Pomniki i rzeźby na Cytadeli w Poznaniu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Przykłady tabliczek betonowych, lokalizowanych przy rzeźbach (w różnym stopniu erozji) oraz sposób ich umieszczenia (na przykładzie Płaczącego kamienia)
Monumentalne formy z nazwami poszczególnych alei

Pomniki i rzeźby na Cytadeli – zespół pomników i rzeźb plenerowych, zlokalizowanych w Poznaniu, na obszarze Parku Cytadela (dawnego Fortu Winiary).

Geneza założenia[edytuj | edytuj kod]

Poznańska Cytadela, a właściwie Fort Winiary, po ciężkich walkach w 1945 roku została najpierw poważnie zniszczona, a następnie (w większości) planowo rozebrana. Pozyskane cegły zostały użyte podczas powojennej odbudowy Poznania i Warszawy. Od roku 1962 rozpoczęła się przebudowa terenów pofortecznych na Park – Pomnik Braterstwa Broni i Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. W ramach urządzania Parku, w różnych jego częściach stawiano pomniki i rzeźby plenerowe, o różnym wydźwięku: od zaangażowanych politycznie i reprezentujących tendencje socrealistyczne, do całkowicie abstrakcyjnych, głęboko modernistycznych. Część pomników związanych z żołnierzami radzieckimi powstała wcześniej, przed 1962 rokiem. Po upadku komunizmu w Polsce, trend wzbogacania Parku Cytadela rzeźbami plenerowymi i pomnikami utrzymał się. Obecnie jest to kompleks prezentujący przekrój polskiej (oraz częściowo radzieckiej) powojennej rzeźby parkowej w wielkiej skali i we wszystkich trendach z postmodernizmem włącznie.

Większość rzeźb powstałych w epoce socjalizmu posiada czytelne, betonowe tabliczki z tytułem i nazwiskiem autora, sporządzane według jednolitego wzoru. W niektórych przypadkach tabliczki zaginęły, co nastręcza pewnych problemów z nazwaniem konkretnego dzieła. Są to jednak przypadki nieliczne. Pierwszą rzeźbę postawiono w 1968 roku. Była to praca Jerzego Sobocińskiego pt. "Mewy".

Poniżej przedstawiono zestawienie wszystkich pomników i rzeźb na Cytadeli, które nie są nagrobkami.

Pomniki[edytuj | edytuj kod]

Nr Tytuł lub nazwa Autor Data powstania Zdjęcie Lokalizacja i uwagi
1. Pomnik 3 Poznańskiego Pułku Lotniczego nieznany 1989 3 PPL Monument Poznan.JPG Stoi w pobliżu skrzyżowania ul. Armii Poznań z ul. Za Cytadelą, na terenie Cmentarza parafii św. Wojciecha. Został ufundowany przez społeczeństwo m. Poznania w 50. rocznicę wybuchu II wojny. Składa się z dwóch części: pionowej rzeźby w kształcie płomienia, obok której spoczywa kamienny blok z napisem POLEGŁYM LOTNIKOM oraz poziomej płyty, na której wymieniono wszystkich poległych we wrześniu 1939 lotników 3 Poznańskiego Pułku Lotniczego.
2. Pomnik 57 Pułku Piechoty Wielkopolskiej nieznany 1 IX 1974[1] 57 PP WLKP Monument Poznan.JPG Stoi od strony ul. Armii Poznań, na Cmentarzu Garnizonowym. Złożony z betonowych sześcianów różnej wielkości, stojących jeden na drugim. Uzupełniony krzyżem żołnierskim i tablicą pamiątkową. Upamiętnia żołnierzy służących w 57 Pułku Piechoty Wielkopolskiej, który wykazywał się bohaterstwem m.in. w czasie Bitwy nad Bzurą w ramach Armii Poznań. Na tablicy wymieniono wszystkie miejscowości, w których walczył Pułk. Została ona ufundowana przez towarzyszy broni.
3. Pomnik 7 Pułku Strzelców Konnych Jan Jakób 1961[1] 7 Reg. Mon. Poznan.JPG Stoi od strony ul. Armii Poznań, na Cmentarzu Garnizonowym. Ma formę ściany z wtopionym negatywem mastaby. Napis na monumencie głosi: Żołnierzom 7 Pułku Strzelców Konnych Wlkp. poległym w walce z najeźdźcą hitlerowskim w latach 1939-1945. Obiekt wyremontowano w 1983, umieszczając nowe tablice z nazwiskami poległych[2].
4. Pomnik Bohaterów Stanisław Pogórski, Tadeusz Płończak 1945 Cytadela Poznań wejście główne.jpg Stoi od strony ul. Armii Poznań. Jest zwornikiem części cmentarnej założenia parkowego. Do 1989 na szczycie obelisku znajdowała się czerwona gwiazda.
5. Pomnik Georgija Gierasimowicza Bondara nieznany nieznana Georgij G. Bondar Poznan.JPG Stoi bezpośrednio przy Muzeum Uzbrojenia. Według tabliczki na cokoleGieorgij Bondar był bohaterem Związku Radzieckiego, który zginął na Odrą 3 kwietnia 1945. Wcześniejsza (większa) tablica emaliowana została zdjęta i w 2003 była już w depozycie Muzeum.
6. Pomnik Cytadelowców nieznany 1965 Cytadelowcy Monument Poznan.JPG Stoi w części południowej, przy Cmentarzu Cytadelowców. Ma formę steli z tablicą pamiątkową. Całość ustawiona skośnie w stosunku do alejki.
7. Pomnik Wasilija Czujkowa nieznany 1982 Chuikov Monument Poznan.JPG Stoi w bliskości Pomnika Bohaterów i Muzeum Uzbrojenia (pomiędzy nimi). Upamiętnia honorowego obywatela Poznania, marszałka Związku RadzieckiegoWasilija Czujkowa (1900–1982). Dowodził on 8 Gwardyjską Armią, która wyparła nazistów m.in. z Poznania, Lublina i Łodzi. Postawiony z inicjatywy TPPR 7 listopada 1982, w roku śmierci Czujkowa.
8. Pomnik Harcerski nieznany nieznany Scout Monument Poznan Fort Winiary.JPG Obiekt w formie obelisku. Stoi w części północnej, przy ul. Za Cytadelą róg Żniwnej. Poświęcony harcerzom poległym w latach 1918–1919 i 1939–1945. Tablica głosi, że fundatorem byli Harcerze hufca Piast.
9. Głaz Jarosława Maszewskiego nieznany 2003 Maszewski Erratic Poznan.JPG Głaz narzutowy z poziomą tablicą. Leży w pobliżu wiaduktu przy rozarium, w bliskim sąsiedztwie rzeźby Ziarno – Epitafium Życia. Upamiętnia prof. Jarosława Maszewskiego – absolwenta i wykładowcę poznańskiej ASP, laureata Nagrody Artystycznej Miasta Poznania, architekta wnętrz i reżysera, autora m.in. filmu Magdalena Abakanowicz o tej rzeźbiarce (jej zespół figur Nierozpoznani znajduje się w niewielkiej odległości i powstał z inspiracji Maszewskiego)[3].
10. Pomnik Poległych podczas bombardowania Ławicy Ryszard Skupin 1963[1] Lawica Mon. Cytadela Poznan.JPG Pomnik wznosi się nad Cmentarzem Bohaterów Polskich od strony ul. Armii Poznań, w pobliżu pomnika PPR-owców, ZWM-owców i Cytadelowców. Upamiętnia 39 polskich żołnierzy, poległych podczas bombardowania lotniska Ławica w dniu 1 września 1939. Na płycie (w formie polskiej szachownicy lotniczej) wyryto nazwiska wszystkich poległych.
11. Pomnik Poległych w latach 1918-1920 nieznany 2008 1918-1920 Mon. Poznan Cytadela.JPG Pomnik wznosi się nad Cmentarzem Garnizonowym od strony ul. Armii Poznań. Upamiętnia poległych w latach 1918-1920, czyli od powstania wielkopolskiego do wojny polsko-bolszewickiej. Postawiony w 90. rocznicę powstania wielkopolskiego.
12. Pomnik PPR-owców Ryszard Skupin 1967 (odsłonięcie 08.09.1967 r.[4]) PPR Monument Poznan.JPG Pomnik wznosi się nad Cmentarzem Bohaterów Polskich od strony ul. Armii Poznań. Upamiętniał pierwotnie działaczy PPR, którzy zginęli z rąk nazistów w czasie II wojny. Obecnie, po zmianie treści południowej strony steli, upamiętnia ofiary wojenne oraz osoby, które zginęły w czasie Powstania Poznańskiego w 1956. Na północnej stronie umieszczona jest tablica upamiętniająca tych, którzy zginęli za sprawę ludowej ojczyzny, m.in. wyryto 11 nazwisk działaczy rozstrzelanych 13 sierpnia 1944 w obozie żabikowskim. Poniżej znajdują się groby działaczy robotniczych i osób, które zginęły w czerwcu 1956.
13. Bohaterom ZWM nieznany 1975 ZWM Monument Poznan.JPG Stoi u stóp Pomnika PPR-owców (na zdjęciu w tle), od strony ul. Armii Poznań, na Cmentarzu Bohaterów Polskich. Upamiętnia działaczy ZWM poległych na terenie Wielkopolski w latach 1945–1948 podczas utrwalania władzy ludowej. Na tablicy wymienione są nazwiska wszystkich upamiętnionych. Dominującym elementem obiektu jest metaloplastyczny znicz o ekspresyjnej sylwetce.
14. Pomnik Zygmunta Berlinga Nieznany Nieznana Zygmunt Berling Monument Poznan Cytadela.JPG Statua z wyrzeźbioną postacią Zygmunta Berlinga. Zlokalizowana we wschodniej części, przy bazie sprzętowej pracowników parku.
15. Mauzoleum żołnierzy rosyjskich W.D.Borkiewicz-Szukowski 1930 Russian Mon. Poznan 1918.JPG Mauzoleum żołnierzy rosyjskich poległych w I wojnie światowej w formie grobowca z urną na szczycie. Stoi od strony ul. Armii Poznań, na Cmentarzu Bohaterów Radzieckich. Opis obiektu na tablicy w języku rosyjskim sprzed reformy w 1918.
16. Pomnik jeńców francuskich Nieznany 1934 French Monument, Poznan Cytadela (3).JPG Obelisk upamiętniający zmarłych jeńców francuskich z Poznania i okolic (wojny 1870-1871 i 1914-1918), żołnierzy napoleońskich i ściętych w latach 1940-1943 Francuzów.

Rzeźby plenerowe[edytuj | edytuj kod]

Nr Tytuł lub nazwa Autor Data powstania Zdjęcie Lokalizacja i uwagi
1. Braterstwo broni Dymitr Sowa
Luba Żukowa[4]
odsłonięcie 21.07.1970 r.[4] Braterstwo Broni Dymitr Sowa Poznan.JPG Grupa figuralna z cementu w centralnej części parku. Polski i radziecki żołnierz w braterskim geście wspólnie dźwigają sztandar. Obiekt (otoczony lekkimi pionowymi akcentami z betonu) stanowi lewą flankę dla kompozycji Dzwonu Pokoju (prawą stanowi Nike – patrz niżej).
2. Don Kichot Tadeusz Dobosz 1970[4] Don Kichot Tadeusz Dobosz Poznan.JPG Stoi blisko Muzeum Uzbrojenia (nieco na północ), tworząc optyczny zwornik rozległej polany. Modernistyczna, uproszczona kompozycja z piaskowca i cementu przedstawia Don Kichota na koniu, bez kopii i bez towarzysza – Sancho Pansy. Rycerz spogląda w kierunku północnym.
3. Dzwon Pokoju i Przyjaźni Między Narodami Saturnin Skubiszyński (ludwisarz) 1986 Dzwon Pokoju Poznań RB1.JPG Na wschód od Muzeum Uzbrojenia, oflankowany Braterstwem broni (lewa strona) i Nike (prawa strona). Stanowi zwornik optyczny rozległej polany, pozostałości dawnych koszar.
4. Gimnastyczka Jan Bakalarczyk 1970[4] Gimnastyczka Jan Bakalarczyk Poznan.JPG Rzeźba z białego cementu zlokalizowana wśród drzew w centralnej części Cytadeli. Przedstawia młodą dziewczynę z obręczą gimnastyczną w dłoniach.
5. Kompozycja Andrzej Pukacki 1970[4] Kompozycja Andrzej Pukacki Poznan.JPG Na zachód od Muzeum Uzbrojenia, na rozstaju alejek. Abstrakcyjna, modernistyczna kompozycja metaloplastyczna o dużym potencjale ekspresyjnym, złożona z teowników pomalowanych na rdzawoczerwony kolor. Z uwagi na ostre krawędzie otoczona płotkiem ochronnym.
6. Kompozycja Antoni Szulc 1970[4] Kompozycja Antoni Szulc Poznan.JPG Na zachód od Muzeum Uzbrojenia, przy alejce, widoczna z restauracji w bunkrze. Przedstawia ludzkie postacie, wyrastające jakby z jednego pnia, dźwigające nad sobą płachtę materiału, być może flagę. Wykonana z białego cementu.
7. Kosmonauta Wacław Twarowski 1970[4] Kosmonauta Waclaw Twarowski Poznan.JPG Na szczycie wału, nieopodal rozarium. Modernistyczna kompozycja z metalu, przypominająca astrolabium.
8. Macierzyństwo Jan Żok[5] przed 1969 Pieta Poznan Cytadela.JPG Rzeźba wykonana z betonu, mocno zniszczona. Zlokalizowana we wschodniej części założenia, przy magazynach technicznych.
9. Maszkarony Józef Kopczyński 1970[4] Amfiteatr Cytadela Poznan (4).jpg Grupa figuralna z piaskowca pińczowskiego[4] bezpośrednio przy amfiteatrze.
10. Mewy Jerzy Sobociński 1968 Mewy Jerzy Sobociński.jpg Rzeźba z żelbetu przedstawiająca dwie mewy w locie. Zlokalizowana w centrum sadzawki przy jednej ze ścieżek prowadzących do Dzwonu Pokoju.
11. Niedziela Roman Tarkowski 1970[4] Roman Tarkowski, Niedziela, Poznan, Cytadela (3).jpg Grupa figuralna z metalu i cementu kolorowego w pobliżu amfiteatru przedstawiająca dziewczynkę z sarną. Jednak tabliczka z nazwą zawiera dopisek "Niedziela z lamą"
12. Nierozpoznani Magdalena Abakanowicz 2002 Abakany Cytadela Poznan.jpg W centrum założenia, na rozległej łące.
13. Nike Bazyli Wojtowicz 1970[4] Nike Bazyli Wojtowicz Poznan.JPG Na prawo od Dzwonu Pokoju (z drugiej strony stoi Braterstwo Broni – patrz wyżej). Wykonana ze sztucznego kamienia[4] rzeźba Nike z niewielkimi skrzydłami i złożonymi rękoma uniesionymi w górę w geście zwycięstwa, spoglądająca na zachód. Całość na cokole olicowanym cegłami klinkierowymi. Wokół miejsce odpoczynku w kształcie okręgu z ławkami. Bazyli Wojtowicz jest także autorem pomnika Adama Mickiewicza w Poznaniu (1960).
14. Płaczący kamień Luba Żukowa 1970[4] Crying Stone Luba Zukowa Poznan.JPG Bezpośrednio przy Pomniku PPR-owców (na północ od niego), w sąsiedztwie centralnego obelisku Pomnika Bohaterów. Dramatycznie, ale w modernistycznym uproszczeniu, przedstawiona płacząca (prawdopodobnie) kobieta. Rzeźba wykonana z piaskowca[4], nawiązuje do pomników nagrobnych (cmentarze znajdują się bardzo blisko – poniżej Płaczącego kamienia).
15. Piast i Rzepicha Czesław Woźniak 1970[4] Piast i Rzepicha Czeslaw Wozniak Poznan.JPG We wschodniej części założenia. Siedząca cementowa kompozycja przedstawiająca Piasta (protoplastę królów polskich) i jego małżonkę Rzepichę. Ujęcie jest bardzo zgeometryzowane, spokojne. W pobliżu stoi kilka rzeźb o nieustalonych tytułach, a także Zwierzę i Gimnastyczka.
16. Rodzina Benedykt Kasznia 1970[4] Rodzina. Benedykt Kasznia.jpg Rzeźba cementowa[4] znajdująca się na terenie Muzeum Uzbrojenia w Poznaniu.
17. Róża Michał Gąsienica Szostak 1970[4] Roza Michal Szostak Gasienica Poznan.JPG Rzeźba góruje nad rozarium, stojąc w jego północnej części, blisko ulicy Za Cytadelą. Przedstawia kwiat róży ciężko wyciosany w piaskowcu, o bardzo masywnych proporcjach i wręcz antropomorficznych kształtach. Nawiązuje do otaczających go poletek z nasadzonymi różami rozmaitych gatunków i odmian.
18. Saperzy Jan M. Jakób 1970[4] Saperzy Jan M. Jakob Poznan.JPG Grupa rzeźbiarska na polanie, po przeciwnej stronie niż Dzwon Pokoju (przeciwwaga kompozycyjna). Przedstawia dwóch żołnierzy, prawdopodobnie poszukujących min. Całość wykonana w piaskowcu szydłowieckim czerwonym[4], mocno obrośniętym porostami. Podstawę stanowi podpora mostu prowadzącego do ówczesnego fortu.
19. Skrzydlaty Jerzy Sobociński 1970[4] Winging Jerzy Sobocinski Poznan.JPG Uskrzydlona postać z barwnego cementu[4], górująca nad wschodnią częścią założenia (wejście od strony Garbar). Autor jest projektantem wielu pomników, m.in. poznańskich – St.Mikołajczyka i A.Hlonda.
20. Skrzypaczka Józef Murlewski 1969[6] bądź 1970[4] Skrzypaczka Jozef Murlewski Poznan.JPG Jedna z najspokojniejszych formalnie rzeźb na terenie założenia. Stoi w sąsiedztwie Zwierzęcia, Kompozycji Andrzeja Pukackiego i Żalek. Przedstawia dziewczynkę ze skrzypcami, jakby po zakończeniu koncertu, w oczekiwaniu na ocenę. Publicznością zdają się być okoliczne drzewa oraz w ich koronach śpiewające ptaki – znakomici "znawcy muzyki". Wykonana z cementu kolorowego[4]. Autor był także rekonstruktorem pomnika 15. Pułku Ułanów Poznańskich (1982).
21. Wyścig Metody Sowa 1970[4] Wyscig Metody Sowa Poznan.JPG Mocno abstrakcyjna, wykonana z piaskowca szydłowieckiego[4] kompozycja dwóch postaci pływaków – jedna nad drugą. Osadzona na wysokim cokole, z dala od ścieżek spacerowych, na wzniesieniu. Zlokalizowana w pobliżu Płaczącego kamienia, nieco na północny wschód od Pomnika Bohaterów.
22. Zakochani Irena Woch 1970[4] Zakochani Irena Woch Poznan.JPG Wykonana ze sztucznego kamienia[4] kompozycja dwóch postaci, zespolonych głowami i dolnymi częściami ciał, tworząca w całości symbol waginalny. Umieszczona w lewej części podłużnego cokołu, obłożonego płytkami granitowymi. W 2011 (kwiecień) była to jedna z najbardziej zaniedbanych rzeźb na Cytadeli. Zlokalizowana w trudno dostrzegalnym miejscu, nieopodal Nike, we wschodniej części założenia.
23. Ziarno – Epitafium Życia Andrzej Banachowicz maj 2009 Ziarno Poznan.JPG W centrum założenia, niedaleko rozarium, Nierozpoznanych i Kosmonauty oraz Głazu Jarosława Maszewskiego.
24. Zryw Józef Kaliszan 1970[4] Zryw Jozef Kaliszan Poznan.JPG Przy południowej stronie rozarium – jest kontrapunktem dla Róży, ponieważ obie te rzeźby stanowią formy obelisków, jednak Zryw stoi niżej, przy schodach na nasyp i wiadukt, jest akcentem o mniejszej mocy. Rzeźba wykonana z trawertynu[4]. Autor jest projektantem podobnego w formie pomnika pomordowanych na Stadionie Miejskim Żydów (1983) oraz steli, która upamiętniała pierwszą socjalistyczną organizację związkową w Poznaniu (1982).
25. Zwierzę Anna Rodzińska 1970[4] Zwierze Anna Rodzinska Poznan.JPG W pobliżu Kompozycji Andrzeja Pukackiego i Żalków. Mocno zgeometryzowana rzeźba rogatego zwierzęcia, najprawdopodobniej byka, wykonana z cementu kolorowego[4]. Zwierzę stoi na skraju lasku, być może pasąc się lub przygotowując do ataku. Autorka była współprojektantką, monumentalnego, stojącego nieopodal Cytadeli, na Wzgórzu Św. Wojciecha, Pomnika Armii Poznań.
26. Zwycięstwo Julian Boss-Gosławski 1970[4] Red Sculpt. Poznan.JPG Metaloplastyczna, abstrakcyjna kompozycja w duchu Op-artu. Pionowe elementy w kolorze czerwonym. Stoi na nasypie kurtynowym Rawelinu III. Tabliczka z nazwiskiem autora niezachowana. Pierwotnie rzeźba znajdowała się na Bastionie I.
27. Żalki Krzysztof Sołowiej styczeń 2007 Zalki Krzysztof Solowiej Poznan.JPG W pobliżu Zwierzęcia i Kompozycji Andrzeja Pukackiego, ukryta w lasku, trudna do odnalezienia. Nawiązuje do prasłowiańskich mitów i świata duchów.

Inne, o nieznanych tytułach lub zniszczone[edytuj | edytuj kod]

Nr Tytuł lub nazwa Autor Data powstania Zdjęcie Lokalizacja i uwagi
1. Drzewa Przyjaźni Radzieccy agronomowie (nasadzenie) Nieznana Threes Poznan Volgograd.JPG Drzewa Przyjaźni. Tabliczka pamiątkowa w języku rosyjskim głosi: Drzewa Przyjaźni z miasta-bohatera Wołgogradu. Wszechzwiązkowy Naukowo-Badawczy Instytut Hodowli Lasu i Melioracji Wszechzwiązkowej Akademii Nauk Rolniczych im. W.I.Lenina.
2. nieoznaczony kamień pamiątkowy Nieznany Nieznana NN Poznan Cytadela 2.JPG Kamień pamiątkowy w postaci nieobrobionego ciosu z kamieniołomów, z widocznymi śladami po tablicy pamiątkowej (przykręcanej). Stoi na rozdrożu alejek, w sąsiedztwie Kompozycji Andrzeja Pukackiego i Zwierzęcia Anny Rodzińskiej.
3. nieoznaczony kamień pamiątkowy Nieznany Nieznana NN Poznan Cytadela 1.JPG Kamień pamiątkowy (głaz narzutowy), z widocznymi śladami po tablicy pamiątkowej (przymocowanej cementem). Stoi w pobliżu bazy sprzętowej pracowników parku, w towarzystwie nieoznaczonych: piety oraz pomnika Zygmunta Berlinga, a także w pobliżu Piasta i Rzepichy.

7 listopada 1986, w Alei Republik, odsłonięto tablicę pamiątkową ku czci Wandy Wasilewskiej. W uroczystości udział wzięły dawne Platerówki oraz Gabriela Rembisz z PZPR[7].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Włodzimierz Łęcki, Poznań – przewodnik po zabytkach i osobliwościach miasta dla przybyszów z dalszych i bliższych stron, wyd. Zysk i S-ka, Poznań, 2010, ss.210–211, ​ISBN 978-83-7506-466-7
  2. Czesław Knoll, Ochrona pomników walki i męczeństwa w Poznaniu w latach 1945-1985, w: Kronika Miasta Poznania, nr 4/1985, s.62, ISSN 0137-3552
  3. Wortal: Dziennik Teatralny: Wspomnienie o Jarku Maszewskim (pol.). www.teatry.art.pl. [dostęp 2011-04-20].
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah Urszula Paul. Budowa Parku–Pomnika Braterstwa Broni i Przyjaźni Polsko-Radzieckiej w latach 1964–1970. „Kronika Miasta Poznania”. Nr 1/1972. Poznań: Prezydium Rady Narodowej Miasta Poznania. 
  5. Jarosław Mulczyński: Odmienić przestrzeń. Rzeźby plenerowe na Cytadeli. Kroniki Miasta Poznania 2011 4. s. 283.
  6. Joanna Matyaszczyk, Harfy, trąby i anioły, w: Kronika Miasta Poznania, nr 2/2010, ISSN 0137-3552
  7. Wydarzenia w Poznaniu w 1986 roku. Część trzecia i czwarta, w: Kronika Miasta Poznania, nr 1/1988, s.192, ISSN 0137-3552

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Zbysław Wojtkowiak, Napisy pamiątkowe miasta Poznania, Wydawnictwo Kurpisz, Poznań, 2004, ​ISBN 83-89738-03-1
  2. Włodzimierz Łęcki, Piotr Maluśkiewicz, Poznań od A do Z, wyd. KAW, Poznań, 1986, ss. 27–28, ​ISBN 83-03-01260-6
  3. Poznań – atlas aglomeracji 1:15.000, wyd. CartoMedia/Pietruska & Mierkiewicz, Poznań, 2010, ​ISBN 978-83-7445-018-8
  4. Joanna Szłapka, Tomasz Kanoniczak, Plany Cytadeli Poznańskiej, Marcin Baliński MAR-TRANS P.W., Poznań, 2003, ​ISBN 83-919032-1-4
  5. "Kronika Miasta Poznania" 2011/4, "Cytadela", Wydawnictwo Miejskie Poznań, ISSN 0137-3552,
  6. Tablice pamiątkowe i informacyjne na terenie Cytadeli
  7. Geopoz - spis pomników - dostęp 23.3.2013
  8. Urszula Paul. Budowa Parku–Pomnika Braterstwa Broni i Przyjaźni Polsko-Radzieckiej w latach 1964–1970. „Kronika Miasta Poznania”. Nr 1/1972. Poznań: Prezydium Rady Narodowej Miasta Poznania.