Masakra w Tykocinie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Pogrom w Tykocinie)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Masakra w Tykocinie – masowy mord żydowskich mieszkańców Tykocina w okupowanej Polsce podczas II wojny światowej w dniach 25–26 sierpnia 1941 roku (według żydowskiego kalendarza pierwszego dnia miesiąca elul)[1], wkrótce po ataku Niemiec na Związek Radziecki.

Okoliczności pogromu[edytuj | edytuj kod]

Miasto Tykocin zostało podbite przez III Rzeszę podczas radzieckiej i niemieckiej inwazji na Polskę na podstawie Paktu Ribbentrop – Mołotow. Pod koniec września 1939 r. teren Tykocina został przekazany przez Niemców Związkowi Radzieckiemu zgodnie z Traktatem o granicach i przyjaźni[2].

Armia Czerwona najechała 52,1% terytorium międzywojennej Polski (ponad 13 700 000 mieszkańców). W strefie okupacyjnej Sowietów znalazło się także 336 000 nowych uchodźców, którzy uciekli z ziem polskich przejmowanych przez Niemców, z których większość stanowili polscy Żydzi (około 198 000 osób)[3]. Rosnący terroryzm w regionie, sowiecka tajna policja (NKWD) towarzysząca Armii Czerwonej wymordowała polskich jeńców wojennych[4][5], i w ciągu mniej niż dwóch lat deportowała do Syberii do 1,5 miliona etnicznych Polaków[6]. Dwadzieścia jeden miesięcy po inwazji sowieckiej na Polskę podczas niemieckiej operacji Barbarossa w czerwcu 1941 r., miasto zostało ponownie zaatakowane, tym razem przez Wehrmacht i Einsatzgruppen. Niemcy ustanowili Jana Fibicha burmistrzem, był on mieszkającym na tych terenach Niemcem. Fibich wspomagany przez Edmunda Wiśniewskiego przygotował listę Żydów współpracujących z radzieckim NKWD, która obejmowała niemal całą młodzież żydowską[2].

Egzekucje[edytuj | edytuj kod]

Po przyjeździe Niemcy zachęcali miejscowych Polaków z Tykocina i okolicznych wsi do kradzieży majątków żydowskich, które później nakazano im zwrócić do ich tak zwanych „właściwych właścicieli” (powszechna taktyka stosowana przez nazistów do prześladowania Żydów), za przewidziane przez Niemców korzyści[7][8][styl do poprawy]. Rankiem 25 sierpnia 1941 r. – zgodnie ze świadectwem Abrahama Kapicy – jak wyjaśniono także żydowskimi i polskimi pomnikami na obrzeżach miasta[9], Niemcy z 306. i 309. policyjnego batalionu[1] nakazali wszystkim tykocińskim Żydom zebrać się na rynku (prawie 3000 ludzi[1]), aby zostali oni „przesiedleni” do getta w Czerwonym Borze[styl do poprawy]. Wkrótce wzięto z placu około 1400-1700 osób do miejsca kaźni w okolicach lasu w Łopuchowie. Mężczyźni przemaszerowali pieszo, a kobiety z dziećmi przewieziono do szkoły w pobliskich Zawadach, po czym kolejno byli przewożeni do lasu[1]. Maszerującym kazano uformować kolumnę czwórkową, za pochodem długości ponad kilometra szła lokalna orkiestra klezmerów[1]. Niemcy kazali klezmerom grać hatikvę[1]. Niektórzy miejscowi Żydzi zdołali się ukryć, pomimo tego nieliczni (siedemnaście osób[2]) przeżyli[10]. Więźniowie, w tym kobiety, dzieci i osoby w podeszłym wieku zostali strąceni etapami do grobów przez oddział SS Einsatzkommando, pod dowództwem SS-Obersturmführera Hermanna Schapera[11][12]. Egzekucja trwała dwa dni[1]. Masowe egzekucje polskich Żydów przez Schapera miały miejsce w tym samym czasie w wielu wsiach i okolicach Białegostoku, w tym w Radziłłowie, Jedwabnem, Łomży, Rutkach, Wiznie, Piątnicy i Zambrowie. Został postawiony przed sądem kilka dziesięcioleci później przez władze niemieckie, ale udało mu się zmylić interrogatorów podczas jego pierwotnego procesu w Ludwigsburgu[13].

Po pogromie[edytuj | edytuj kod]

W trzy lata po zagładzie tykocińskich Żydów Niemcy do obozów koncentracyjnych wywieźli też większość polskich mieszkańców Tykocina[1]. Całe centrum miasteczka, które było zamieszkane przez Żydów, zostało całkowicie zniszczone. Drewno i cegły z domów żydowskich były sprzedawane przez żandarmów[2]. Po rzezi Żydów w Tykocinie w dniach 25 i 26 sierpnia 1941 r. Niemcy przystąpili do likwidacji żydowskiego majątku; wielka synagoga została zamieniona na magazyn. Tam przywieziono całą pościel z żydowskich domów i inne miękkie rzeczy domowe. Lepsze meble żandarmi i inni, cywilni urzędnicy zabrali dla siebie. Pozostałe rzeczy sprzedali na licytacji. W określonym dniu zebrało się wielu chłopów z okolicy na rynku i za drobne sumy odkupywali całe żydowskie mienie, które było ukryte w żydowskich domach[2]. Stary żydowski cmentarz został szybko zbezczeszczony, zamieniono go w pastwisko, od czasu do czasu służył jako plac egzekucji przypadkowo złapanych Żydów, a także ofiar polskiej narodowości[2].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h Wyborcza.pl, bialystok.wyborcza.pl [dostęp 2017-04-03].
  2. a b c d e f Życie i zagłada Żydów w Tykocinie podczas niemieckiej okupacji, kirkuty.xip.pl [dostęp 2017-04-03].
  3. Elżbieta Trela-Mazur Włodzimierz Bonusiak i inni, Sowietyzacja oświaty w Małopolsce Wschodniej pod radziecką okupacją 1939–1941, Kielce: Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Jana Kochanowskiego, 1997, s. 294, ISBN 83-7133-100-2.
  4. Olszyna-Wilczyński Józef Konstanty, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2017-04-03].
  5. Śledztwa – Białystok, 7 stycznia 2005 [dostęp 2017-04-03] [zarchiwizowane z adresu 2005-01-07].
  6. Jerzy Jan Lerski, Historical Dictionary of Poland, 966-1945, Greenwood Publishing Group, 1996, ISBN 978-0-313-26007-0 [dostęp 2017-04-03] (ang.).1 stycznia
  7. Antony Polonsky, Joanna B. Michlic, The Neighbors Respond: The Controversy Over the Jedwabne Massacre in Poland, Princeton University Press, 2004, s. 281, ISBN 0-691-11306-8.
  8. http://hashkedim.com/tykocin.html
  9. http://www.jewishcincinnati.org/local_includes/downloads/21727.doc.
  10. Shmuel Spector, Geoffrey Wigoder, The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, NYU Press, 2001, s. 1352–1353, ISBN 0-8147-9356-8.
  11. Alexander B. Rossino, „Contextualizing Anti-Jewish Violence in the Białystok District during the Opening Weeks of Operation Barbarossa,” Polin: Studies in Polish Jewry, Volume 16 (2003).
  12. Jackie Feldman, Above the Death Pits, Beneath the Flag: Youth Voyages to Poland and the Performance of Israeli National Identity, Berghahn Books, 2008, ISBN 978-1-84545-362-6 [dostęp 2017-04-03] (ang.).1 stycznia
  13. Publicystyka, 24 listopada 2007 [dostęp 2017-04-03] [zarchiwizowane z adresu 2007-11-24].