Polityka gospodarcza II Rzeczypospolitej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Eugeniusz Kwiatkowski (1888-1974) wicepremier, minister przemysłu i handlu (1926–1930) oraz minister skarbu (1935–1939)
Władysław Grabski (1874-1938), dwukrotny premier i trzykrotny minister skarbu

Polityka gospodarcza II Rzeczypospolitejpolityka gospodarcza prowadzona przez władze II Rzeczypospolitej. W okresie tym państwo polskie, poza wyzwaniami politycznymi, znalazło się w potrzebie pokonania licznych problemów gospodarczych. Integracja obszarów znajdujących się na terenie różnych zaborów, reforma walutowa, reforma rolna, inwestycje, wykorzystanie dostępu do wybrzeża oraz niwelowanie podziału na Polskę A i B zalicza się do głównych zadań przed jakimi stawały wówczas kolejne rządy.

Głównymi twórcami polskiej polityki gospodarczej II Rzeczypospolitej okazali się przede wszystkim Władysław Grabski z obozu narodowego – autor reformy walutowej oraz Eugeniusz Kwiatkowski z rządzącego obozu piłsudczykowskiego – związany m.in. z powstaniem portu Gdynia i Centralnego Okręgu Przemysłowego. Politykę gospodarczą ówczesnej Rzeczypospolitej, szczególnie po 1929 roku, charakteryzowało m.in. planowanie gospodarcze oraz różne formy interwencjonizmu.

Kalendarium najważniejszych wydarzeń gospodarczych[edytuj]

Wolne Miasto Gdańsk i polskie Pomorze
Nieistniejący obecnie dworzec kolejowy z 1923 (Gdynia Główna)
Zabytkowy elektryczny wagon silnikowy EN80 w barwach Elektrycznej Kolei Dojazdowej (dziś Warszawska Kolej Dojazdowa) w pobliżu stacji Podkowa Leśna Główna
Parowóz Ok22-31 z 1928
Luxtorpeda w Zakopanem, 1936
Otwarcie zelektryfikowanej linii warszawskiego węzła kolejowego łączącej Warszawę z Pruszkowem i Otwockiem, uroczystość na stacji w Józefowie. Na pierwszym planie pierwszy pociąg elektryczny serii EW51.
Tablica upamiętniająca 70-lecie wybudowania magistrali węglowej na budynku dworca w Tarnowskich Górach
Tablica upamiętniająca 80-lecie wybudowania linii (Kalety – Herby Nowe – Wieluń – Podzamcze) na budynku dworca w Wieluniu Dąbrowie

Sytuacja gospodarcza po I wojnie światowej[edytuj]

Głównymi wyzwaniami z punktu widzenia polityki gospodarczej w pierwszych latach powojennych stało się powołanie instytucji życia gospodarczego, integracja obszarów odseparowanych ekonomicznie przed wojną, przekształcenie gospodarki wojennej w pokojową, opanowanie inflacji oraz zagospodarowanie wybrzeża Bałtyku. Przed kolejnymi rządami stawała konieczność przede wszystkim przeprowadzenia reformy walutowej, reformy rolnej oraz pozyskania środków na przeprowadzenie niezbędnych inwestycji.

Okres gospodarki wojennej[edytuj]

Pół marki polskiej z 1916

Na początku 1920 roku 60% budżetu pochłaniały wydatki wojskowe[13]. Walka o granice wymagała pozyskiwania środków na jej prowadzenie. Rząd zdecydował się na zaciąganie kredytów w PKKP[13]. Korzystał też z pożyczek zagranicznych i krajowych oraz wsparcia finansowego ze strony Polonii[13]. W pierwszych latach powojennych stosowano także takie środki jak kontyngenty, reglamentacja dóbr, system kartkowy, monopole w handlu i transporcie, liczne zamówienia rządowe[13]. Utrwalenie się ładu ukształtowanego przez traktat wersalski oraz zwycięstwo nad Rosją Sowiecką i zawarcie traktatu ryskiego otworzyło drogę do przestawienia gospodarki na funkcjonowanie w systemie pokojowym[14].

Działania państwa od 1921[edytuj]

Prezydent Ignacy Mościcki w 1932
Jerzy Zdziechowski (1880-1975) minister skarbu (1925-1926) w rządzie Wincentego Witosa
Położenie COP na mapie Polski
Dworzec Morski w Gdyni, lata 30. – na nabrzeżu transatlantyk MS Piłsudski.
Douglas DC-2 w barwach LOT

Lansowane przez kolejne rządy zwiększanie emisji pieniądza w obiegu, zintensyfikowane w 1923, doprowadziło do hiperinflacji[14]. Powołanie w 1923 nowego rządu pod kierownictwem Władysława Grabskiego (jednocześnie ministra skarbu) stało się początkiem zmiany w polityce monetarnej[14]. Ponownie powołano Bank Polski, zreformowano finanse publiczne oraz przeprowadzono gruntowną reformę walutową, co umożliwiło zamianę marki polskiej na złotego polskiego[14].

W okresie funkcjonowania rządu Grabskiego wprowadzono także jednorazowy podatek majątkowy skierowany w celu zmniejszenia środka pieniężnego w obiegu, indeksacje podatków kwotowych pochłoniętych inflacją (podatki akcyzowe, od nieruchomości itp.), wstrzymano dodruk marki i prowadzono rozmowy na temat wsparcia finansowego ze stroną amerykańską i francuską[14]. Ostatecznie postanowiono jednak, że wprowadzenie nowej waluty odbędzie się za pomocą sił własnych, co nastąpiło w 1924[15]. Ważnym instrumentem jaki na 6 miesięcy przyznano rządowi stała się możliwość wydawania rozporządzeń z mocą ustawy z pominięciem Sejmu[14].

Autorem uzdrowienia polskiej gospodarki w latach 1925–1926 był Jerzy Zdziechowski, w ówczesnym czasie minister skarbu. Mocarstwa zachodnie odmawiały przyznania Polsce pożyczki licząc na to, że wcześniej czy później Polacy zgodzą się na wysuwane im żądania poddania swojego budżetu i polityki finansowo-gospodarczej nadzorowi zagranicznemu, do czego dążyli prezesi Reichsbanku (Hjalmar Schacht), Banku Anglii (Montagu Norman) i przejściowo amerykańskiego Fedu (Benjamin Strong Jr.). Będąc narodowcem, Zdziechowski prowadził na powierzonym stanowisku politykę nacjonalizmu gospodarczego, dążąc do uczynienia z Polski kraju jak najbardziej samowystarczalnego. Stworzył on pojęcie tak zwanego „parytetu gospodarczego pieniądza”, czyli kursu waluty zapewniającej przedsiębiorstwom krajowym konkurencyjność ich towarów na rynkach zagranicznych i pełne zatrudnienie Polaków. Uważał zaprowadzony przez Władysława Grabskiego kurs nowego złotego polskiego za nadwartościowy i przez to szkodliwy dla gospodarki. Obniżył on sztywny dotąd kurs złotego z 5,18 do 9 złotych za dolara. Oznaczało to dewaluację złotego w stosunku do ustawowego kursu z 1924 roku o 72%, a około 27% w stosunku do notowań kursowych z 20 listopada 1925 roku, daty objęcia teki ministra skarbu, tj. powyżej 7 zł/USD. Złoty zresztą ulegał od sierpnia 1925 roku stałej deprecjacji, spowodowanej zaprzestaniem obrony ustawowego kursu przez Bank Polski (stanowisko prezesa Stanisława Karpińskiego, również narodowca, przychylnego polityce Zdziechowskiego). Nastąpiła poprawa koniunktury dzięki wzmożeniu obrotów, uzyskaniu przez przedsiębiorstwa rentowności, zwalczeniu hiperinflacji, wzrostowi eksportu a zmniejszemiu importu, zmniejszeniu bezrobocia, napływowi dewiz. W kwietniu 1926 roku sytuacja była już całkowicie opanowana, deficyt budżetowy wynosił 2 miliony złotych. W 1927 roku Piłsudski zadecydował o wstąpieniu do klubu złotej waluty[16][17].

Rok 1925 przyniósł nowe zagrożenia w polityce handlowej, gdyż Niemcy zdecydowały się na drastyczne zaostrzenie polityki celnej wobec Polski[15]. Reakcją polskiego rządu było analogiczne postępowanie wobec zachodniego sąsiada[15].

Jednocześnie władze starały się prowadzić politykę zmierzającą do integracji obszarów należących przed 1914 rokiem do odrębnych organizmów polityczno-gospodarczych[15]. W tym celu podjęto działania mające zapewnić powiązania komunikacyjne, głównie w postaci bezpośrednich połączeń kolejowych, m.in. Warszawy z Poznaniem, Górnego Śląska z Wybrzeżem[15]. Zainicjowano także budowę miasta i portu w Gdyni oraz zagospodarowanie wybrzeża Bałtyku[15].

Po przejęciu władzy przez Sanację duży wpływ na politykę gospodarczą uzyskał minister przemysłu i handlu w kolejnych rządach – Eugeniusz Kwiatkowski[15]. Skutki Wielkiego Kryzysu w Polsce skłoniły go do podjęcia działań interwencyjnych[15]. Objęcie przez niego funkcji wicepremiera i ministra skarbu umożliwiło mu przeforsowanie koncepcji planowania gospodarczego – opracował wówczas czteroletni państwowy plan inwestycyjny na lata 1936–1940[18]. W myśl jego założeń rozpoczęła się budowa COP – skupiska przemysłu ciężkiego, w skład którego wejść miały zakłady przemysłu lotniczego, maszynowego, motoryzacyjnego, chemicznego, energetyki oraz hutnictwa stali szlachetnych[18]. Projekt zakładał utworzenie ok. 107 tysięcy nowych miejsc pracy (poza rolnictwem)[18]. COP zlokalizowano w rejonie środkowej Polski, uwzględniając jej strategiczne położenie oraz konieczność aktywizacji i integracji obszarów słabiej rozwiniętych[18]. Lokalizacji tej sprzyjała również polityka prowadzona względem tego obszaru już w latach 20. – między innymi inwestycje w zakłady zbrojeniowe (Radom, Skarżysko-Kamienna, Starachowice, Kielce, Pionki) oraz ulgi podatkowe dla inwestorów prywatnych[18].

Plany inwestycyjne ministra Kwiatkowskiego[edytuj]

W grudniu 1938 wicepremier Kwiatkowski przedstawił kolejny projekt inwestycyjny – perspektywiczny plan gospodarczy na 15 lat, obejmujący okres 1939-1953[18]. Podzielony on został na pięć etapów[18]:

  • 1939-1942 – nacisk na kontynuację rozbudowy sektora zbrojeniowego;
  • 1943-1945 – inwestycje w infrastrukturę komunikacyjną, motoryzację i lotnictwo;
  • 1946-1948 – modernizacja rolnictwa;
  • 1949-1951 – przyspieszenie urbanizacji i uprzemysłowienia;
  • 1952-1953 – działania na rzecz ograniczenia podziału kraju na Polskę A i B.

Bilans polityki gospodarczej II RP[edytuj]

Sieć transportowa i przemysł w Polsce w 1939

Ograniczone środki, niestabilność polityczna i gospodarcza oraz wielki kryzys stanowiły uwarunkowania wpływające na realizacje założeń ekonomicznych w sposób zdecydowanie negatywny[19]. Nie powiodła się reforma rolna, proces industrializacji nie został zakończony, a duża skala bezrobocia pozostawała ważnym problemem społecznym[19]. Udało się jednak zintegrować gospodarkę całego kraju, zagospodarować Wybrzeże, uruchomić procesy modernizacyjne oraz zapoczątkować stopniowe niwelowanie dysproporcji w rozwoju ekonomicznym poszczególnych regionów[19].

Do głównych sukcesów polityki gospodarczej II RP należy zaliczyć: ujednolicenie linii kolejowych, budowę magistrali węglowej Śląsk-Gdynia, budowę portu i stoczni w Gdyni, Centralnego Okręgu Przemysłowego oraz budowę wielu innych fabryk, np. Zakładów Azotowych w Tarnowie-Mościcach.

Odsetek produktu gospodarki wytwarzany w przemyśle wzrósł z 32% w 1929 do 50% w roku 1939[20].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Dekret o utworzeniu Pocztowej Kasy Oszczędnościowej (Dz. U. z 1919 r. Nr 14, poz. 163).
  2. Ustawa z dnia 11 kwietnia 1919 r. o budowie linji kolejowej Płock – Sierpc oraz przebudowie wązkotorowej linji Nasielsk – Sierpc (Dz. U. z 1919 r. Nr 32, poz. 267).
  3. Ustawa z dnia 19 lipca 1919 r. o budowie kolei Rzeszów-Sandomierz (Dz. U. z 1919 r. Nr 63, poz. 370).
  4. Ustawa z dnia 2 marca 1920 r. o budowie linji kolejowej Sierpc – Brodnica (Dz. U. z 1920 r. Nr 23, poz. 126).
  5. Ustawa z dnia 23 września 1922 r. o budowie portu w Gdyni (Dz. U. z 1922 r. Nr 90, poz. 824).
  6. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 28 czerwca 1924 r. o statucie przedsiębiorstwa „Polskie Lasy Państwowe” (Dz. U. z 1924 r. Nr 56, poz. 570).
  7. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 28 czerwca 1924 r. o nadaniu statutu dla Państwowej Fabryki Związków Azotowych w Chorzowie (Dz. U. z 1924 r. Nr 56, poz. 568).
  8. Ustawa z dnia 23 czerwca 1925 r. o budowie kolei Kalety-Herby-Wieluń-Podzamcze (Dz. U. z 1925 r. Nr 74, poz. 514).
  9. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 września 1926 r. o utworzeniu przedsiębiorstwa „Polskie Koleje Państwowe”. (Dz. U. z 1926 r. Nr 97, poz. 568).
  10. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 grudnia 1927 r. o wydzieleniu z ogólnej administracji państwowej przedsiębiorstwa „Państwowe Zakłady Lotnicze” w Warszawie. (Dz. U. z 1928 r. Nr 4, poz. 27).
  11. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 marca 1928 r. o wydzieleniu z ogólnej administracji państwowej przedsiębiorstwa „Państwowe Zakłady Inżynierji” w Warszawie. (Dz. U. z 1928 r. Nr 45, poz. 429).
  12. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 18 kwietnia 1935 r. o budowie normalnotorowych kolei: Sierpc – Brodnica i Sierpc – Toruń (Dz. U. z 1935 r. Nr 29, poz. 223).
  13. a b c d Winiarski 2006 ↓, s. 115.
  14. a b c d e f Winiarski 2006 ↓, s. 116.
  15. a b c d e f g h Winiarski 2006 ↓, s. 117.
  16. Jerzy Zdziechowski, „Mit złotej waluty” (1937), ISBN 83-60048-30-4.
  17. Jerzy Zdziechowski – ekonomista, Minister Skarbu, twórca parytetu gospodarczego dla pieniądza.
  18. a b c d e f g Winiarski 2006 ↓, s. 118.
  19. a b c Winiarski 2006 ↓, s. 119.
  20. Krzysztof Rak Mariusz Muszyński. Likwidatorzy. „W Sieci”, 2.04.2013. 

Bibliografia[edytuj]