Poręba Wielka (powiat limanowski)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zobacz też: Poręba Wielka – wieś w woj. małopolskim, w pow. oświęcimskim, w gminie Oświęcim.
Poręba Wielka
Widok na Tobołów i Koninki
Widok na Tobołów i Koninki
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat limanowski
Gmina Niedźwiedź
Sołectwo Poręba Wielka
Liczba ludności 2300
Strefa numeracyjna (+48) 18
Kod pocztowy 34-755[1]
Tablice rejestracyjne KLI
SIMC 0456651
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Poręba Wielka
Poręba Wielka
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Poręba Wielka
Poręba Wielka
Ziemia49°36′38″N 20°03′45″E/49,610556 20,062500
Zespół szkół
Brama do parku Wodzickich
Kapliczka ufundowana przez Katarzynę Smreczyńską, matkę Władysława Orkana, w 1918 roku

Poręba Wielkawieś letniskowa w woj. małopolskim, w pow. limanowskim, w gminie Niedźwiedź[2], w Gorcach. W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa nowosądeckiego. Miejscowość jest siedzibą Gorczańskiego Parku Narodowego.

Integralne części wsi Poręba Wielka: Banachy, Bastówka, Białonie, Borek, Bórczane, Brzyzek, Buchale, Chlipały, Cicharze, Daniele, Drapa, Filipy, Gąsiory, Gwałty, Halamy, Hucisko, Jopki, Kaciki, Kaczorówka, Kaczory, Koninki, Kopajdy, Kozyry, Kurki, Liberdy, Misiury, Morgi, Mościska, Nowa Wieś, Nowina, Ostra, Pańskie, Podgronie, Poręba Dolna, Rówieńki, Rusnaki, Satry, Słoniany, Starmachy, Stróże, Tramy, Zagronie, Zapały, Zochry[2][3]

Położenie[edytuj]

Poręba Wielka położona jest w Gorcach, w dolinie potoku Porębianka i jego dopływu – potoku Koninka. Znana jest ze swoich walorów wypoczynkowych oraz uzdrowiskowych (gorące solanki jodobromowe). Stanowi punkt wypadowy w Gorce, m.in. na Turbacz, Obidowiec i Suhorę. Znajdują się tu również Obserwatorium astronomiczne na Suhorze, a także siedziba Gorczańskiego Parku Narodowego[4].

Historia[edytuj]

Pierwsza osada powstała prawdopodobnie u schyłku XIII wieku. Nazwa Poręba wywodzi się od wyrąbanego kawałka puszczy i wskazuje na to, że siedlisko to założyli tzw. wyrębnicy. Istnieje też duże prawdopodobieństwo, że osada powstała jako przystanek noclegowy na przebiegającym tędy szlaku handlowym z Krakowa na Spisz[5]. Faktem jest, że tereny te były własnością zakonu cystersów ze Szczyrzyca, którzy mieli przywilej lokowania wsi na prawie niemieckim. Pierwsza pisemna wzmianka o Porębie Wielkiej pochodzi z 1380 roku[5], kiedy wyrokiem sądu królewskiego ziemie te zostały odebrane cystersom i ponownie włączone do dóbr królewskich Ludwika Węgierskiego[4].

Dokumenty z 1254 i 1365 roku wspominają o potoku "Mezwedza" (Niedźwiedzia), wskazując na lokalizację na tym terenie osady Niedźwiedź, należącej do tzw. Klucza Porębskiego, historycznej i zwyczajowej nazwy okolic, chociaż obecnie administracyjnie to Poręba podlega Niedźwiedziowi, jako gminie.

W XV wieku Poręba stanowiła główną wieś tzw. klucza porębskiego i pozostawała w rękach rodu Ratułdów[5][4]. Około 1564 roku w wyniku małżeństwa Beaty Ratołdówny i Jana Pieniążka, wieś przeszła w zarządzanie rodu Pieniążków, którzy założyli na tym terenie folwark, na którym odrabiali pańszczyznę okoliczni chłopi[4].

W XVI wieku Poręba Wielka była centrum administracyjnym, w skład którego wchodziły następujące miejscowości: Niedźwiedź, Podobin, Witów, Zawada, Konina, Łostówka, Łętowne, Mszana Górna i Lubomierz[5]. W 1607 roku dobra te przeszły na własność rodu Lubomirskich z Wiśnicza. Sebastian Lubomirski założył w Porębie hutę szkła, która usytuowana była na terenie dzisiejszych Koninek (obecnie miejsce to nosi nazwę Hucisko). W pobliżu huty znajdowała się tzw. potażarnia, w której wypalano popiół. Ponadto w Porębie dobrze prosperował folusz, gdzie wytwarzano sukno doskonałej jakości oraz browar[5]. W 1710 roku Poręba przeszła w ręce Sanguszków, stanowiąc część posagu Marii Lubomirskiej, która poślubiła Pawła Karola Sanguszkę[6].

W latach 1751-1945 wieś stanowiła dzierżawę, a następnie własność rodu Wodzickich. Mimo że nigdy żaden z członków rodu nie mieszkał w Porębie Wielkiej na stałe, pozostał założony przez nich park wraz z fragmentaryczną dawną zabudową dworską[6].

W latach 1950-1953 w Porębie Wielkiej przeprowadzono odwierty geologiczne, które ujawniły obecność solanki jodobromowej o temp. 27 °C. W latach 70. XX wieku odwierty powtórzono, docierając do warstwy wód geotermalnych o temp. 42 °C[7]. W przyszłości mają tam powstać baseny termalne[8]. Departament Geologii i Koncesji Geologicznych Ministerstwa Środowiska wydał spółce Gorczańskie Wody Termalne koncesję na przeprowadzenie badań w jednym z odwiertów w Porębie Wielkiej. Koncesja zezwala na naukowe sprawdzenie walorów eksploatacyjnych wód termalnych w odwiercie Poręba Wielka IG -1.

Turystyka[edytuj]

Szlaki turystyczne[edytuj]

Przez Porębę Wielką prowadzą szlaki znakowane[9]:

szlak turystyczny niebieski – do Rabki przez Olszówkę
szlak turystyczny niebieski – z Koninek przez polanę Szałasisko, polanę Średnie na Turbacz
szlak turystyczny zielony – przez Niedźwiedź i Orkanówkę na Turbacz.
szlak turystyczny zielony – przez Jaworzynę Porębską, Tobołów, Suhorę, Obidowiec do schroniska na Starych Wierchach
szlak turystyczny żółty – z Koninek do domu Władysława Orkana
szlak turystyczny zielony – z Poręby Górnej do bacówki na Maciejowej i dalej przez Ponice, Świńską Górę do kościółka na Piątkowej

Ponadto na terenie parku przydworskiego i na zboczu sąsiedniej góry Chabówka wyznaczono ścieżkę edukacyjną o długości 3,5 km, która umożliwia zapoznanie się z walorami przyrodniczymi i historią Poręby Wielkiej[7].

Atrakcje turystyczne[edytuj]

Przypisy

  1. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. [dostęp 2014–03–09]. s. według wyboru.
  2. a b Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200)
  3. TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 18.11.2015].
  4. a b c d "Gorce...", s. 310
  5. a b c d e Historia Poręby Wielkiej (pol.). koninki.info. [dostęp 2011-07-28].
  6. a b "Gorce...", s.311
  7. a b c d "Gorce...", s. 312
  8. a b c d e f g Gorce – atrakcje (pol.). koninki.info. [dostęp 2011-07-28].
  9. Szlaki piesze – Poręba Wielka-Koninki (pol.). koninki.pl. [dostęp 2011-07-28].
  10. Stacja Narciarska Koninki (pol.). koninki.pl. [dostęp 2011-07-28].

Bibliografia[edytuj]

  1. Marek Ciężkowski, Paweł Luboński i inni: Gorce: przewodnik. Pruszków: Oficyna Wydawnicza "Rewasz", 2004, s. 310-312. ISBN 83-89188-19-8.

Linki zewnętrzne[edytuj]

  • Koninki.pl – portal poświęcony atrakcjom turystycznym przysiółka Poręby Wielkiej Koninek i okolic