Poręba Wielka (powiat limanowski)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Zobacz też: Poręba Wielka – wieś w woj. małopolskim, w pow. oświęcimskim, w gminie Oświęcim.
Poręba Wielka
Widok na Tobołów i Koninki
Widok na Tobołów i Koninki
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat limanowski
Gmina Niedźwiedź
Sołectwo Poręba Wielka
Liczba ludności 2300
Strefa numeracyjna (+48) 18
Tablice rejestracyjne KLI
SIMC 0456651
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Poręba Wielka
Poręba Wielka
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Poręba Wielka
Poręba Wielka
Ziemia 49°36′38″N 20°03′45″E/49,610556 20,062500Na mapach: 49°36′38″N 20°03′45″E/49,610556 20,062500
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Zespół szkół
Brama do parku Wodzickich
Kapliczka ufundowana przez Katarzynę Smreczyńską, matkę Władysława Orkana, w 1918 roku

Poręba Wielkawieś letniskowa w woj. małopolskim, w pow. limanowskim, w gminie Niedźwiedź, w Gorcach. W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa nowosądeckiego. Miejscowość jest siedzibą Gorczańskiego Parku Narodowego.

W jej granicach administracyjnych znajdują się również dwa dawne przysiółki: Koninki i Poręba Górna, obecnie stanowiące integralną całość z główną wsią.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Poręba Wielka położona jest w Gorcach, w dolinie potoku Porębianka i jego dopływu – potoku Koninka. Znana jest ze swoich walorów wypoczynkowych oraz uzdrowiskowych (gorące solanki jodobromowe). Stanowi punkt wypadowy w Gorce, m.in. na Turbacz, Obidowiec i Suhorę. Znajdują się tu również Obserwatorium astronomiczne na Suhorze, a także siedziba Gorczańskiego Parku Narodowego[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza osada powstała prawdopodobnie u schyłku XIII wieku. Nazwa Poręba wywodzi się od wyrąbanego kawałka puszczy i wskazuje na to, że siedlisko to założyli tzw. wyrębnicy. Istnieje też duże prawdopodobieństwo, że osada powstała jako przystanek noclegowy na przebiegającym tędy szlaku handlowym z Krakowa na Spisz[2]. Faktem jest, że tereny te były własnością zakonu cystersów ze Szczyrzyca, którzy mieli przywilej lokowania wsi na prawie niemieckim. Pierwsza pisemna wzmianka o Porębie Wielkiej pochodzi z 1380 roku[2], kiedy wyrokiem sądu królewskiego ziemie te zostały odebrane cystersom i ponownie włączone do dóbr królewskich Ludwika Węgierskiego[1].

Dokumenty z 1254 i 1365 roku wspominają o potoku "Mezwedza" (Niedźwiedzia), wskazując na lokalizację na tym terenie osady Niedźwiedź, należącej do tzw. Klucza Porębskiego, historycznej i zwyczajowej nazwy okolic, chociaż obecnie administracyjnie to Poręba podlega Niedźwiedziowi, jako gminie.

W XV wieku Poręba stanowiła główną wieś tzw. klucza porębskiego i pozostawała w rękach rodu Ratułdów[2][1]. Około 1564 roku w wyniku małżeństwa Beaty Ratołdówny i Jana Pieniążka, wieś przeszła w zarządzanie rodu Pieniążków, którzy założyli na tym terenie folwark, na którym odrabiali pańszczyznę okoliczni chłopi[1].

W XVI wieku Poręba Wielka była centrum administracyjnym, w skład którego wchodziły następujące miejscowości: Niedźwiedź, Podobin, Witów, Zawada, Konina, Łostówka, Łętowne, Mszana Górna i Lubomierz[2]. W 1607 roku dobra te przeszły na własność rodu Lubomirskich z Wiśnicza. Sebastian Lubomirski założył w Porębie hutę szkła, która usytuowana była na terenie dzisiejszych Koninek (obecnie miejsce to nosi nazwę Hucisko). W pobliżu huty znajdowała się tzw. potażarnia, w której wypalano popiół. Ponadto w Porębie dobrze prosperował folusz, gdzie wytwarzano sukno doskonałej jakości oraz browar[2]. W 1710 roku Poręba przeszła w ręce Sanguszków, stanowiąc część posagu Marii Lubomirskiej, która poślubiła Pawła Karola Sanguszkę[3].

W latach 1751-1945 wieś stanowiła dzierżawę, a następnie własność rodu Wodzickich. Mimo że nigdy żaden z członków rodu nie mieszkał w Porębie Wielkiej na stałe, pozostał założony przez nich park wraz z fragmentaryczną dawną zabudową dworską.[3].

W latach 1950-1953 w Porębie Wielkiej przeprowadzono odwierty geologiczne, które ujawniły obecność solanki jodobromowej o temp. 27 °C. W latach 70-tych XX wieku odwierty powtórzono, docierając do warstwy wód geotermalnych o temp. 42 °C[4]. W przyszłości mają tam powstać baseny termalne[5]. Departament Geologii i Koncesji Geologicznych Ministerstwa Środowiska wydał spółce Gorczańskie Wody Termalne koncesję na przeprowadzenie badań w jednym z odwiertów w Porębie Wielkiej. Koncesja zezwala na naukowe sprawdzenie walorów eksploatacyjnych wód termalnych w odwiercie Poręba Wielka IG -1.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Przez Porębę Wielką prowadzą szlaki znakowane[6]:

szlak turystyczny niebieski – do Rabki przez Olszówkę
szlak turystyczny niebieski – z Koninek przez polanę Szałasisko, polanę Średnie na Turbacz
szlak turystyczny zielony – przez Niedźwiedź i Orkanówkę na Turbacz.
szlak turystyczny zielony – przez Jaworzynę Porębską, Tobołów, Suhorę, Obidowiec do schroniska na Starych Wierchach
szlak turystyczny żółty – z Koninek do domu Władysława Orkana
szlak turystyczny zielony – z Poręby Górnej do bacówki na Maciejowej i dalej przez Ponice, Świńską Górę do kościółka na Piątkowej

Ponadto na terenie parku przydworskiego i na zboczu sąsiedniej góry Chabówka wyznaczono ścieżkę edukacyjną o długości 3,5 km, która umożliwia zapoznanie się z walorami przyrodniczymi i historią Poręby Wielkiej[4].

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 "Gorce...", s. 310
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Historia Poręby Wielkiej (pol.). koninki.info. [dostęp 2011-07-28].
  3. 3,0 3,1 "Gorce...", s.311
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 "Gorce...", s. 312
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 Gorce – atrakcje (pol.). koninki.info. [dostęp 2011-07-28].
  6. Szlaki piesze – Poręba Wielka-Koninki (pol.). koninki.pl. [dostęp 2011-07-28].
  7. Stacja Narciarska Koninki (pol.). koninki.pl. [dostęp 2011-07-28].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Marek Ciężkowski, Paweł Luboński i inni: Gorce: przewodnik. Pruszków: Oficyna Wydawnicza "Rewasz", 2004, s. 310-312. ISBN 83-89188-19-8.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

  • Koninki.pl – portal poświęcony atrakcjom turystycznym przysiółka Poręby Wielkiej Koninek i okolic