To jest dobry artykuł

Pociąg (film 1959)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pociąg
Gatunek dreszczowiec,
film psychologiczny[1]
Rok produkcji 1959
Data premiery 6 września 1959
Kraj produkcji Polska
Język polski
Czas trwania 93 minuty
Reżyseria Jerzy Kawalerowicz
Scenariusz Jerzy Lutowski
Jerzy Kawalerowicz
Główne role Leon Niemczyk
Lucyna Winnicka
Teresa Szmigielówna
Zbigniew Cybulski
Muzyka Andrzej Trzaskowski
Zdjęcia Jan Laskowski
Scenografia Ryszard Potocki
Kostiumy Michelle Zahorska
Montaż Wiesława Otocka
Produkcja Zespół Filmowy „Kadr”
Wytwórnia Wytwórnia Filmów Fabularnych w Łodzi

Pociąg – polski czarno-biały film fabularny w reżyserii Jerzego Kawalerowicza z roku 1959. Film przedstawia losy pasażerów nocnego pociągu jadącego z Warszawy na Hel, skupiając się na dwóch osobach: meteorolożce Marcie (Lucyna Winnicka) oraz chirurgu Jerzym (Leon Niemczyk), którzy zrządzeniem losu znajdują się w jednym przedziale wagonu kolejowego. W tym samym czasie milicja poszukuje zbiegłego mordercy, który zarezerwował bilet w tym samym przedziale.

Scenariusz Pociągu, napisany przez Kawalerowicza wraz z Jerzym Lutowskim, oparty był na autentycznym epizodzie z życia reżysera. Film spotkał się z mieszanymi recenzjami polskich krytyków, lecz zyskał sławę za granicą: zdobył nagrodę techniczną imienia Georges’a Mélièsa na festiwalu filmowym w Wenecji. Na tym samym festiwalu doceniona została również rola Winnickiej.

Streszczenie fabuły[edytuj | edytuj kod]

Akcja Pociągu rozgrywa się w realiach współczesnych dacie powstania filmu. Dwoje doświadczonych życiowo ludzi, meteorolożka Marta oraz chirurg Jerzy, przypadkowo spotykają się w przedziale sypialnym pociągu z Warszawy do Helu. Marta kupiła okazyjnie bilet od nieznanego jej mężczyzny na dworcu, nie spodziewając się, że otrzyma miejsce w przedziale męskim. Z kolei Jerzy, zapomniawszy miejscówki do wagonu sypialnego, z powodu stresu związanego ze śmiercią jego pacjentki na stole operacyjnym, próbuje udowodnić konduktorce, że miejsce w przedziale mu się należy[2]. Akcja filmu koncentruje się również na postaciach pobocznych: Staszku, byłym chłopaku Marty, który nie zaniechał jej adorowania; cierpiącym na bezsenność pasażerze z przeszłością spędzoną w obozie koncentracyjnym; wikarym rozmawiającym o istocie grzechu; kokieteryjnej żonie adwokata; wreszcie na nici sympatii łączącej konduktora i konduktorkę[3][4].

Monotonię jazdy pociągiem przerywa wtargnięcie milicjantów. Okazało się, że Jerzy przez przypadek zajął miejsce w przedziale wykupione dla zbiegłego mordercy, który odsprzedał bilet Marcie. Chirurg salwuje się ucieczką przed milicjantami, a w pościgu towarzyszą im pasażerowie, którzy omal nie linczują domniemanego przestępcy. Jerzy zostaje aresztowany w przedziale służbowym, jednak z zarzutów oczyszcza go Marta, która uświadamia milicjantom pomyłkę – lekarz zajął miejsce, które było przeznaczone dla niej i należało przedtem do właściwego mordercy. Gdy pociąg kończy bieg, następuje rozstanie obojga pasażerów: Jerzy podchodzi do żony czekającej na peronie, tymczasem Marta idzie w stronę morza[5].

Obsada[edytuj | edytuj kod]

Źródło: Filmpolski.pl[6]

Obsada aktorska filmu
L.p. Aktor Rola
1. Lucyna Winnicka meteorolog Marta
2. Leon Niemczyk chirurg Jerzy
3. Teresa Szmigielówna blondynka, żona adwokata
4. Zbigniew Cybulski Staszek
5. Helena Dąbrowska konduktorka
6. Ignacy Machowski pasażer wagonu sypialnego
7. Roland Głowacki poszukiwany morderca
8. Aleksander Sewruk adwokat, mąż blondynki
9. Zygmunt Zintel pasażer cierpiący na bezsenność
10. Tadeusz Gwiazdowski konduktor
11. Witold Skaruch ksiądz
12. Michał Gazda pasażer umawiający się z żoną adwokata
13. Zygmunt Malawski milicjant
14. Józef Łodyński milicjant w cywilu
L.p. Aktor Rola
15. Kazimierz Wilamowski pasażer śpiący w przedziale konduktorki
16. Jerzy Zapiór wygłupiający się chłopak
17. Jerzy Ćwikliński pasażer
18. Andrzej Herder marynarz
19. Barbara Horawianka żona chirurga
20. Joanna Jóźwiakówna dziewczyna z tranzystorem
21. Ludwik Kasendra pasażer
22. Janusz Majewski Janusz, chłopak dziewczyny z tranzystorem
23. Czesław Piaskowski pasażer
24. Andrzej Ropski pasażer
25. Jadwiga Siennicka pasażerka uderzona przez uciekającego mordercę
26. Henryk Staszewski pasażer
27. Mieczysław Waśkowski pasażer

Produkcja[edytuj | edytuj kod]

Na pomysł zrealizowania Pociągu Jerzy Kawalerowicz wpadł pod wpływem doświadczeń z podróży koleją z Warszawy do Szczecina, gdzie w połowie lat pięćdziesiątych w teatrze występowała przyszła małżonka reżysera, Lucyna Winnicka[7]. Podczas jednej z takich podróży, z powodu braku miejscówek, reżyser został umieszczony w przedziale, który wydawał się pusty. Właścicielka biletu zarezerwowanego na miejsce, w którym przebywał Kawalerowicz, opowiadała mu kilka godzin o swoich przeżyciach[8]. Na podstawie tej anegdoty Kawalerowicz napisał razem z dramaturgiem Jerzym Lutowskim scenariusz filmowy[7]. Zgodnie ze słowami reżysera „film mówi o głodzie, o tęsknocie uczuć, niekoniecznie miłosnych”[9]. Kawalerowicz chciał przedstawić „głód uczuć, marzenia człowieka o przygodzie, jego niezadowolenie z uczuć, których doznaje, jakimi obdarowuje, ponieważ zawsze zdaje mu się, że istnieją inne – lepsze”[10].

Jerzy Kawalerowicz, reżyser i scenarzysta filmu

Rolę Marty reżyser zaproponował samej Winnickiej. Aktorka, nie otrzymawszy jasnych wytycznych co do portretu psychologicznego jej postaci, postanowiła wykreować „roztrzęsioną, zdenerwowaną” kobietę, dla której spotkanie z lekarzem byłoby okazją do „rozładowania” swych przeżyć emocjonalnych[10]. Kawalerowicz zamierzał obsadzić w roli Jerzego aktora, który nadałby dwuznaczny charakter tejże postaci. Do tej roli reżyser wybrał Leona Niemczyka, któremu postawił zadanie porzucenia teatralnego stylu gry na rzecz nowoczesnego, filmowego. Aktor był zmuszany do improwizacji, gdyż Kawalerowicz już na planie modyfikował tekst dialogów[7].

Do największych wyzwań ekipy filmowej należało pokazanie akcji rozgrywającej się w jadącym pociągu. Ponieważ względy techniczne uniemożliwiały nagrywanie akcji filmu w autentycznym wnętrzu pociągu, w jednej z hal zdjęciowych łódzkiej Wytwórni Filmów Fabularnych powstały dwa wagony sypialne, których ściany łatwo można było zdemontować na potrzeby odpowiedniego ustawienia kamery. Wagony zostały ustawione na sprężynach, co umożliwiało symulowanie drgań jadącego pociągu[7]. Scenograf Ryszard Potocki skonstruował natomiast ruchome lustra, których sposób ustawienia pozwalał symulować tło za oknami[7]. Operator Jan Laskowski, aby zrealizować ujęcie osoby idącej zatłoczonym korytarzem w wagonie, ustawił kamerę na specjalnym wózku, który był przepuszczany przez osoby stojące na tymże korytarzu[7]. Reszta zdjęć była kręcona w naturalnych plenerach: na dworcu Łódź Kaliska, w Katarzynowie koło Koluszek oraz na Półwyspie Helskim (Chałupy i Kuźnica)[6].

Muzykę do Pociągu opracował Andrzej Trzaskowski na motywach piosenki „Moon Rays” skomponowanej przez Artie Shaw[6]. Wokalizę do tejże muzyki wykonała Wanda Warska, żona jednego z wykonawców muzyki, Andrzeja Kurylewicza[11]. Warska śpiewała spontanicznie, nucąc kompozycję Shaw do muzyki granej w rytm filmowego pociągu. Pod wrażeniem był sam Kawalerowicz, który, jak wspominała Warska, „złapał jeszcze moje dźwięki, cofnął się i zaczął krzyczeć: «Wanda, nie zapomnij tego!»”[12]. Gotowy film miał premierę 9 czerwca 1959 roku[6].

Wydania[edytuj | edytuj kod]

W 1997 roku spółka Polart opublikowała wersję Pociągu przeznaczoną na kasety VHS[13]. W 2007 roku dystrybutor Best Film wydał dzieło Kawalerowicza w wersji na płyty DVD, w pakiecie zawierającym wybrane filmy ze Zbigniewem Cybulskim[14]. Trzy lata później, w ramach serii wydawniczej Arcydzieła polskiej kinematografii, dystrybutor Pro-Motion opublikował odrestaurowaną edycję filmu na płytach blu-ray, w formacie panoramicznym 1,33:1 oraz z pięciokanałowym dźwiękiem[15].

Odbiór[edytuj | edytuj kod]

Pociąg, gdy wszedł na polskie ekrany, spotkał się z mieszanymi recenzjami krytyków. J. K. Zawistowski na łamach „Kierunków” pisał, że widz Pociągu jest uczestnikiem „posępnej mszy, pełnej widm i ponurego nastroju, odprawianej przed ołtarzem pretensjonalności”[16]. Krzysztof Teodor Toeplitz wskazywał na niekonsekwencje przy portretowaniu Marty, która jego zdaniem „jednocześnie jest dziewczyną młodą i naiwną, i kobietą dojrzałą związaną ze światem konieczności życiowych”[16]. Dla odmiany Jerzy Płażewski twierdził, że Pociąg „nie wiezie wprawdzie doskonałości, ale wypełniony jest tak cennymi pasażerami, jak wola poszukiwania i subtelność niedopowiedzeń”[16]. Pomimo zróżnicowania recenzji Bolesław Michałek i Frank Turaj twierdzili po latach, że Pociąg w Polsce był odbierany głównie jako film „banalny, pusty i pretensjonalny”[17].

Natomiast w krajach Zachodu zachwyt nad Pociągiem był powszechny[18]. Włoski krytyk Guido Fink z „Cinema nuovo” stwierdził, że żaden inny film nie potrafił tak sugestywnie wyrazić uczucia pustki[17]. Georges Sadoul opisał Pociąg jako „typowy dreszczowiec z elementami komedii”, jednak docenił film jako wnikliwe „studium psychologiczne” z uważnie scharakteryzowanymi postaciami[19]. Charles Ford i Robert Hammond uznali Pociąg za dzieło „pełne suspensu”, a samą fabułę – za „dobrze zawiązaną”[20]. Jak stwierdził Michałek, Pociąg stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych filmów lat pięćdziesiątych XX wieku[21].

Film doczekał się szeregu analiz. W swym studium twórczości Kawalerowicza Jan Rek sugerował, że swoją współczesną tematyką Pociąg odcina się od martyrologicznego dorobku szkoły polskiej[2]. Maria Kornatowska zwróciła uwagę na to, że dzieło Kawalerowicza cechuje dystans do portretowanych wydarzeń, a „żywioł uczuć” – uosabiany przez Staszka, a także tłum próbujący zlinczować Jerzego – zostaje moralnie potępiony przez reżysera[22]. András Bálint Kovács doszukał się w filmie Kawalerowicza początków polskiego modernizmu filmowego, dostrzegając w nim wyraźne inspiracje kinem Michelangela Antonioniego[23].

W 1959 roku Pociąg został uhonorowany na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji nagrodą techniczną imienia Georges’a Mélièsa. Jurorzy festiwalu wyróżnili również aktorstwo Lucyny Winnickiej[6]. W Polsce czytelnicy czasopisma „Film” przyznali dziełu Kawalerowicza Złotą Kaczkę dla najlepszego filmu roku[6]. Amerykański reżyser Martin Scorsese uznał Pociąg za jedno z arcydzieł polskiej kinematografii i w 2014 roku wytypował go do prezentacji w Stanach Zjednoczonych oraz Kanadzie w ramach festiwalu polskich filmów Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema[24][25].

Notowania filmu[edytuj | edytuj kod]

Simpleicons Business note-interface-symbol.svg Notowania filmu na polskich listach wszech czasów
Portal Rok notowania Miejsce
Filmweb.pl 2019 5.
Pelnasala.pl 2017 5.
Esencja.pl 2019 7.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Pociag (1959), AllMovie [dostęp 2018-08-25].
  2. a b Rek 2008 ↓, s. 86.
  3. Rek 2008 ↓, s. 87.
  4. Rek 2008 ↓, s. 89.
  5. Rek 2008 ↓, s. 88.
  6. a b c d e f Pociąg w bazie filmpolski.pl
  7. a b c d e f Kuśmierczyk 2008 ↓.
  8. Staszczyszyn ↓.
  9. Kot 2014 ↓, s. 83.
  10. a b Ozimek 1980 ↓, s. 146.
  11. Kowalczyk 2017 ↓.
  12. Wanda Warska – polska piosenka najwyższej klasy, Polskie Radio, 28 grudnia 2012 [dostęp 2019-01-31].
  13. Pociąg (VHS tape, 1997). WorldCat. [dostęp 13.04.2019].
  14. Pociąg. NUKAT. [dostęp 13.04.2019].
  15. Pociąg (BluRay video, 2010). WorldCat. [dostęp 13.04.2019].
  16. a b c Ozimek 1980 ↓, s. 149.
  17. a b Michałek i Turaj 1988 ↓, s. 102.
  18. Kovács 2007 ↓, s. 286.
  19. Sadoul 1972 ↓, s. 286.
  20. Ford i Hammond 2009 ↓, s. 128-129.
  21. Michałek i Turaj 1988 ↓, s. 101.
  22. Kornatowska 1978 ↓, s. 22.
  23. Kovács 2007 ↓, s. 287.
  24. Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema - oficjalna strona projektu w języku angielskim. mspresents.com. [dostęp 2014-02-26].
  25. Polskie filmy Martina Scorsese. vice.com. [dostęp 2014-03-24].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Pociąg w bazie filmpolski.pl
  • Charles Ford, Robert Hammond, Polish film: a twentieth century history, Jefferson, N.C.: McFarland, 2009.
  • Maria Kornatowska, Jerzy Kawalerowicz, czyli miłość do geometrii, „Kino” (2), 1978, s. 19-24.
  • Wiesław Kot, Sto najważniejszych scen filmu polskiego, Poznań 2014.
  • András Bálint Kovács, Screening modernism: European art cinema, 1950-1980, Chicago: University of Chicago Press, 2007.
  • Janusz R. Kowalczyk, Wanda Warska, Culture.pl, czerwiec 2017 [dostęp 2019-01-31].
  • Seweryn Kuśmierczyk, Pociąg [w:] 50 lat Polskiej Szkoły Filmowej [DVD], Warszawa 2008.
  • Bolesław Michałek, Frank Turaj, The Modern Cinema of Poland, Bloomington: Indiana University Press, 1988.
  • Stanisław Ozimek, Od wojny w dzień powszedni [w:] Jerzy Toeplitz (red.), Historia filmu polskiego. T. 4, Warszawa, 1980.
  • Jan Rek, Kino Jerzego Kawalerowicza i jego konteksty, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2008.
  • Georges Sadoul, Dictionary of films, Berkeley: University of California Press, 1972.
  • Bartosz Staszczyszyn, Jerzy Kawalerowicz, "Pociąg", „Culture.pl” [dostęp 2018-08-24].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]