potopu Szwedzkiego wieś została zniszczona. Do końca wieku XVII była wsią dierżawioną orzez sołtysów[4]. Do końca 1625 właściceielem sołectwa i wsi był niejaki Kęsicki, a w latach 1625-1684 była rodzina Napolskich. Natomiast w roku 1684 wzmiankowany, jako dzierżawca całej wsi, jest bliżej nieokreślony Bezler[20].
Z dokumentów sporządzonych podczas wizytacji Potockiego, w roku 1706, Pniewite zamieszkiwało 12 włościan, a wieś posiadać miał sołtys, który płacić mesznego półtora korca żyta i tyle samo owsa[5]. Do 1749 dzierżawcą całego sołectwa był niejaki Tułłakiewicz, jednak w latach 1748-1789 dierżawcą Pniewitego był już Orłowski[20]. Wskazywać może to na to, że pod koniecc lat 40. XVIII z sołectwa Pniewite zostało wyodrębnione pod samodzielną dierżwawę. Utrata wsi przez Orłowskiego związna była z nieprzełużeniem umowy dierżwaczej przez administrację pruską, która po jej wygaśnięciu rozpoczęła osadzać rodziny niemieckie. Do wsi sprowadzono wówczas 10 rodzin[20].
Po I rozbiorze Rzeczpospolitej Pniewite przeszło na własność skarbu pruskiego. Od tego momentu w dokumentach pruskich, jak i niemieckich występowało pod nazwą Pniewitten[21].
Od ok. 1840 miejscowości istniała szkoła katolicka (początkowo była ona jednoklasowa[14]), którą zamieszkiwało w tym czasie 616 mieszkańców (404 katolików i 211 ewangelików), a znajdowało się 185 budynków z czego 77 stanowiły domostwa. Powierzchnia wsi w tamtym czasie wynosiła 3272 mórg. W 1885 majątek w Pniewitym kupił, podczas licytacji (subhascie), Niemiec (w Słowniku geograficznym nabywca ten określany jest jako kapitalista) Schoeneich za 17.000 marek[5]. Dla tego okresu znani są także i inni właściciele. W latach 1826-1838 właścicielem wolnego sołectwa był niejaki Yzendoorn, w 1864 w posiadanie przejął ją Krahn, następny był wyżej wymieniony Schoeneich, który był także właścicele wolnego sołectwa. W okresie posiadania sołectwa przez Yzendoorna przeprowadzono pomiary i komasację gruntów. Z podliczonych i wymierzonych 159 parcel mieszczących się na trzech polach utworzono 24 nowe gospodarstwa o wielkościach od 8 ha do 126 ha. Wtedt też przeprowadzeno uwłaszczenie chłopów[22].
W 1897 Pniewite przejął Siudowski, która była w posiadaniu tej rodziny do 1925[20]. W 1910 rodzina Siudowskich w miejscowości wzniosła pałac. Część ziemi w miejscowości posiadał też Niemiec Neuman, który w 1906 roku sprzedał ziemie Pruskiej Komisji Kolonizacyjnej, ziemie tę rozdzielono wśród 22 rodzin niemieckich[c]. Niemcy w większości opuścili wieś po I wojnie światowej, na ich miejsce osiedlili się przybysze z centralnej Polski, z terenówwojewództwa krakowskiego, a także emigranic ze Stanów Zjednoczonych[14]. W 1925 pałac wraz z ziemią (154 ha) po Siudowskich kupiła Maria Karłowska herbu Prawdzic, która była założycielką Zgromadzenia Sióstr Pasterek od Opatrzności Bożej. W pałacu zorganizowała siedzibę domu zakonnego[23]. W 1932 miejscowa szkoła została podnieiona ze szkoły dwuklasowej, do czteroklasowej[14].
Pniweite pod zarządem sióstr reprezentowało sobą bardzo wysoki poziom klutury rolnej, a sama gospodarka, która prowadzona była przez Zgromadzenie także osiągało bardzo dobre wyniki, a dzięki bardzo starannemu prowadzniu hodowli krów, buhajów oraz koni często zostawały medalistakami wystaw hodowalnych organizowanych w Poznaniu. W 1927 wieś została odwiedzona przez żonę prezydenta, Michalinę Mościcką. Dzięki swojej działaności była odwiedzana przez liczne wycieczki, a w 1933 podjęta została nawet wycieczka z Francji[14].
W latach 1939 - 1942 dotychczasową nazwą wsi było Pniewitten, lecz po przeprowadzonej zamianie nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, w latach 1942 - 1945 nazywała się Niewitten[13]. W czasie okupacji zostało zastrzelonych przez żołnierzy niemieckich dwóch nauczycieli - Antoni Mąka oraz Bronisław Wojnowski[24].
W dobie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej ziemie wsi stanowiły część Państwowego Gospodarstwa Rolnego Pniewite[25].
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]Według rejestru zabytków NID[26] na listę zabytków wpisany jest park pałacowy z końca XIX w., nr rej.: 458 z 26.11.1984.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 3 stycznia 2026, identyfikator PRNG: 102758.
- ↑ a b GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 953 [zarchiwizowane 2022-10-26].
- ↑ a b c d e J. Bachanek, R. Kirkowski, Lisewo i okolice. Zarys dziejów do 1946 roku, Lisewo 1993, s. 50.
- ↑ a b c d Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VIII - wynik wyszukiwania - DIR [online], dir.icm.edu.pl [dostęp 2025-10-01].
- ↑ W. Niewiarowski, Środowisko geograficzne powiatu i miasta Chełmna, [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968, ss. 18-19.
- ↑ W. Niewiarowski, Środowisko geograficzne powiatu i miasta Chełmna, [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 21.
- ↑ H. Turska, Nazwy miejscowe powiatu chełmińskiego, [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 102.
- ↑ a b c Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu [online], www.slownik.ihpan.edu.pl [dostęp 2025-09-20].
- ↑ SIMC: Klasztor – 1028271, Nad Torem – 1028319, Sepety – 1028472.
- ↑ Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 23 grudnia 2010 r. w sprawie ustalenia, zmiany i zniesienia urzędowych nazw niektórych miejscowości oraz ustalenia nazw obiektów fizjograficznych (Dz.U. z 2010 r. nr 257, poz. 1741)
- ↑ Germanizacja nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Wybór źródeł, wstęp i oprac. M. Kubicki, Gdańsk-Warszawa 2022, s. 93.
- ↑ a b Germanizacja nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Wybór źródeł, wstęp i oprac. M. Kubicki, Gdańsk-Warszawa 2022, s. 102.
- ↑ a b c d e f g h i j J. Bachanek, R. Kirkowski, Lisewo i okolice. Zarys dziejów do 1946 roku, Lisewo 1993, s. 52.
- ↑ K. Faber, Podział administracyjny powiatu chełmińskiego (według stanu z 31 XII 1966 r.), [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", r. M. Biskup, Toruń 1968, ss. 538-539.
- ↑ GUS - Bank Danych Lokalnych [online], bdl.stat.gov.pl [dostęp 2025-10-05].
- ↑ W oparcowaniu Lisewo i okolice zwracają uwagę na to, że w dokumentach krzyżackich Pniweite wpierw pojawia się pod nazwą Pnywich, a dopiero później pojawia się dodatkowe dwie nazwy - Pnywith i Pnewith, J. Bachanek, R. Kirkowski, Lisewo i okolice. Zarys dziejów do 1946 roku, Lisewo 1993, s. 50.
- ↑ Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu [online], www.slownik.ihpan.edu.pl [dostęp 2025-09-21].
- ↑ a b J. Bachanek, R. Kirkowski, Lisewo i okolice. Zarys dziejów do 1946 roku, Lisewo 1993, s. 57.
- ↑ a b c d J. Bachanek, R. Kirkowski, Lisewo i okolice. Zarys dziejów do 1946 roku, Lisewo 1993, s. 51.
- ↑ J. Bachanek, R. Kirkowski, Lisewo i okolice. Zarys dziejów do 1946 roku, Lisewo 1993, ss. 50-51.
- ↑ J. Bachanek, R. Kirkowski, Lisewo i okolice. Zarys dziejów do 1946 roku, Lisewo 1993, ss. 51-52.
- ↑ Gabriela Mazur, Leksykon Miejscowości powiatu chełmińskiego, 2020, ISBN 978-83-7591-751-2.
- ↑ J. Sziling, Dzieje Chełmna i powiatu w okresie okupacji hitlerowskiej (1939-1945), [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968, ss. 335-336.
- ↑ K. Faber, Rozwój gospodarczy i demograficzny powiatu chełmińskiego w latach 1945-1965, [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 406.
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo kujawsko-pomorskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 września 2025, s. 30 [dostęp 2016-05-22].
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Gabriela Mazur w Leksykonie miejscowośi powiatu chełminskiego, Gdynia 2020, s. 159 podaje, iż wsie zostały nadane za długi królewskie, natomiast Słownik Historyczno-Geograficzny ziem polskich w średniowieczu we wpisie nt. wsi Pniewite podaje, że zostały nadane in feudum (w lenno - tłum. dosłowne). Informację o nadaniu za długi królewskie przekazuje również praca Lisewo i okolice. Zarys dziejów do 1946 roku, Lisewo 1993, s. 50.
- ↑ W Słowniku Historyczno-Gegraficznego ziem polskich w średniowieczu, we wpiśe o Pniewitym zapisane jest Franc. Estkenowi, co wskazywać może na to, że mieszczanin nazywał się Franziskus Estken.
- ↑ Według E. Kwiatkowskiej, majątek w Pniewitm rozparcelowany został dopiero w 1907 i utworzono na jego miejscu 17 nowych gospodarstw rolnych, E. Kwiatkowska, Osadnictwo powiatu chełmińskiego do połowy XX wieku, [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 82.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Pniewite [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. VIII, red. B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1887.
- Pniewite [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, red. T. Jurek.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- J. Bachanek, R. Kirkowski, Lisewo i okolice. Zarys dziejów do 1946 roku, Lisewo 1993.
- Germanizacja nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Wybór źródeł, wstęp i oprac. M. Kubicki, Gdańsk-Warszawa 2022.
- J. Sziling, Dzieje Chełmna i powiatu w okresie okupacji hitlerowskiej (1939-1945), [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968.
- W. Niewiarowski, Środowisko geograficzne powiatu i miasta Chełmna, [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968.
- H. Turska, Nazwy miejscowe powiatu chełmińskiego, [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968.
- K. Faber, Podział administracyjny powiatu chełmińskiego (według stanu z 31 XII 1966 r.), [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", r. M. Biskup, Toruń 1968.
- J. Sziling, Dzieje Chełmna i powiatu w okresie okupacji hitlerowskiej (1939-1945), [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968.
- K. Faber, Rozwój gospodarczy i demograficzny powiatu chełmińskiego w latach 1945-1965, [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968.
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 23 grudnia 2010 r. w sprawie ustalenia, zmiany i zniesienia urzędowych nazw niektórych miejscowości oraz ustalenia nazw obiektów fizjograficznych (Dz.U. z 2010 r. nr 257, poz. 1741).