Pogezania
| Państwa | |
|---|---|
Położenie na mapie administracyjnej Polski
| |
Pogezania (niem. Pogesanien, prus. *Pagude) – dawne terytorium plemienne, zamieszkane przez Pogezan oraz kraina historyczna, zlokalizowana w zachodniej części Prus.
Po podbojach ziem pruskich przez zakon krzyżacki, w 1243 roku część Pogezanii (ziemia Gudikus) ze znajdującą się na niej Ornetą i Dobrym Miastem, weszły w skład Warmii. Po II pokoju toruńskim oraz powstaniu Prus Królewskich, w 1466 roku północny fragment dawnego terytorium plemiennego z miastami Elbląg i Tolkmicko, zaczął odtąd stanowić część ziemi malborskiej. Pozostałe tereny byłej Pogezanii po sekularyzacji państwa zakonu krzyżackiego i powstaniu Prus Książęcych, w 1525 roku weszły w skład Prus Górnych, znanych również jako Hockerland.
Etymologia
[edytuj | edytuj kod]Nazwę Pogezania wywodzi się od zrekonstruowanego pruskiego słowa *Pagude, oznaczającego "kraj krzewów"[2]. Nazwa całej krainy pochodzi od nazwy głównej włości Pogyzan, która znajdowała się prawdopodobnie w okolicach Miłakowa[3].
Hockerlandia
[edytuj | edytuj kod]
W XV wieku nazwa Pogezania została zastąpiona słowem Hockerlandia (Hockerland, Hoggerland, dosł. "garbata kraina"). Określenie to początkowo stosowano wobec okolic Wysoczyzny Elbląskiej, Młynar, Pasłęka, Miłakowa i Morąga ze względu na pagórkowaty ("garbaty") charakter tego terenu. W czasach nowożytnych nazwa ta zaczęła się pojawiać na mapach jako zamienne określenie na cały obszar Prus Górnych[a].
Max Toeppen cytuje XVI-wieczne źródło łacińskie, które wyjaśnia, że niemieccy osadnicy określali Pogezanię nazwą Hockerlandia (Hoggerlandia), która znaczy "wysoczyzna" (łac. excelsa terra)[b].
W XVI wieku pochodzący z Tolkmicka kronikarz Szymon Grunau wywiódł nazwę Hockerlandia od wymyślonego przez siebie pruskiego naczelnika Hoggo, jednego z synów legendarnego Wajdewuta i ojca mitycznej księżniczki Pogezanii. Od Hoggo miała pochodzić nazwa krainy. Jednak już historyk Adolf Bötticher, od 1891 roku konserwator zabytków prowincji Prusy Wschodnie, wykazał, że nazwa Hockerland pochodzi od staroniemieckiego słowa hocker, höcker (pagórek, garb, wyniesienie w terenie), a nie od fikcyjnego Hoggo[4][5][6][7][8].
Z podobnych przyczyn w XIX wieku na Prusy Górne używano czasem nazwy die Höhe (pol. Pogórze, Wysoczyzna), obok utrwalonego później Oberland (pol. Prusy Górne)[9].
Położenie
[edytuj | edytuj kod]Pogezania sąsiadowała z Pomezanią, Sasinią, Galindią, Barcją, Warmią i Pomorzem Gdańskim. Region ten rozciągał się od rzeki Nogat aż do Łyny i był oddzielony na wschodzie od Pomezanii m.in. jeziorami Piniewo i Sambród oraz położonym na wschód od nich i na południe od wsi Sambród zwartym kompleksem leśnym[10]. Obecnie region ten znajduje się w całości na terenie województwa warmińsko-mazurskiego.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Na przełomie V–IX wieku tereny te zasiedlili Prusowie[11]. W VIII wieku duńscy wikingowie stworzyli tu emporium handlowe – Truso[12]. Na przełomie XII i XIII wieku w Pogezanii istniały ziemie (okręgi, włości): Pogyzan (okolice Miłakowa), Glottowia (późniejsze Dobre Miasto), Zambroch (okolice Morąga), Passaluc (późniejszy Pasłęk), Drusen (okolice jeziora Druzno)[c], Wurmedyten (późniejsza Orneta)[d] i Gudikus (obszar na zachód od dzisiejszego Olsztyna z ośrodkiem we wsi Godki)[2][13].
W trakcie podbojów Prus przez Zakon Krzyżacki, Pogezanie stawiali zacięty opór. W 1239 r. zostali podbici w trakcie wyprawy z udziałem księcia Ottona z Brunszwiku. Pogezanie brali udział w obu wielkich powstaniach pruskich oraz w powstaniu w 1278 roku, po którym przestali istnieć w wyniku represji krzyżackich, kiedy to plemię z wyjątkiem nielicznych, którzy schronili się na Litwie w okolicach zamku Grodno, zostało wybite lub wzięte do niewoli. Po zdławieniu wielkiego powstania Prusów (1260-1276) obszar Pogezanii stał się miejscem ożywionej działalności kolonizacyjnej zakonu, w wyniku której jego większość znalazła się w obrębie komturii elbląskiej, z wyjątkiem ziemi Gudikus, która weszła w skład biskupiej Warmii[14].
Miasta
[edytuj | edytuj kod]Do miast leżących współcześnie na terenie Pogezanii należą:
| Lp. | Miasto | Dawna ziemia | Populacja (2024) | Powierzchnia |
|---|---|---|---|---|
| 1. |  Elbląg
|
Drusen | 112 052 | 79,82 km² |
| 2. |  Morąg
|
Zambroch | 12 757 | 6,11 km² |
| 3. |  Pasłęk
|
Passaluc | 11 728 | 11,41 km² |
| 4. |  Dobre Miasto
|
Glottowia | 9255 | 4,86 km² |
| 5. |  Orneta
|
Wurmedyten | 8007 | 9,63 km² |
| 6. |  Miłakowo
|
Pogyzan | 2399 | 8,76 km² |
| 7. |  Tolkmicko[e][15]
|
Lanzania | 2395 | 2,26 km² |
| 8. |  Młynary
|
1681 | 2,76 km² |
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Utworzony w 1525 roku okręg górnopruski po lacinie określano circulus Hockerlandiae, a po niemiecku der Oberländische Kreis, co świadczy o tym, że oba określenia, Oberland i Hockerlandia, traktowano już wówczas jako synonimy.
- ↑ „Ea [Pogesania] ex montibus sinui maris objectis Hoggerlandiae sive excelsae terrae apud Germanos nomen acquisivit.” Max Toeppen Historisch-comparative Geographie von Preussen, 1858. Cytat za: Adolf Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreussen: Das Oberland, 1898.
- ↑ Czasem zaliczane do Warmii plemiennej
- ↑ Czasem zaliczane do Warmii plemiennej
- ↑ Miasto znajduje się na pograniczu dawnej Pogezanii oraz Warmii plemiennej.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Marcin Engel, Cezary Sobczak, Jaćwingowie. Zapomniani wojownicy. Yatvings. The Forgotten Warriors [online], 11 października 2023, s. 9 [dostęp 2025-08-03].
- ↑ a b Pogezanie [online], Encyklopedia Warmii i Mazur [dostęp 2022-08-02] (pol.).
- ↑ Max Toeppen, Atlas zur historisch-comparativen Geographie von Preussen, 1858.
- ↑ Adolf Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreussen: Das Oberland, 1898.
- ↑ Legendarne dzieje Prusów [online], ziemialubawska.blogspot.com [dostęp 2025-07-26].
- ↑ Johann Christoph Wedeke Prusy. Relacja z podróży Oberlandczyka, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Olsztynie, 2023 (Magdalena Żółtowska-Siko ra: wstęp "Od tłumaczki", s. 13)
- ↑ ›hocker‹ in: Deutsches Wörterbuch (¹DWB) [online], DWDS [dostęp 2025-07-27] (niem.).
- ↑ Höcker – Schreibung, Definition, Bedeutung, Etymologie, Synonyme, Beispiele [online], DWDS, lipiec 2025 [dostęp 2025-07-27] (niem.).
- ↑ Johann Christoph Wedeke Prusy. Relacja z podróży Oberlandczyka, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Olsztynie, 2023 (Magdalena Żółtowska-Sikora: wstęp "Od tłumaczki", s. 13)
- ↑ Pruthenia Society, Seweryn Szczepanski, Pruthenia Yearbook, vol 6: 2011 [online] [dostęp 2019-08-29] (ang.).
- ↑ Pogezania, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2022-08-03].
- ↑ Marek F. Jagodziński Truso. Między Weonodlandem a Witlandem, wyd. Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu, 2010
- ↑ Grzegorz Białuński Pruskie związki terytorialno-osadnicze w dorzeczu środkowej Łyny w XIII wieku, Komunikaty Warmińsko-Mazurskie nr 1, 2004, str. 3-17
- ↑ Piotr z Dusburga: Kronika Ziemi Pruskiej. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2004, s. 150. ISBN 83-231-1744-6.
- ↑ Tolkmicko do 1945 r. - Historia Wysoczyzny Elbląskiej [online], www.historia-wyzynaelblaska.pl [dostęp 2022-08-08].
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Pogezania, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VIII: Perepiatycha – Pożajście, Warszawa 1887, s. 497.