Portoryko

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „Puerto Rico”. Zobacz też: artykuł o grze planszowej Puerto Rico.
Estado Libre Asociado
de Puerto Rico
Commonwealth of Puerto Rico

Wolne Stowarzyszone Państwo Portoryko
Wspólnota Portoryka
Flaga Portoryka
Herb Portoryka
Flaga Portoryka Herb Portoryka
Dewiza: (łac.) Joannes Est Nomen Eius
(pol. Jan to jego imię)
Hymn: La Borinqueña
Położenie Portoryka
Konstytucja 25 lipca 1952
Język urzędowy hiszpański, angielski
Stolica San Juan
Głowa państwa prezydent Barack Obama
Status terytorium autonomiczne terytorium stowarzyszone
Zależne od Stanów Zjednoczonych
Szef rządu gubernator Alejandro García Padilla
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe

9104 km²
1,6%
Liczba ludności (2007)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
128. na świecie
3 944 259
433,2 osób/km²
Jednostka monetarna dolar amerykański (USD)
Rok utworzenia przejęcie od Hiszpanii
1898
Strefa czasowa UTC -4
Kod ISO 3166 PR/PRI/630
Domena internetowa .pr
Kod samochodowy PRI
Kod samolotowy N
Kod telefoniczny +1 787, +1 939
Mapa Portoryka

Portoryko (hiszp. Puerto Rico – „bogaty port”) – terytorium zorganizowane nieinkorporowane Stanów Zjednoczonych o statusie wspólnoty (US Commonwealth), leżące na wyspie o tej samej nazwie (i kilku mniejszych wyspach) w Ameryce Środkowej, nad Oceanem Atlantyckim i Morzem Karaibskim.

Geografia[edytuj]

Zdjęcie satelitarne wyspy
 Osobny artykuł: Geografia Portoryko.

Portoryko należy do geologicznej struktury Wielkich Antyli. Obszar wyspy zajmują sfałdowane w czasie orogenezy alpejskiej Cordillera Central z najwyższym szczytem kraju – Corro de Punta (1338 m n.p.m.), oprócz tego pasma na wyspie rozciągają się Sierra de Luqillo i Sierra de Cayey. Portoryko leży w strefie klimatu podrównikowego wilgotnego, który kształtuje północno-wschodni pasat. Średnia roczna temperatura wynosi 26 °C, a opady są zróżnicowane i wynoszą od około 1000 mm do nawet 4000 mm i są nierównomiernie rozłożone w ciągu roku. Roślinność wyspy jest w znacznym stopniu wyniszczona, lasy tropikalne zajmują niewielki obszar wyspy. Fauna należy do antylskiej krainy netropikalnej i jest bogata pod względem gatunkowym.

Historia[edytuj]

Wyspa Puerto Rico, w okresie prekolumbijskim zamieszkiwana była przez Arawaków. Dla Europy odkrył ją w 1493 roku Krzysztof Kolumb[1]. W 1508 roku rozpoczęło się osadnictwo hiszpańskie które wyparło rdzenną ludność. Od 1518 roku sprowadzano do pracy murzyńskich niewolników[1]. Pod koniec XVI wieku udaremniono kilka prób przejęcia wyspy przez Holandię i Wielką Brytanią[2]. Od XVII wieku rozwinęły się uprawy plantacyjne, szczególnie intensywne w drugiej połowie XIX wieku, aż do zniesienia niewolnictwa w 1873 roku[1]. W latach 1810-30 istotny napływ ludności hiszpańskiej (kreolskiej) z krajów Ameryki Południowej okresu walki o niepodległość[1]. Pod koniec XIX wieku uaktywnił się ruch niepodległościowy. W odpowiedzi na jego żądania w 1897 roku Hiszpanie nadali wyspie szeroką autonomię[2]. W 1898 roku, po wojnie amerykańsko-hiszpańskiej, kraj trafił w ręce Stanów Zjednoczonych[1]. W 1917 roku przyznano wyspie autonomię a jej mieszkańcy otrzymali obywatelstwo amerykańskie[2]. W 1946 roku na stanowisko gubernatora wybrany został pierwszy rodowity Portorykańczyk, Luis Muñoz Marín. Od 1948 roku kolejnych gubernatorów wybiera się w powszechnych wyborach[2]. W 1950 roku odbyło się nieudane powstanie niepodległościowców[3]. W 1952 roku uzyskało status państwo stowarzyszonego. Od końca lat 60. nasiliły się wewnętrzne spory o wybór niepodległości lub przekształcenie kraju w stan USA[1]. Od lat 70. działała Ludowa Armia Boricua i Siły Zbrojne Wyzwolenia Narodowego Portoryko. Te nacjonalistyczne (a zarazem lewicowe) ruchy przeprowadziły szereg antyamerykańskich działań zbrojnych których szczególne natężenie miejsce miało w latach 70. i 80[4][5]. W 1993 roku w referendum Portorykańczycy zadecydowali o utrzymaniu dotychczasowego statusu politycznego[1].

Ustrój polityczny[edytuj]

Portoryko jest jednym z terytoriów nieinkorporowanych Stanów Zjednoczonych. Jego mieszkańcy są obywatelami USA i mogą się dowolnie osiedlać na terytorium stanów. Wówczas automatycznie nabywają prawa głosowania w wyborach prezydenckich, stanowych i lokalnych. W Izbie Reprezentantów wyspę reprezentuje jeden wybierany na czteroletnią kadencję delegat (zwany Resident Commissioner of Puerto Rico), który nie ma prawa głosu w izbie[a]. Portorykanie wybierają natomiast w prawyborach prezydenckich przedstawicieli na ogólnokrajowe konwencje Partii Demokratycznej i Republikańskiej.

Sytuacja polityczna wyspy jest do pewnego stopnia prowizoryczna. Pomimo nazwy „Wolne Państwo Stowarzyszone Portoryko” (Estado Libre Asociado de Puerto Rico) nie jest to państwo stowarzyszone z USA w tym znaczeniu co Mikronezja, Palau, czy Wyspy Marshalla, mające prawo swobodnego rozwoju stosunków międzynarodowych. Jest zorganizowanym terytorium nieinkorporowanym o statusie „wspólnoty” (ang. commonwealth) – zależne od USA, o dużej – odpowiadającej terytorium stowarzyszonemu – autonomii wewnętrznej. Mieszkańcy nie płacą federalnych podatków od dochodów wytworzonych na wyspie.

Część mieszkańców wyspy domaga się pełnej niepodległości, bądź choćby na prawach rzeczywistego państwa stowarzyszonego. Inni z kolei opowiadają się za pełną integracją ze Stanami Zjednoczonymi poprzez przekształcenie wyspy w kolejny amerykański stan. W wyniku ostatniego referendum przeprowadzonego w 2012 roku mieszkańcy terytorium większością 54% głosów opowiedzieli się za przekształceniem go w 51. stan[6], przy czym wynik głosowania był kontrowersyjny m.in. z powodu wielu nieważnych głosów. Ewentualna inkorporacja wymagałaby głosowania w Kongresie.

Ochrona środowiska[edytuj]

Zróżnicowany klimat i ukształtowanie terenu czynią z wyspy znakomite miejsce dla różnych ekosystemów. W kraju jest Park Narodowy El Yunque oraz Rezerwat Biosfery Guánica do którego należą namorzyny i rafy koralowe.

Gospodarka[edytuj]

PKB na jednego mieszkańca Portoryko w 2003 roku wynosiło 17 069 $, a struktura PKB kształtowała się następująco:

  • Rolnictwo: 1%
  • Przemysł: 45%
  • Usługi: 54%

Gospodarka znajduje się pod całkowitą kontrolą Stanów Zjednoczonych[2]. W latach 70. rząd USA wprowadził zwolnienia podatkowe dla przedsiębiorstw, które zainwestują na wyspie. W efekcie do Portoryko przeniosło produkcję wiele przedsiębiorstw (m.in. farmaceutycznych). Po wygaśnięciu ulg wiele firm zlikwidowało swoje zakłady, spowodowało to spadek ilości miejsc pracy w przemyśle o połowę[7]. Obecnie ponad 40% Portorykańczyków żyje poniżej poziomu ubóstwa[7].

Mapa lokalizacyjna Portoryka
Vieques
Vieques
Arecibo
Arecibo
Culebra
Culebra
Fajardo
Fajardo
Dorado
Dorado
Mayagüez
Mayagüez
San Juan
San Juan
Humacao
Humacao
Ceiba
Ceiba
Carolina
Carolina
Ponce
Ponce
Aguadilla
Aguadilla
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Portoryko
La Milla de Oro

Demografia[edytuj]

99% procent mieszkańców wyspy to Latynosi. Pod względem rasowym 75,8% mieszkańców to biali, 12,4% czarni, pozostali 8,5% a ludzie o mieszanym pochodzeniu etnicznym 3,3%[8]. Rodowici mieszkańcy określani są jako Boricua.

Religia[edytuj]

Dane na 2010 rok według Operation World[9]:

Uwagi

  1. Posiadający prawo głosu reprezentanci są wybierani jedynie ze stanów, podobnie jak senatorowie i prezydent. Terytoria tradycyjnie wysyłały do stolicy delegatów, którym pozwalano nieoficjalnie uczestniczyć w pracach parlamentu. Z czasem nadano temu status formalny.

Przypisy

  1. a b c d e f g Portoryko. Historia (pol.). encyklopedia.pwn.pl.
  2. a b c d e Portoryko - WIEM, darmowa encyklopedia (pol.). portalwiedzy.onet.pl.
  3. Puerto Rico Marks 60th Anniversary of Jayuya Uprising (ang.). http://www.democracynow.org.
  4. 20 Años de Terrorismo en Puerto Rico (hiszp.). latinamericanstudies.org.
  5. Smith, Brent L. (1994). Terrorism in America: Pipebombs and Pipedreams. SUNY Press. s. 114. ISBN 978-079141-759-1.
  6. Resultados Elecciones Generales 2012.
  7. a b MariuszM. Zawadzki MariuszM., Amerykański sennik. Kto jest odpowiedzialny za bankructwo Portoryko?, wyborcza.pl, 2 maja 2016 [dostęp 2016-05-03].
  8. The World Factbook, cia.gov.
  9. Puerto Rico. Operation World, 2010.