Potrzanowo

Potrzanowo

wieś
Fragment starej części wsi (ul. Stare Potrzanowo)
Państwo	Polska
Województwo	wielkopolskie
Powiat	wągrowiecki
Gmina	Skoki
Liczba ludności (2022)	983
Strefa numeracyjna	61
Kod pocztowy	62-085
Tablice rejestracyjne	PWA
SIMC	0594821
Położenie na mapie gminy Skoki Potrzanowo
Położenie na mapie Polski Potrzanowo
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego Potrzanowo
Położenie na mapie powiatu wągrowieckiego Potrzanowo
52°40′07″N 17°06′47″E

Potrzanowo – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie wągrowieckim, w gminie Skoki.

Położenie

Wieś oddalona jest od Skoków o 2,5 km na zachód, w pobliżu Jeziora Budziszewskiego. Wieś otaczają 4 jeziora: Włókna, Budziszewskie, Lipka i Maciejak. Przez Potrzanowo wiedzie łącznikowy szlak rowerowy R9: Niedźwiedziny → Rejowiec → Stawiany → Raczkowo → Skoki → Potrzanowo → Budziszewice → Słomowo → Pacholewo (długość 44,2 km).

Nazwa

Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XIV wieku. Została odnotowana w łacińskojęzycznym dokumencie z 1369 pod staropolską nazwą „Postrzimowo”, 1373 (według zachowanej kopii z 1576) „Potrzonowo”, 1391 „Pothrzonowo”, 1409 „Potrzimowo”, 1424 „Potrzonowo”, 1510 „Potronowo”, 1577 i 1580 „Potrzanowo” .

Od dawnej nazwy wsi Potrzonowo pochodzi polskie odmiejscowe nazwisko szlacheckie Potrznowskich, które notowane jest od średniowiecza. W 1391 odnotowano je w staropolskiej formie – Poczronowski, a później Potrzonowski.

Historia

Początkowo wieś należała do lokalnej szlachty z rodu Potrzonowskich, którzy od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko, a później także do Oleskich, Studzieńskich i Zbyszewskich. Od 1320 miejscowość leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1462 odnotowano ją w powiecie poznańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. W 1373 odnotowana w parafii Skoki.

Pierwszy zachowany zapis historyczny o wsi pochodzi z 24 stycznia 1369 i odnotowuje Mikołaja z Potrzanowa, który zastawił wieś Przesiekę Adelardowi z Dziadkowa, bratu starosty generalnego Wielkopolski Przecława z Gułtów herbu Grzymała. W latach 1391-1396 jako świadek odnotowany został Mikołaj Poczronowski (Potrzonowski) z Potrzanowa.

W latach 1391-1309 odnotowany został właściciel w miejscowości Wojsław Potrzonowski (zapis oryg. „Poczronowski”). W 1391 odnotowany został jako świadek. W latach 1408-1409 pozwany przez Teodoryka (Dzietrzycha) z Budziszewa oraz z Margonina o granice i o jezioro na granicy Budziszewa i Potrzanowa. Teodoryk dowodził przy pomocy świadków, że jego ojciec i on sam posiadali jezioro zwane „Radusz” (obecnie to Jezioro Budziszewskie) przez 33 lata, a Wojsław używał go za zgodą Teodoryka, ale nie był jego właścicielem. W 1425 odnotowany został Piotr syn Wojsława. W 1402 odnotowany został Potrzonowski (nie zapisano imienia), który został pozwany o części dziedziny Mieszewo przez Rafała, Dorotę i Kachnę z Mieszewa.

W latach 1412-1432 odnotowany został Maciej Potrzonowski burgrabia w Poznaniu. W 1412 wspomniany jako świadek. W 1425 toczył on spór z Parysem z Sokolnik Małych w parafii Kaźmierz koło Szamotuł. W 1427 odnotowano, że Przesiecki z Przesieki w parafii Lechnino w powiecie gnieźnieńskim zeznał w sądzie, że zgubił dokument poręki, w którym Dobrogost Szamotulski ręczył za Maćka Potrzonowskiego i Dobiesława ze wsi Nienawiszcz. W 1432 Maciej Potrzonowski dowodził w sądzie, że nie wziął Żydowi Hesowi z Poznania konia wartości 9 wiardunków .

W latach 1421-1422 odnotowany został Wincenty z Potrzanowa. W 1421 toczył on procesy o prawo bliższości do wsi Nienawiszcz. W 1421 wygrał proces z Szymką żoną Dziersława z Jabłkowa w powiecie gnieźnieńskim. Sąd postanowił, że jeżeli Szymka chce utrzymać tę wieś musi mu w ciągu 6 tygodni dać za nią pieniądze. W 1422 Wincenty z Potrzanowa przegrał podobny proces z Dobiesławem z Raczkowa w powiecie gnieźnieńskim. W 1425 odnotowano, że Piotr syn Wojsława z Potrzanowa oraz pleban w Kaźmierzu koło Szamotuł był studentem na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie.

W 1430 Dobiesław z Potrzanowa (być może identyczny z Dobiesławem z Ninina) pozwany został przez Tomka Gądkowskiego o trzy wiardunki z tytułu złożonej przez niego poręki za Macieja Boguniewskiego. W 1432 Dobiesław Potrzonowski toczył spór z Wincentym Czurydło z Bielaw koło Poznania. W 430 Jakusz lub Jakub z Potrzanowa. W 1446 Mikołaj, Jan i Maciej, synowie Jakuba, niegdyś dziedzice potrzanowscy kupili połowę Gośliny Długiej od Sędziwoja z Gośliny za 500 grzywien. W 1481 wspomniano Annę wdowę po Jakubie Potrzonowskim z synem Maciejem oraz nieżyjącym synem Janem, która skwitowała Dobrogosta Brzezińskiego z Długiej Gośliny.

W 1462 Grzegorz ze Skoków kanonik katedry poznańskiej dał swemu bratankowi Andrzejowi synowi Jana ze Skoków połowę miasta Skoki, 1/5 Potrzanowa i sumę 80 grzywien, która mu się należała od dzieci Jana z Koszewa w powiecie gnieźnieńskim (obecnie to Kuszewo koło Skoków). W 1462 Grzegorz ze Skoków oraz jego brat Maciej i bratanek Jan, dziedzice ze Skoków, sprzedali Piotrowi z Mieszewa część wsi Potrzanowo za 100 grzywien.

W 1471 Katarzyna Potrzanowska dziedziczka wsi Potrzanowo dała swemu mężowi Wojciechowi Oleskiemu z Oleśnicy w powiecie kcyńskim 1/3 Potrzanowa. W 1498 ze swych dóbr oprawnych w Oleśnicy oraz ojczystych w Potrzanowie wysyła na wyprawę wojenną w czasie wojny polsko-tureckiej jaka miała miejsce w latach 1485–1503 swego domownika (łac. „familiaris”) w towarzystwie swojego syna Jana.

W 1493 Jan, Maciej i ksiądz Mikołaj Olescy bracia niedzielni z Oleśnicy synowie Wojciecha sprzedali 1/3 Potrzanowa Maciejowi Studzieńskiemu za 200 grzywien. Jako stryj sprzedających wystąpił Wojciech Potulicki, a jako wuj Dobrogost z Gośliny. W 1522 Maciej Oleski kupił od Róży córki Stanisława Szczodrochowskiego, żony Marcina Przesieckiego część Potrzanowa za kwotę 116 złotych. W 1566 Potrzanowo należało do Jana Zbyszewskiego oraz Macieja i Melchiora Studzieńskich.

W źródłach historycznych pochodzących z archiwów kościelnych zapisano, że w 1373 Jan z Lutogniewa biskup poznański erygował parafię w Skokach i włączył do niej wsie Roszkowo i Rakojady (obie w powiecie gnieźnieńskim), a także Potrzanowo i Włókna. W 1423 do uposażenia prebendy zwanej „Tarnowo” w katedrze poznańskiej należały także dziesięciny z Potrzanowa, które płacono po 10 groszy z 12 łanów. W 1509 Stanisław pleban ze Skoków żądał kary ekskomuniki dla Błażeja karczmarza w Budziszewie z powodu zagarnięcia dziesięciny (łac. „ob raptum decime”) wartości trzech wiardunków z Potrzanowa. W toku postępowania wyjaśniono, że Marcin Trzala (w innym miejscu odnotowany jako „Tirala”) włodarz z Potrzanowa dostarczył Błażejowi 11 snopów jednakże maciory zjadły to zboże na polu. Zastępca oficjała postanowił, że włodarz ma zapłacić za tę dziesięcinę pół grzywny gdyż taka była jej wartość według oceny plebana. W 1510 z Potrzanowa płacono w ramach dziesięciny po 10 groszy z każdego łanu na uposażenie prebendy „Tarnowo” w katedrze poznańskiej. W 1521 wspomniana prebenda „Tarnowo” należała do uposażenia kanonika Stanisława Mielżyńskiego. W 1526 kmiecie potrzanowscy zeznali, że kanonikowi płacili z 6,5 łana, a dwa łany były opuszczone i nieuprawiane, a pozostałe łany zarosły. Jednak odnotowano ponadto inne lany osiadłe w Potrzanowie, z których pleban w Skokach pobierał dziesięcinę.

W historycznych księgach podatkowych zachowały się także zapisy dotyczące wsi, pochodzące z XV i XVI wieku. W 1423 (według zachowanej kopii z lat 1488-1492) w Potrzanowie było 12 łanów, z czego liczne były opuszczone. Podatki zapłacono tylko z 11 łanów, na dwunastym siedział sołtys. Sołectwo potrzanowskie wykupił dziedzic wsi i obsadził na nim włodarza. W 1508 Potrzanowo zapłaciło wiardunki królewskie z 5,5 łana. W 1510 miał miejsce pobór z Potrzanowa od 5 łanów. W 1521 wizytator kapelan poznański stwierdził, że we wsi jest tylko 6 łanów, choć w spisach figuruje 11 albo 12 i nie umie wyjaśnić tych niezgodności. W 1526 w wyniku ponownej lustracji majątków w Potrzanowie ustalono, że we wsi było 6,5 łana, z których płacono po 10 groszy kanonikowi. Dwa łany były opuszczone i nieuprawiane, a inne łany opustoszałe zarosły,. Odnotowano, że są jednak we wsi jeszcze inne łany osiadłe. W 1563 miał miejsce pobór od 6 łanów. W 1577 płatnikiem poboru ze wsi był Jan Zbyszewski. W 1580 Jan Zbyszewski zapłacił pobór od 12 półłanków, 5 zagrodników oraz dwóch rzemieślników pracujących we wsi.

Jako wieś szlachecka położona była w 1580 w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim. Następnymi właścicielami byli Tomiccy (dziedzice Budziszewka), Gosławscy i Łubieńscy.

Borowy Młyn

W końcu XVI wieku odnotowano w okolicach Potrzanowa nie istniejący młyn stojący 1,5 km na zachód od Skoków, na Małej Wełnie zwany „Borowym Młynem”. W 1592 odnotowano go jako „Borowy” w czasie nowego rozgraniczenia okolicznych wsi, którego dokonano z powodu spiętrzenia wody przy tym młynie w Potrzonowie. Woda zalała grunty koło jeziora Zapłotnego (obecnie to Włókno) przy granicy ze wsią Brzeźno koło Skoków. Ustalono, że Zbyszewski dziedzic Potrzonowa musi obniżyć poziom wody koło tego młyna. Borowy Młyn istniał jeszcze w końcu XVIII wieku, ok. 0,5 km powyżej ujścia Małej Wełny do jeziora Radusz (obecnie jezioro Budziszewskie) i zaznaczony został na mapach Perthéesa oraz Gillego.

Jeden z trzech cmentarzy ewangelickich we wsi

okres II RP

W okresie międzywojennym Potrzanowo składało się z kilku części: Potrzanowo Stare, Smolarki, Potrzanowo Kolonia, Potrzanowo Borówiec (to była część włościańska) i folwark Włókna (wszystkie miały swojego sołtysa). Właścicielką folwarku była żona właściciela majątku skockiego, pani Olszańska. W pałacu założyła letni dom wczasowy dla panien z dobrych domów, które przygotowywały się do życia ucząc się gotowania, szycia i prowadzenia gospodarstwa domowego. Później część pałacu spłonęła - prawdopodobnie podpaliła go sama właścicielka, która chciała mieć wygodny pałac przeznaczony na letnisko. Jeszcze w okresie międzywojennym dobudowano do starej części nowoczesny pałac. W okresie okupacji znajdował się tu obóz dla Hitlerjugend.

Potrzanowo Stare, Smolarki, Potrzanowo Kolonia, Potrzanowo Borówiec i folwark Włókna zostały połączone w 1932 roku i utworzono jedną nazwę Potrzanowo.

Okres powojenny

W latach 1954-1958 wieś była siedzibą gromady Potrzanowo, po jej zniesieniu w gromadzie Skoki. Od 1 stycznia 1956 roku wieś należy do powiatu wągrowieckiego. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa poznańskiego. Obecnie jest to największa wieś w powiecie wągrowieckim.

Zabytki

Obok Jeziora Włókna (na gruncie prywatnym) znajduje się kurhan. Legenda głosi, że pochowani są tam ojciec i syn, którzy odebrali sobie życie z powodu jednej kobiety. Drugie wzgórze znajduje się po drugiej stronie Jeziora Włókna, na terenie bagnistym (obecnie zalesionym). Jest to ścięty stożek z ziemi zwany Szwedzką Górką, Ślozbergiem lub Górą Zamkową. Na terenie wsi odkopano również grodzisko z popielnicami.

Od 1597 do 1. połowy XVIII wieku istniała tu kaplica św. Zofii, do której uczęszczali m.in. katolicy ze Skoków, gdy ich kościół został zajęty przez braci czeskich.

Bibliografia

• Antoni Gąsiorowski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. III L-Q, hasło „Potrzanowo”. Poznań: Wydawnictwo PTPN, 1992, s. 798-800.
• Stefan Chmielewski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. I (A – H), hasło „Borowy Młyn”. Wrocław: Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1982, s. 93. ISBN 83-04-00938-2.

Linki zewnętrzne

• Potrzanowo, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014 .