Polska szkoła filmowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „szkoła polska”. Zobacz też: Szkoła Polska.

Polska szkoła filmowa (szkoła polska) – formacja artystyczna w kinematografii polskiej obecna w latach 1956–1963. Charakteryzowała się inspiracjami m.in. neorealizmem włoskim oraz zerwaniem z estetyką kina socrealistycznego.

Cechowała ją różnorodność tematyczna. Ważnym tematem była II wojna światowa, będąca przeżyciem pokoleniowym dla artystów urodzonych w latach 20. Problematykę narodowych mitów bohaterskich prezentują filmy: Kanał (1956), Eroica (1957) i Popiół i diament (1958), zaliczane do filmów nurtu kanonicznego. Oprócz niego rozwijał się też nurt plebejski (Krzyż walecznych, Świadectwo urodzenia) oraz nurt psychologiczno-egzystencjalny (Pętla, Ostatni dzień lata, Pociąg)[1].

Twórcami szkoły polskiej byli m.in. reżyserzy: Andrzej Wajda, Andrzej Munk, Tadeusz Konwicki, Wojciech Jerzy Has, Jerzy Kawalerowicz, Kazimierz Kutz, Stanisław Różewicz, scenarzysta Jerzy Stefan Stawiński, operatorzy: Jerzy Lipman, Kurt Weber, Jerzy Wójcik, Jan Laskowski, aktorzy: Zbigniew Cybulski, Bogumił Kobiela, Tadeusz Janczar, Adam Pawlikowski, kompozytorzy: Jan Krenz, Andrzej Markowski, Tadeusz Baird oraz scenografowie Roman Mann i Anatol Radzinowicz[2]. Z jej historią ściśle związany jest Zespół Filmowy „Kadr”, który zrzeszał reżyserów i scenarzystów.

Niejednoznaczność nazwy i kłopoty z klasyfikacją[edytuj | edytuj kod]

Do przyjęcia tego pojęcia przyczynili się w dużym stopniu Aleksander Jackiewicz oraz Antoni Bohdziewicz, którzy postulowali powstanie polskiej szkoły filmowej już w latach 1954–1955 (jako wzór do naśladowania proponując neorealizm włoski), a więc zanim nakręcono pierwsze filmy do niej zaliczane[3]. Jackiewicz pisał: Chciałbym, aby nasz film przygotował się do wielkiej rozprawy historycznej, społecznej i moralnej z otaczającym nas życiem, z naszym czasem, aby powstała polska szkoła filmowa godna wielkiej tradycji naszej sztuki[4].

Marek Hendrykowski uważa, że w istocie nazwa nie jest adekwatna: to nie była „szkoła”, ale formacja intelektualno-artystyczna. Co prawda młodzi twórcy do niej zaliczani byli w większości wychowankami łódzkiej szkoły filmowej, ale już od początku różnili się stylem, a żaden z nich nie wspominał o swoim filmowym mistrzu[5].

Kłopot sprawia również klasyfikacja twórców i filmów. Ważnym tematem podejmowanym w tym czasie była wojna, ale zdaniem Hendrykowskiego nie można przy opisie szkoły polskiej pomijać filmów o tematyce współczesnej. Należy zwrócić uwagę na wewnętrzną ewolucję tej formacji, wielonurtowość i wielostylowość jej artystycznych poszukiwań[6]. Postuluje on nową wykładnię, wg której: szkoła polska ma charakter wielopostaciowy, podlegała przemianom, nie ma jednego wspólnego wyraźnie wytyczonego kierunku rozwoju, jest tworem wieloautorskim (nie jest dziełem tylko reżyserów, ale też scenarzystów, operatorów, aktorów czy scenografów), obejmuje zjawiska różnorodne (jest formacją o charakterze dialogu – elementem dyskursu)[7].

Fazy ewolucji[edytuj | edytuj kod]

Przedwstępna (lata 1954–1956)[edytuj | edytuj kod]

Zmiany w kinematografii były możliwe po „odwilży”, jaka miała miejsce po śmierci Józefa Stalina. W maju 1955 roku powstały cztery pierwsze zespoły filmowe, będące formą samorządu artystyczno-produkcyjnego (wśród nich Zespół Filmowy „Kadr”)[8].

Do fazy przedwstępnej ewolucji szkoły polskiej można zaliczyć filmy fabularne, które zostały zrealizowane zgodnie z konwencją filmowego socrealizmu, obowiązującego wówczas w polskiej kinematografii, ale próbujące przynajmniej częściowo przełamać kanon ówczesnej estetyki. Należy do nich przede wszystkim Pokolenie – film Andrzeja Wajdy zrealizowany w 1954 roku i mający premierę 26 stycznia 1955, ale także pojedyncze sceny i sekwencje filmów: Godziny nadziei (1955) Jana Rybkowskiego, Błękitny krzyż (1955) Andrzeja Munka oraz Cień (1956) Jerzego Kawalerowicza[9].

Wstępna (lata 1956–1957)[edytuj | edytuj kod]

W pierwszej fazie ewolucji szkoły polskiej pojawiły się filmy fabularne nawiązujące do neorealizmu włoskiego, nakręcone z reguły w 1956 roku i mające premierę w 1957 roku. Powstając w opozycji do estetyki socrealizmu, wchodziły z nim w polemikę. Należą do nich przede wszystkim Kanał Andrzeja Wajdy oraz Człowiek na torze Andrzeja Munka, a także Zimowy zmierzch Stanisława Lenartowicza, Prawdziwy koniec wielkiej wojny Jerzego Kawalerowicza oraz Zagubione uczucia Jerzego Zarzyckiego[10].

Druga (lata 1957–1958)[edytuj | edytuj kod]

Do drugiej fazy ewolucji szkoły polskiej zalicza się filmy realizowane w 1957 roku i mające premierę w pierwszym półroczu oraz wczesną jesienią 1958 roku. W tej fazie nastąpiło już całkowite zerwanie z socrealizmem poprzez wykorzystywanie nowych środków wyrazu i skupienie się na historiach ukazywanych na podstawie doświadczeń jednostek. Głównym przedstawicielem tej fazy jest Eroica Andrzeja Munka, będąca odpowiedzią na Kanał Wajdy. Inne filmy tej fazy to: Pętla Wojciecha Jerzego Hasa, Ostatni dzień lata Tadeusza Konwickiego oraz Wolne miasto Stanisława Różewicza[11].

Trzecia (lata 1958–1959)[edytuj | edytuj kod]

Trzecia faza ewolucji, przypadająca na koniec 1958 roku i rok 1959, oznacza się dojrzałością i bogactwem twórczych poszukiwań oraz udoskonaleniem wzorca swobodnej adaptacji utworów literackich. Najbardziej docenianym filmem tej fazy jest Popiół i diament Andrzeja Wajdy. Do tej fazy należą także: Dezerter Witolda Lesiewicza, Pożegnania Wojciecha Jerzego Hasa, Pigułki dla Aurelii Stanisława Lenartowicza, Zamach Jerzego Passendorfera, Orzeł Leonarda Buczkowskiego, Krzyż walecznych Kazimierza Kutza, Baza ludzi umarłych Czesława Petelskiego, Pociąg Jerzego Kawalerowicza, Lotna Andrzeja Wajdy i Biały niedźwiedź Jerzego Zarzyckiego[12].

Czwarta (1960 rok)[edytuj | edytuj kod]

W fazie czwartej, przypadającej na 1960 rok, doszło do przesilenia wywołanego zarówno decyzją władz z czerwca 1960 roku (KC PZPR wydał tajną uchwałę skierowaną przeciwko „nieprawomyślnemu” charakterowi kina drugiej połowy lat 50.[13]), jak i wyczerpywaniem się energii formacji. Najważniejszym filmami tej fazy są Zezowate szczęście Andrzeja Munka i Nikt nie woła Kazimierza Kutza[14]

Piąta (lata 1961–1963)[edytuj | edytuj kod]

W fazie piątej, schyłkowej, powstają ostatnie filmy zaliczane do szkoły polskiej, kręcone najczęściej w 1961 roku. W fazie tej powstały: Matka Joanna od Aniołów Jerzego Kawalerowicza, Świadectwo urodzenia Stanisława Różewicza, Zaduszki Tadeusza Konwickiego, Jak być kochaną (1962) Wojciecha Jerzego Hasa oraz Pasażerka Andrzeja Munka (film ukończony po jego śmierci przez Witolda Lesiewicza w 1963 roku)[15].

Filmografia[edytuj | edytuj kod]

Wybrane filmy fabularne[16]
Film Premiera Reżyser
Człowiek na torze 17 stycznia 1957 Andrzej Munk
Zimowy zmierzch 1 lutego 1957 Stanisław Lenartowicz
Kanał 20 kwietnia 1957 Andrzej Wajda
Prawdziwy koniec wielkiej wojny 10 października 1957 Jerzy Kawalerowicz
Zagubione uczucia 21 października 1957 Jerzy Zarzycki
Eroica 4 stycznia 1958 Andrzej Munk
Pętla 20 stycznia 1958 Wojciech Jerzy Has
Ostatni dzień lata 4 sierpnia 1958 Tadeusz Konwicki
Wolne miasto 1 września 1958 Stanisław Różewicz
Popiół i diament 3 października 1958 Andrzej Wajda
Dezerter 12 października 1958 Witold Lesiewicz
Pożegnania 13 października 1958 Wojciech Jerzy Has
Pigułki dla Aurelii 24 listopada 1958 Stanisław Lenartowicz
Zamach 12 stycznia 1959 Jerzy Passendorfer
Orzeł 7 lutego 1959 Leonard Buczkowski
Krzyż walecznych 27 marca 1959 Kazimierz Kutz
Baza ludzi umarłych 10 sierpnia 1959 Czesław Petelski
Pociąg 6 września 1959 Jerzy Kawalerowicz
Lotna 27 września 1959 Andrzej Wajda
Biały niedźwiedź 3 grudnia 1959 Jerzy Zarzycki
Zezowate szczęście 4 kwietnia 1960 Andrzej Munk
Nikt nie woła 31 października 1960 Kazimierz Kutz
Matka Joanna od Aniołów 9 lutego 1961 Jerzy Kawalerowicz
Świadectwo urodzenia 2 października 1961 Stanisław Różewicz
Zaduszki 5 grudnia 1961 Tadeusz Konwicki
Jak być kochaną 11 stycznia 1963 Wojciech Jerzy Has
Pasażerka 20 września 1963 Andrzej Munk

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. polska szkoła filmowa. Encyklopedia PWN. [dostęp 2018-07-31].
  2. Hendrykowski 1998 ↓, s. 10-11.
  3. Hendrykowski 1998 ↓, s. 6-7.
  4. Aleksander Jackiewicz. Prawo do eksperymentu. „Przegląd Kulturalny”. 51-52, 1954. 
  5. Hendrykowski 1998 ↓, s. 5-6.
  6. Hendrykowski 1998 ↓, s. 8-9.
  7. Hendrykowski 1998 ↓, s. 9-12.
  8. Lubelski 2011 ↓, s. 960-963.
  9. Hendrykowski 1998 ↓, s. 17.
  10. Hendrykowski 1998 ↓, s. 13.
  11. Hendrykowski 1998 ↓, s. 13-14.
  12. Hendrykowski 1998 ↓, s. 14-15.
  13. Lubelski 2011 ↓, s. 986.
  14. Hendrykowski 1998 ↓, s. 15-16.
  15. Hendrykowski 1998 ↓, s. 16-17.
  16. Hendrykowski 1998 ↓, s. 13-17.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marek Hendrykowski. „Polska Szkoła Filmowa” jako formacja artystyczna. „Acta Universitatis Lodziensis, Folia Scientiae Artium et Litterarum”. 7, s. 5-22, 1998. 
  • Tadeusz Lubelski: Polska Szkoła Filmowa na tle rodzimego kina. W: Tadeusz Lubelski, Iwona Sowińska, Rafał Syska: Kino klasyczne. Historia kina, tom 2. Kraków: Universitas, 2011, s. 935-992. ISBN 97883-242-2234-6.