Podskoczek duży

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Podskoczek duży
Jaculus orientalis[1]
Erxleben, 1777
Ilustracja
Podskoczek duży w zoo w Pilźnie
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd gryzonie
Podrząd myszokształtne
Nadrodzina skoczkowce
Rodzina skoczkowate
Podrodzina skoczki
Rodzaj podskoczek
Gatunek podskoczek duży
Synonimy
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Podskoczek duży[3] (Jaculus orientalis) – gatunek gryzoni z rodziny skoczkowatych. Występuje w Afryce Północnej i marginalnie w Azji Zachodniej[4].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Gatunek został opisany naukowo w 1777 roku przez J. Erxlebena[5], jako miejsce typowe zostały wskazane „góry oddzielające Egipt od Arabii”. Skamieniałości tego zwierzęcia znaleziono w osadach z przełomu pliocenu i plejstocenu w Etiopii i Kenii[4]. Opisanych zostało kilka podgatunków, których współcześnie się nie wyróżnia[6].

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zasięg tego gatunku obejmuje pustynne i półpustynne obszary północnej Afryki (Maroko, Algieria, Tunezja, Libia i Egipt). Obszar występowania sięga do południowego Izraela, a dawniej żyły one w Arabii Saudyjskiej[2][7]. W 2016 roku nie stwierdzono ich obecności na izraelskiej pustyni Negew, podejrzewa się, że mogły stamtąd zniknąć na skutek działalności ludzkiej[8].

Zamieszkują mokradła słone porośnięte przez solirody, górujące nad nimi wapienne zbocza, wydmy nadmorskie, ogrody, łąki, gaje oliwne i stare pola jęczmienia. Są spotykane w górach Atlasu do 1500 m n.p.m. Preferują mniej suche tereny niż podskoczek egipski (Jaculus jaculus), choć w niektórych obszarach gatunki te są sympatryczne[6].

Wygląd[edytuj | edytuj kod]

Jest to średniej wielkości przedstawiciel skoczkowatych; osiąga średnio 148 mm (od 137 do 160 mm), z ogonem o długości 224 mm (od 195 do 243 mm). Średnia masa ciała to 134 g (od 108 do 147 g). Samce są nieco większe od samic. Wierzch ciała ma kolor piaskowy, pomarańczowobrązowy, bledszy na bokach. Włosy są szare u nasady i pomarańczowobrązowe wyżej, czasem mają czarny czubek. Spód ciała jest czysto biały. Tylne nogi, szczególnie zrośnięte kości śródstopia, są bardzo długie (51% długości ciała wraz z głową). Są one trójpalczaste; palce są pokryte od spodu białawą szczeciną, ułatwiającą ruch po piasku[6][7]. Przednie kończyny są czterokrotnie krótsze od tylnych[7]. Ogon jest bardzo długi, z dużą kitką długich włosów, czarnych u nasady i białych na końcu[6][7]. Stojący gryzoń wykorzystuje wygięty ogon dla równowagi i do podparcia ciała[7]. Z wyglądu jest bardzo podobny do podskoczka egipskiego, który jest jednak zauważalnie mniejszy. Podobna alaktaga czteropalczasta (Allactaga tetradactyla) również jest mniejsza, ma dłuższe uszy, cztery palce u tylnych nóg i jest rzadziej spotykana[6].

Tryb życia[edytuj | edytuj kod]

Podskoczek duży prowadzi nocny, naziemny tryb życia. Porusza się na dwa sposoby: podskakuje na dwóch nogach, stawianych niesymetrycznie bądź skacze odbijając się jednocześnie dwiema nogami, co ułatwia pokonywanie przeszkód[6]. Uciekający przed zagrożeniem podskoczek potrafi skakać na odległość 1,5–3 metrów i na metr wysoko; ucieczka jest jego jedyną metodą obrony[7].

Zwierzę to kopie w ziemi nory głębokie na 0,75–1,75 metra i długie na 1–2,5 m, zakończone komorą gniazdową wyłożoną włosami wielbłąda, kawałkami roślin i tkanin. Niektóre nory mają komorę magazynową. Często występuje też boczny tunel ewakuacyjny. Wejścia do zajętych nor są blokowane z użyciem piasku, zapewne dla uniknięcia węży i napływu gorącego powietrza[6][7]. W dzień gryzonie śpią lub czuwają przykucnięte. Nocną aktywność rozpoczynają od kąpieli w piasku, każdej nocy czyszczą też futro przednimi łapkami i zębami. W przypadku śmierci gospodarza jego norę może zająć inny osobnik tego gatunku, albo inny pustynny gryzoń[7].

Podskoczki duże są towarzyskie, rzadko spotykane samotnie i bawią się ze sobą[6][7]. Sypiając w grupie układają się jedne na drugich, aby ograniczyć ucieczkę ciepła w zimnych miesiącach. Beduini informowali badaczy, że w niektóre noce podskoczki zbierają się w dużych norach i bawią wspólnie[7].

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Podskoczki duże są roślinożerne, jedzą kiełki roślin, korzenie sukulentów i ziarno jęczmienia. W norach znajdowane były też daktyle[6]. Przyczyniają się do rozprzestrzeniania niektórych roślin, roznosząc ich nasiona. Mogą obyć się przez długi czas bez dostępu do wody, pozyskując ją z jedzonych roślin. Prawdopodobnie piją tak jak inne podskoczki, zanurzając przednie kończyny i spijając wodę z nich[7]. Rzadko wydalają skoncentrowany mocz, choć gospodarka wodna organizmu jest mniej wydajna niż u podskoczków egipskich[6].

Rozmnażanie[edytuj | edytuj kod]

Podskoczki duże w Egipcie rozmnażają się zimą (listopad–luty) i latem, rzadziej na wiosnę[6]. Niewiele wiadomo o ich zwyczajach rozrodczych. Prawdopodobnie są poligyniczne. Ciąża trwa około 40 dni[7]. Porody stwierdzono w lutym, kwietniu i na początku lipca. W Algierii w miocie rodzi się od 3 do 7 młodych, a w Egipcie od 2 do 5[6]. Noworodki są całkowicie zależne od matki; nie wiadomo, czy ojciec ma jakiś udział w opiece. Kończyny nowo narodzonych młodych są równej długości; po czterech tygodniach młode umieją poruszać się na czterech nogach, a w wieku około 47 dni stają się dwunożne, jak dorosłe zwierzęta. Przypuszcza się, że matka uczy je poruszania się i sztuki przetrwania. Nie wiadomo, jak długo żyją dzikie osobniki, ale urodzone w niewoli młode schwytanej samicy, żyły ponad sześć lat[7].

Hibernacja[edytuj | edytuj kod]

Gryzonie te nie mają toreb policzkowych i generalnie nie magazynują pokarmu. Beduini zauważali, że podskoczki znikają w zimowych miesiącach, kiedy dostępność pokarmu jest mała, a temperatury niskie[7]. Zimą na wybrzeżu Morza Śródziemnego i wysokich płaskowyżach temperatura powietrza może spadać poniżej zera stopni Celsjusza, ale w norach podskoczków utrzymuje się około 10 °C. W Maroku stwierdzono, że osobniki wyjęte z nor były w stanie hibernacji: ich temperatura ciała spadła do 10–11 °C, a oddychanie było spazmatyczne. W 17 °C zwierzątko zaczynało drżeć i wybudzało się stopniowo, osiągając normalną temperaturę ciała (37,0 °C[7]) w ciągu czterech godzin[6].

Populacja i zagrożenia[edytuj | edytuj kod]

Podskoczki duże zamieszkują duży obszar, są dość pospolite i umieją zaadaptować się do terenów przekształconych przez ludzką działalność[2]. Polują na nie m.in. sowy, węże, lisy piaskowe i fenki[7]. Pasożytuje na nich dziesięć gatunków pcheł[6], roztocze i wszy[7]. Liczebność populacji jest generalnie stabilna[2], silnie zależy od dostępności pokarmu[6]. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody uznaje go za gatunek najmniejszej troski[2].

Znaczenie dla człowieka[edytuj | edytuj kod]

Plakietka z czerwoną sylwetką podskoczka
Symbol 7. brytyjskiej dywizji pancernej

Beduińscy farmerzy uznają je za szkodniki, gdyż gryzonie te żerują na polach jęczmienia i zjadają niektóre warzywa[2][7]. Polują też na podskoczki duże dla ich mięsa i czasem dla futra, używanego do wykańczania ubrań. Polowanie odbywa się przez zalewanie nor wodą, co zmusza gryzonie do ucieczki, rozkopywanie nor lub zastawianie pułapek u ich wyjścia. Złapane podskoczki bywają sprzedawane jako zwierzęta domowe, ze względu na łagodne usposobienie[7]. Tym niemniej wymagają one dużej przestrzeni do życia, są ostrożne i skryte; rzadko gryzą, ale potrafią mocno kopnąć[9].

Podczas walk II wojny światowej w Afryce 7. brytyjska dywizja pancerna zyskała przydomek „szczurów pustyni” (ang. Desert Rats), pochodzący od tego właśnie zwierzęcia[6].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jaculus orientalis, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b c d e f Aulagnier, S. 2016, Jaculus orientalis, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2016, wersja 2017-2, DOI10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T10913A22201033.en [dostęp 2017-11-30] (ang.).
  3. Włodzimierz Cichocki, Agnieszka Ważna, Jan Cichocki, Ewa Rajska, Artur Jasiński, Wiesław Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk, 2015, s. 260. ISBN 978-83-88147-15-9.
  4. a b Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Jaculus orientalis. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 2017-11-30]
  5. Johann Christian Polycarp Erxleben: Systema regni animalis per classes, ordines, genera, species, varietates : cvm synonymia et historia animalivm : Classis I. Mammalia. Lipsk: Impensis Weygandianis, 1777, s. 404. DOI: 10.5962/bhl.title.15933. (łac.)
  6. a b c d e f g h i j k l m n o p Jaculus orientalis Greater Egyptian Jerboa (Oriental Jerboa). W: Mammals of Africa. Jonathan Kingdon, David Happold, Thomas Butynski, Michael Hoffmann, Meredith Happold, Jan Kalina (redaktorzy). T. 3: Rodents, Hares and Rabbits. Bloomsbury, 2013, s. 141–142. ISBN 1-4081-8996-8. (ang.)
  7. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Whitney Wiest: Jaculus orientalis. W: Animal Diversity Web [on-line]. University of Michigan, 2006. [dostęp 2017-11-30].
  8. Zafrir Rinat, Have You Met the Negev’s 'Jumping Rat?' Too Late, It Doesn’t Live Here Anymore, „Haaretz”, 12 października 2016 [zarchiwizowane z adresu 2017-02-16] (ang.).
  9. Jerboa. Crittery Exotics. [dostęp 2017-12-01].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]