Popęd (psychoanaliza)

Popęd – psychiczna reprezentacja pobudzenia pochodzącego z wnętrza organizmu, z pogranicza tego, co biologiczne, i tego, co psychiczne. W rozumieniu psychoanalitycznym popęd nigdy nie jest uświadamiany. O jego istnieniu możemy się przekonać jedynie dzięki reprezentacji popędu, która jest obsadzona przez popęd.

Teoria popędów i libido

Teoria popędów stanowi fundament psychoanalitycznego rozumienia motywacji ludzkiego zachowania. Według Freuda, popędy (niem. Trieb) są wrodzonymi, endogennymi siłami motywacyjnymi, które stanowią „miarę żądania dotyczącego wykonania pewnej pracy, które zostało postawione psychice w związku z jej powiązaniami z ciałem”. Każdy popęd charakteryzuje się czterema elementami:

• Źródło (Quelle) – proces somatyczny wewnątrz danego organu lub części ciała, z którego bierze początek bodziec (np. strefy erogenne).

• Siła (Drang) – imperatywna jakość popędu, jego ładunek energetyczny, który domaga się zaspokojenia.

• Cel (Ziel) – zawsze polega na usunięciu napięcia u źródła popędu, czyli na zaspokojeniu.

• Przedmiot (Objekt) – to, za pomocą czego popęd może osiągnąć swój cel; jest to najbardziej zmienny element, na który zostaje przeniesiona energia popędu.

Libido

Energią psychiczną specyficzną dla popędów seksualnych (w szerokim tego słowa znaczeniu) jest libido. Freud definiował je jako „ilościowo zmienną siłę, za pomocą której można by mierzyć procesy i przekształcenia w dziedzinie pobudzenia seksualnego”. Teoria libido zakłada, że u podstaw różnorodnych stanów psychicznych i relacji międzyludzkich, od miłości po perwersję, leży wspólny czynnik popędowy. W procesie zwanym kateksją (obsadzeniem), libido inwestowane jest w psychiczne reprezentacje obiektów (osób, rzeczy, idei), tworząc z nimi emocjonalną więź. W późniejszym etapie rozwoju teorii Freud wprowadził kluczowe rozróżnienie na:

• Libido obiektu (Objektlibido) – skierowane na obiekty zewnętrzne.

• Libido Ja (Ichlibido), czyli libido narcystyczne – skierowane na własne ego.

Według Freuda między tymi dwoma rodzajami obsadzenia istnieje dynamiczna równowaga: „im więcej jedno zużywa, tym bardziej drugie ubożeje”.

Dwa dualizmy popędowe

W toku rozwoju swojej teorii Freud dwukrotnie przeformułował podstawowy dualizm rządzący życiem psychicznym.

• Pierwszy dualizm (do 1920 r.): Przeciwstawiał popędy seksualne (libido), dążące do zachowania gatunku i przyjemności, popędom Ja (popędom samozachowawczym), których celem było przetrwanie jednostki (np. głód).

• Drugi dualizm (po 1920 r.): W pracy Poza zasadą przyjemności Freud wprowadził nową, bardziej fundamentalną opozycję:
  • Popęd życia (Eros) – obejmujący zarówno dawne popędy seksualne, jak i samozachowawcze. Jego celem jest tworzenie, podtrzymywanie i rozwijanie coraz większych jednostek życia. Jego energią pozostaje libido.
  • Popęd śmierci (Tanatos) – dążenie wszelkiej materii ożywionej do powrotu do stanu nieorganicznego, do spokoju i anihilacji. Przejawia się jako agresja, destrukcja, sadyzm lub, gdy jest skierowany do wewnątrz, jako masochizm.

Konflikt między tymi dwiema fundamentalnymi siłami – Erosem i Tanatosem – stał się w późnej teorii Freuda podstawowym dramatem ludzkiej egzystencji.

Źródło popędów

Freud spekulował na temat źródła popędów. Stwierdził, że zgodnie z zasadą przyjemności cechą organizmów jest minimalizacja pobudzenia, czyli przejście od stanu wyższego do stanu niższego pobudzenia. Psychicznym efektem tej zmiany jest odczuwanie przyjemności. Popęd jest zatem dążeniem do tego rodzaju zmiany. Autor Poza zasadą przyjemności zwrócił uwagę, że ostateczną granicą redukcji pobudzenia jest dla organizmu śmierć – moment dezintegracji.

Zatem ostatecznym celem popędu jest śmierć. Jednakże z pewnych zewnętrznych przyczyn organizm musi oddalić się od tego głównego celu, przejść do stanu większej organizacji. Takie wydarzenia wydłużają jedynie drogę do osiągnięcia śmierci. Freud jednakże stwierdził, że śmierć organizmu nie może nastąpić na najprostszej drodze do śmierci, ale na drodze poprzednio przebytej w odwrotnym kierunku. Zatem popęd samozachowawczy chroni indywidualną drogę organizmu do śmierci, jest popędem śmierci.

Twórca psychoanalizy zauważył jednak, że nie wszystkie komórki organizmu podążają drogą rozwoju (specjalizacji). Część z nich pozostaje w formie nierozwiniętej. Są to komórki rozrodcze. Cel, jakim jest minimalizacja stanu pobudzenia, osiągają poprzez nierozwijanie się – pozostawanie ciągle na niskim poziomie zorganizowania. Z uwagi na to muszą żyć dalej z pokolenia na pokolenie w nierozwiniętym stanie. Mogą to realizować poprzez rozmnażanie się całego organizmu, czyli przekazywanie komórek rozrodczych do kolejnego organizmu. Stąd popęd seksualny jest wynikiem ochrony komórek rozrodczych przed ich rozwojem.