Portoryko

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „Puerto Rico”. Zobacz też: artykuł o grze planszowej Puerto Rico.
Estado Libre Asociado
de Puerto Rico
Commonwealth of Puerto Rico

Wolne Stowarzyszone Państwo Portoryko
Wspólnota Portoryka
Flaga Portoryka
Herb Portoryka
Flaga Portoryka Herb Portoryka
Dewiza: (łac.) Joannes Est Nomen Eius
(pol. Jan to jego imię)
Hymn: La Borinqueña
Położenie Portoryka
Konstytucja 25 lipca 1952
Język urzędowy hiszpański, angielski
Stolica San Juan
Głowa państwa prezydent Barack Obama
Status terytorium autonomiczne terytorium stowarzyszone
Zależne od Stanów Zjednoczonych
Szef rządu gubernator Alejandro García Padilla
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe

9104 km²
1,6%
Liczba ludności (2007)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
128. na świecie
3 944 259
433,2 osób/km²
Jednostka monetarna dolar amerykański (USD)
Rok utworzenia przejęcie od Hiszpanii
1898
Strefa czasowa UTC -4
Kod ISO 3166 PR/PRI/630
Domena internetowa .pr
Kod samochodowy PRI
Kod samolotowy N
Kod telefoniczny +1 787, +1 939
Mapa Portoryka

Portoryko (hiszp. Puerto Rico – „bogaty port”) – terytorium zorganizowane nieinkorporowane Stanów Zjednoczonych o statusie wspólnoty (US Commonwealth), leżące na wyspie o tej samej nazwie (i kilku mniejszych wyspach) w Ameryce Środkowej, nad Oceanem Atlantyckim i Morzem Karaibskim.

Geografia[edytuj]

Zdjęcie satelitarne wyspy
 Osobny artykuł: Geografia Portoryko.

Portoryko należy do geologicznej struktury Wielkich Antyli. Obszar wyspy zajmują sfałdowane w czasie orogenezy alpejskiej Cordillera Central z najwyższym szczytem kraju – Corro de Punta (1338 m n.p.m.), oprócz tego pasma na wyspie rozciągają się Sierra de Luqillo i Sierra de Cayey. Portoryko leży w strefie klimatu podrównikowego wilgotnego, który kształtuje północno-wschodni pasat. Średnia roczna temperatura wynosi 26 °C, a opady są zróżnicowane i wynoszą od około 1000 mm do nawet 4000 mm i są nierównomiernie rozłożone w ciągu roku. Roślinność wyspy jest w znacznym stopniu wyniszczona, lasy tropikalne zajmują niewielki obszar wyspy. Fauna należy do antylskiej krainy netropikalnej i jest bogata pod względem gatunkowym.

Historia[edytuj]

Wyspa odkryta została przez Krzysztofa Kolumba 19 listopada 1493 roku, gdy ten płynął z hiszpańską flotyllą w poszukiwaniu złota. Nazwał ją San Juan Bautista (Wyspa Świętego Jana Chrzciciela). Przebywał tam tylko kilka dni by uzupełnić zapasy żywności i wody i popłynął dalej. W rejsie brał udział Hiszpan Juan Ponce de León, który po usłyszeniu od miejscowych Indian, opowieści o bogactwie postanowił na wyspę wrócić. Zrobił to w roku 1508 w celu poszukiwania złota. W roku 1521 na północnym wybrzeżu Hiszpanie założyli swoją główną osadę, którą nazwali Puerto Rico (pol. bogaty port). Złoża złota na wyspie szybko zostały wyeksploatowane, a León udał się na poszukiwania kolejnych ziem. W XVI wieku stolica została przekształcona w bastion będący schronieniem dla galeonów przewożących złoto do Europy. Przez 405 lat wyspa była częścią zamorskiego imperium Hiszpanii. 28 lipca 1898 podczas wojny amerykańsko-hiszpańskiej na wyspie wylądowały siły amerykańskie. Hiszpania przegrała wojnę i była zmuszona oddać Amerykanom Portoryko (traktat paryski podpisany w 1898).

W 1917 amerykański Kongres nadał wszystkim mieszkańcom Portoryko obywatelstwo amerykańskie. W okresie dwudziestolecia międzywojennego nasiliły się przejawy ruchu niepodległościowego. W latach 30. powstała Portorykańska Partia Nacjonalistyczna która powołała własne skrzydło paramilitarne, Kadetów Republiki. W marcu 1937 roku odbyła się duża manifestacja patriotyczna środowisk Partii Nacjonalistycznej która została zaatakowana przez Gwardię Narodową. W strzelaninie między demonstrantami a Gwardią Narodową zginęło wówczas 21 osób[1]. W obawie przed nastrojami antyamerykańskimi środowiska związane ze Stanami Zjednoczonymi utworzyły odrębne portorykańskie partie polityczne popierające obecność Amerykanów na wyspie. W 1938 roku powstała Ludowa Partia Demokratyczna, partia ta objęła rządy w latach 40. i prowadziła politykę zwalczania ruchu niepodległościowego, a w szczególności Partii Nacjonalistycznej. W 1946 roku powstał bardziej umiarkowany ruch niepodległościowy, Portorykańska Partia Niepodległości która istnieje do tej pory. W 1948 Portoryko otrzymało prawo do wybierania gubernatora w demokratycznych wyborach. W 1950 roku w związku z represjami przeciwko środowiskom niepodległościowym wybuchła rebelia prowadzona przez Partię Nacjonalistyczną, rebelia zakończyła się zwycięstwem Amerykanów w 1954 roku[2]. Do stłamszenia buntu wykorzystano Gwardię Narodową, FBI i CIA. Po zakończeniu rebelii środowisko nacjonalistyczne poddane zostało jeszcze bardziej wzmożonym represjom[3]. W 1954 roku w obliczu upadku zrywu niepodległościowego, nacjonaliści dokonali nieudanego zamachu na Kongres Stanów Zjednoczonych, pomimo porażki akcji, zamachowcy po powrocie na wyspę byli witani jako bohaterowie[4]. 25 lipca 1952 r. przyjęto konstytucję, która precyzuje stosunki ze Stanami Zjednoczonymi.

Ruch na rzecz niepodległości odrodził się w latach 60. Od tamtego czasu na wyspie istnieje spór między środowiskiem niepodległościowym i proamerykańskim[5]. W latach 70. i na początku 80. działała z kolei guerrilla o nazwie Fuerzas Armadas de Liberación Nacional Puertorriqueña, czyli Siły Zbrojne Wyzwolenia Narodowego Portorykańczyków[6] która odpowiedzialna była również za zamachy na terenie Stanów Zjednoczonych. Organizacja rozpadła się w 1983 roku[7]. W 1976 roku z dotychczasowej guerilli wyrosła kolejna odnoga zbrojnego ruchu niepodległościowego, Armia Ludowa Boricua. W 1981 roku siły rebelianckie dokonały ataku na lotnisko gdzie zniszczyły sześć wojskowych samolotów[8]. Ataki zbrojne nacjonalistów portorykańskich od połowy lat 80. znacznie zmniejszyły się i stały się sporadyczne, a w 2005 roku amerykańskie służby bezpieczeństwa zabiły przywódcę Ludowej Armii Boricua, Filiberto Ojeda Ríosa[9]. Niepodległość kraju w różnych odstępach czasu została poparta przez niektóre państwa latynoamerykańskie w tym Wenezuelę[10], Panamę czy Kubę[11].

Ustrój polityczny[edytuj]

Portoryko jest jednym z terytoriów nieinkorporowanych Stanów Zjednoczonych. Jego mieszkańcy są obywatelami USA i mogą się dowolnie osiedlać na terytorium stanów. Wówczas automatycznie nabywają prawa głosowania w wyborach prezydenckich, stanowych i lokalnych. W Izbie Reprezentantów wyspę reprezentuje jeden wybierany na czteroletnią kadencję delegat (zwany Resident Commissioner of Puerto Rico), który nie ma prawa głosu w izbie[a]. Portorykanie wybierają natomiast w prawyborach prezydenckich przedstawicieli na ogólnokrajowe konwencje Partii Demokratycznej i Republikańskiej.

Sytuacja polityczna wyspy jest do pewnego stopnia prowizoryczna. Pomimo nazwy „Wolne Państwo Stowarzyszone Portoryko” (Estado Libre Asociado de Puerto Rico) nie jest to państwo stowarzyszone z USA w tym znaczeniu co Mikronezja, Palau, czy Wyspy Marshalla, mające prawo swobodnego rozwoju stosunków międzynarodowych. Jest zorganizowanym terytorium nieinkorporowanym o statusie „wspólnoty” (ang. commonwealth) – zależne od USA, o dużej – odpowiadającej terytorium stowarzyszonemu – autonomii wewnętrznej. Mieszkańcy nie płacą federalnych podatków od dochodów wytworzonych na wyspie.

Część mieszkańców wyspy domaga się pełnej niepodległości, bądź choćby na prawach rzeczywistego państwa stowarzyszonego. Inni z kolei opowiadają się za pełną integracją ze Stanami Zjednoczonymi poprzez przekształcenie wyspy w kolejny amerykański stan. W wyniku ostatniego referendum przeprowadzonego w 2012 roku mieszkańcy terytorium większością 54% głosów opowiedzieli się za przekształceniem go w 51. stan[12], przy czym wynik głosowania był kontrowersyjny m.in. z powodu wielu nieważnych głosów. Ewentualna inkorporacja wymagałaby głosowania w Kongresie.

Ochrona środowiska[edytuj]

Zróżnicowany klimat i ukształtowanie terenu czynią z wyspy znakomite miejsce dla różnych ekosystemów. W kraju jest Park Narodowy El Yunque oraz Rezerwat Biosfery Guánica do którego należą namorzyny i rafy koralowe.

Gospodarka[edytuj]

PKB na jednego mieszkańca Portoryko w 2003 roku wynosiło 17 069 $, a struktura PKB kształtowała się następująco:

  • Rolnictwo: 1%
  • Przemysł: 45%
  • Usługi: 54%

W latach 1970. rząd USA wprowadził zwolnienia podatkowe dla przedsiębiorstw, które zainwestują na wyspie. W efekcie do Portoryko przeniosło produkcję wiele przedsiębiorstw (m.in. farmaceutycznych). Po wygaśnięciu ulg wiele firm zlikwidowało swoje zakłady, spowodowało to spadek ilości miejsc pracy w przemyśle o połowę[13]. Eksportuje się głównie: farmaceutyki, żywność, sprzęt elektroniczny.

Ponad 40% Portorykańczyków żyje poniżej poziomu ubóstwa[13].

Mapa lokalizacyjna Portoryka
Vieques
Vieques
Arecibo
Arecibo
Culebra
Culebra
Fajardo
Fajardo
Dorado
Dorado
Mayagüez
Mayagüez
San Juan
San Juan
Humacao
Humacao
Ceiba
Ceiba
Carolina
Carolina
Ponce
Ponce
Aguadilla
Aguadilla
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Portoryko
La Milla de Oro

Demografia[edytuj]

 Osobny artykuł: Demografia Portoryko.

Biali stanowią 75,8% (zdecydowana większość z nich to Latynosi) populacji, a Murzyni (pochodzenia latynoskiego lub afroamerykańskiego) 12,4%, Mulaci i inni przedstawiciele ras mieszanych to 3,3%, Indianie 0,5%, reszta mieszkańców to m.in. Azjaci czy mieszkańcy wysp Pacyfiku. 99% wszystkich mieszkańców wyspy (zarówno białych i czarnych) to Latynosi[14]. Rodowici mieszkańcy wyspy określani są jako Boricua. Spora część mieszkańców wyspy wśród przodków ma indiańskich Tainów zamieszkujących w przeszłości wyspę[15].

Religia[edytuj]

 Osobny artykuł: Protestantyzm w Portoryko.

Źródło: Pew Forum, 2010[16][17]; Prolades, 2010[18]; LDS, 2012[19]; Rocznik Świadków Jehowy, 2013;

Uwagi

  1. Posiadający prawo głosu reprezentanci są wybierani jedynie ze stanów, podobnie jak senatorowie i prezydent. Terytoria tradycyjnie wysyłały do stolicy delegatów, którym pozwalano nieoficjalnie uczestniczyć w pracach parlamentu. Z czasem nadano temu status formalny.

Przypisy

  1. Wagenheim, Kal; Jiménez de Wagenheim, Olga (1998). The Puerto Ricans: A Documentary History. Maplewood, N.J.: Water Front Press. s. 179–182.
  2. Manuel Maldonado-Denis, Puerto Rico: A Socio-Historic Interpretation, s. 189–209; Random House, 1972, ISBN 394-71787-2.
  3. Federico Ribes Tovar, Albizu Campos: Puerto Rican Revolutionary, s. 105–134; Plus Ultra Educational pub., 1971.
  4. „We Have Nothing to Repent”. Time.
  5. [1] Portoryko. Historia.
  6. Gina M. Pérez. Fuerzas Armadas de Liberación Nacional (FALN). Encyclopedia of Chicago.
  7. „List of FALN perpetrated bombing and incendiary incidents” (PDF). Latin American Studies.
  8. „8 Military Jets Destroyed At Air Base in Puerto Rico”. The New York Times/Reuters.
  9. Informe Final sobre la Investigacion de los Sucesos occ=urridos en el Municipio de Hormigueros el 23 de septiembre de 2005 donde resulto muerto el ciudadano Filiberto Ojeda Rios. Commonwealth of Puerto Rico. Comision de Derechos Civiles.
  10. Fuerzas Armadas de Liberación Nacional (1982-02-28). „Unnamed communique” (PDF). Latin American Studies.
  11. „Prominentes figuras de América Latina apoyan la independencia de Puerto Rico – Escritores y artistas declaran su adhesión a la Proclama de Panamá”.
  12. Resultados Elecciones Generales 2012.
  13. a b MariuszM. Zawadzki MariuszM., Amerykański sennik. Kto jest odpowiedzialny za bankructwo Portoryko?, wyborcza.pl, 2 maja 2016 [dostęp 2016-05-03].
  14. „2010 Census: Puerto Rico Profile” (PDF).
  15. DeRLAS Vol 1 No 2 Martinez Cruzado.
  16. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-05-21].
  17. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-05-21].
  18. Conela: Resumen estadístico de la iglesia latina global. Prolades.com, 2011.
  19. Facts and Statistics. An Official WEBSITE of The Church of JESUS CHRIST of LATTER-DAY SAINTS. [dostęp 2014-05-21].