Powiat aleksandrowski

powiat aleksandrowski
	powiat
	; Park Zdrojowy w Ciechocinku
Herb	Flaga
Państwo	Polska
Województwo	kujawsko-pomorskie
Data powstania	1 stycznia 1999
TERC	0401
Siedziba	Aleksandrów Kujawski
Starosta	Lidia Tokarska
Powierzchnia (2025)	474,61 km²
Populacja (2024); • liczba ludności	; 53 086
• gęstość	112 os./km²
Urbanizacja	43,7%
Nr kierunkowy	54
Kod pocztowy (2025)	87–7XX
Tablice rejestracyjne	CAL
	Adres urzędu:ul. Juliusza Słowackiego 8; 87–700 Aleksandrów Kujawski
Szczegółowy podział administracyjny
Liczba gmin miejskich	3
Liczba gmin wiejskich	6
Liczba sołectw	119
Liczba miejscowości	148
	Położenie na mapie województwa;
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Informacje w Wikipodróżach
	Strona internetowa
	Biuletyn Informacji Publicznej

Powiat aleksandrowski – powiat w Polsce, położony w środkowo-południowej części województwa kujawsko-pomorskiego. Jego siedzibą jest miasto Aleksandrów Kujawski.

W jego południowej części leży Równina Inowrocławska z Kanałem Bachorze, w północnej znajduje się część Kotliny Toruńskiej z niecką rzeki Tążyny. Nizina Ciechocińska i płynąca przez nią rzeka Wisła stanowią północno-wschodnią granicę powiatu. W powiecie znajduje się uzdrowisko – Ciechocinek.

Podział administracyjny

Powiat aleksandrowski powstał 1 stycznia 1999 roku wskutek reformy administracyjnej, której jednym z aspektów było wprowadzenie powiatów jako drugiego szczebla administracji, pomiędzy województwami i gminami^[1].

Został stworzony z części znoszonego województwa włocławskiego^[2]^[3]. Terytorium powiatu zostało określone w kształcie zmniejszonym w stosunku do tego, jaki posiadał on przed swoją likwidacją w 1975 roku^[4]^[5]^[6]. W jego skład w 1999 roku nie weszły ówczesne tereny gminy Lubanie^[3] (obecnie w powiecie włocławskim i częściowo w granicach Włocławka^[7]^[8]).

Z powiatem aleksandrowskim graniczą jednostki^[9]:

powiat toruński od północy,
powiaty lipnowski i włocławski od wschodu,
powiat radziejowski od południa,
powiat inowrocławski od zachodu.

W skład powiatu wchodzi 9 gmin: 3 miejskie oraz 6 wiejskich. Na jego terenie położone są 3 miasta: Aleksandrów Kujawski, Ciechocinek oraz Nieszawa^[10].


Gmina^[10]				Pow. (2025)^[11.1]	Ludność (2024)^[11.1]	Siedziba^[12]
TERYT	Typ	Nazwa		Pow. (2025)^[11.1]	Ludność (2024)^[11.1]	Siedziba^[12]
0401011	miejska		Aleksandrów Kujawski	7,23	11 426	—
0401021	miejska		Ciechocinek	15,31	10 018	—
0401031	miejska		Nieszawa	9,77	1747	—
0401042	wiejska		Aleksandrów Kujawski	131,37	12 002	Aleksandrów Kujawski
0401052	wiejska		Bądkowo	79,72	3997	Bądkowo
0401062	wiejska		Koneck	67,85	3085	Koneck
0401072	wiejska		Raciążek	32,88	3130	Raciążek
0401082	wiejska		Waganiec	54,51	4383	Waganiec
0401092	wiejska		Zakrzewo	75,97	3298	Zakrzewo

Pokrycie terenu

Powiat aleksandrowski według danych z 2025 roku zajmował powierzchnię 474,61 km², co stanowiło 2,6% powierzchni województwa kujawsko-pomorskiego. Pod względem powierzchni był wówczas najmniejszym spośród 19 powiatów w województwie oraz zajął 287. miejsce wśród 314 powiatów Polski^[11.2]. Największą część powierzchni powiatu zajmowały grunty rolne (84,1%) oraz leśne (7,7%). Zabudowanych i zurbanizowanych było 6,2% terenów, zaś pod wodami znajdowało się ich 1,8%^[13].

**Pokrycie terenu w powiecie aleksandrowskim**
stan na 1 stycznia 2025^[13]

Demografia

Liczba mieszkańców w powiecie aleksandrowskim w latach 1998–2024
Źródło: Bank Danych Lokalnych^[14]. Stan w dniu 31 grudnia.

Według stanu z 31 grudnia 2024 roku w powiecie aleksandrowskim zamieszkiwało 53 086 mieszkańców: 27 269 kobiet (51,4% ludności) i 25 817 mężczyzn (48,6%), czyli 2,7% ludności województwa kujawsko-pomorskiego. Gęstość zaludnienia w powiecie wyniosła 112 osób na km². Pod względem ludności powiat aleksandrowski zajął w 2024 roku 10. miejsce spośród 19 powiatów w województwie oraz 216. lokatę wśród 314 powiatów Polski^[11.2].

Wskaźnik urbanizacji wyniósł 43,7%; w miastach w tym dniu mieszkało 23 191 osób, zaś na wsi 29 895 osób^[14].

**Sytuacja demograficzna w powiecie aleksandrowskim**
stan na 31 grudnia 2024^[14]

**Piramida wieku mieszkańców powiatu aleksandrowskiego**
stan na 31 grudnia 2024^[14]

31 grudnia 2022 wskaźnik bezrobocia rejestrowanego w powiecie aleksandrowskim wynosił 12,1%^[15].

Historia

W średniowieczu ziemie dzisiejszego powiatu należały do Kujaw i częściowo do ziemi dobrzyńskiej. Od XIV w. do połowy XV w. były w części okupowane przez Zakon krzyżacki. Po 1466 na mocy postanowień pokoju toruńskiego ziemie te należały do województwa inowrocławskiego. Po drugim rozbiorze Polski znalazły się w zaborze pruskim. 1807–1815 znajdowały się w Księstwie Warszawskim, a po Kongresie wiedeńskim w zaborze rosyjskim, gdzie utworzono powiat radziejowski. W 1867 został utworzony powiat nieszawski z siedzibą starostwa w Nieszawie. Po odzyskaniu niepodległości przez państwo polskie ziemie powiatu znalazły się w województwie warszawskim, a siedziba starostwa w 1932 została przeniesiona do Aleksandrowa Kujawskiego bez zmiany nazwy powiatu^[16], który 1 kwietnia 1938 znalazł się w województwie pomorskim^[17]. Po II wojnie światowej 12 marca 1948 powiat nieszawski został przemianowany na aleksandrowski^[18], który 6 lipca 1950 znalazł się w województwie bydgoskim w wyniku reformy administracyjnej kraju^[19]. W 1970 był to powiat rolniczy o powierzchni 544 km² z populacją 57 700 osób^[20]. 1 czerwca 1975 zlikwidowano powiaty a tereny ziemi aleksandrowskiej włączono do województwa włocławskiego^[21]. 1 stycznia 1999 został powtórnie utworzony.

Starostowie aleksandrowscy

Na podstawie źródła^[22]:

Zbigniew Żbikowski (13 listopada 1998 – 2 grudnia 2010),
Wioletta Wiśniewska (2 grudnia 2010 – 27 listopada 2014),
Dariusz Wochna (27 listopada 2014 – 19 listopada 2018),
Lidia Tokarska (od 19 listopada 2018).

Transport

Transport drogowy

Drogi krajowe

A1 E75 (Gdańsk – Toruń – Odolion – Łódź – Katowice – Gorzyczki granica państwa z Czechami )
91 (Gdańsk – Toruń – Nowy Ciechocinek – Łódź – Częstochowa)

Drogi wojewódzkie

266 (Ciechocinek – Aleksandrów Kujawski – Służewo – Radziejów – Konin)
250 (Suchatówka 15 – Służewo 266)
252 (Włocławek – Bądkowo – Zakrzewo – Inowrocław)
267 (Piotrków Kujawski – Ujma Duża)
291 (91 – Stacja PKP Otłoczyn)
301 (91 – Bądkowo – Osięciny)

Komunikację autobusową na terenie powiatu utrzymuje KPTS Oddział Włocławek. Aleksandrów posiada połączenia autobusowe z Ciechocinkiem, Włocławkiem, Toruniem, Inowrocławiem, Koninem, Radziejowem i in. Do Ciechocinka dojeżdżają autobusy dalekobieżne z różnych województw.

Transport kolejowy

Przez teren powiatu przebiegają 2 linie kolejowe:

18 (Kutno – Aleksandrów Kujawski – Toruń Główny – Bydgoszcz Główna – Piła Główna)
245 (Aleksandrów Kujawski – Odolion – Ciechocinek)

Największą i najważniejszą stacją kolejową powiatu jest Aleksandrów Kujawski. Poza tym na terenie powiatu znajdują się 3 stacje kolejowe (Ciechocinek, Nieszawa Waganiec, Otłoczyn) oraz 2 przystanki kolejowe (Turzno Kujawskie i Odolion).

Zabytki powiatu

Aleksandrów Kujawski:
- dworzec kolejowy z lat 1860–1862
- neogotycki kościół Przemienienia Pańskiego z 1896 r.
- pałac z 1900
Ciechocinek:
- kościół św. św. Piotra i Pawła, XIX w.
- drewniana cerkiew prawosławna św. Michała Archanioła z 1894
- zespół uzdrowiskowy: drewniane tężnie z lat 1824–1828 i 1859, warzelnia soli z 1824–1833, klasycystyczne łazienki główne z 1845–1849 (H. Marconi i F. Rejewski), park zdrojowy z 1875, pałacyk zarządu uzdrowiska z ok. 1900, pływalnia solankowo-termalna z 1931–1932
- dworzec kolejowy z 1901–1902
- poczta z 1932–1934 (Gutt i J. Jankowski)
- liczne hotele i pensjonaty z przełomu XIX i XX w.
Nieszawa
- późnogotycki kościół św. Jadwigi z 1468, rozbudowany ok. 1496, 1592–1595 (wieża) i 1620–1625 (kaplice)
- kościół franciszkanów z 1611, odbudowany 1735–1763 i klasztor z 1635
- dawna komora celna z ok. połowy XIX w.
- klasycystyczny ratusz z 1821, rozbudowany w 1859
- domy drewniane i murowane z I połowy XIX w.
Raciążek
- późnogotycko-renesansowy kościół z 1597–1612
- ruiny zamku biskupiego z 1323-64, rozbudowanego w 1467 i 1533 i I połowie XVIII w.
Otłoczyn
- kościół neogotycki pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa z 1905
- dworzec kolejowy z 1862.
- poczta z 1862.
- komora celna i zespół domów murowanych pracowników komory celnej i pograniczników z 1862–1908
- budynek karczmy z końca XIX w.
- domy drewniane i murowane z przełomu XIX i XX w.
- młyn z końca XIX w.

Zobacz też

Powiat nieszawski

Uwagi

↑ Oprócz kodu pocztowego 87–732.

Przypisy

↑ Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa (Dz. U. z 1998 r. Nr 96, poz. 603).
↑ Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 października 1996 r. w sprawie określenia miast oraz gmin wchodzących w skład województw (Dz. U. z 1996 r. Nr 130, poz. 612).
↑ ^a ^b Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów (Dz. U. z 1998 r. Nr 103, poz. 652).
↑ Wykaz powierzchni jednostek podziału terytorialnego dla potrzeb statystycznych : stan w dniu 1 I 1974 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, Biuro Spisów, 1974, s. 27.
↑ Komunikat o zmianach w podziale administracyjnym za okres od 2 I 1974 r. do 1 I 1975 r. włącznie, Główny Urząd Statystyczny, Biuro Spisów, Warszawa, marzec 1975, s. 2-3 [dostęp 2025-09-09] (pol.).
↑ Komunikat o zmianach w podziale administracyjnym za okres od 2 I 1975 r. do 31 V 1975 r. włącznie, Główny Urząd Statystyczny, Biuro Spisów, Warszawa, sierpień 1975, s. 1-3 [dostęp 2025-09-09] (pol.).
↑ Rozporządzenie Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 29 grudnia 1975 r. w sprawie połączenia, zniesienia, utworzenia oraz zmiany granic i nazw gmin oraz ustalenia siedzib gminnych organów władzy i administracji państwowej w województwach: gdańskim, gorzowskim, leszczyńskim, włocławskim i zielonogórskim (Dz. U. z 1976 r. Nr 1, poz. 10).
↑ Rozporządzenie Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 8 listopada 1979 r. w sprawie zmiany granic niektórych miast w województwach: bialskopodlaskim, kaliskim, kieleckim, konińskim, lubelskim, ostrołęckim, pilskim, sieradzkim, tarnobrzeskim i włocławskim (Dz. U. z 1979 r. Nr 26, poz. 155).
↑ Państwowy Rejestr Granic (PRG) [online], Główny Urząd Geodezji i Kartografii [dostęp 2025-09-09] (pol.).
↑ ^a ^b Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad prowadzenia, stosowania i udostępniania krajowego rejestru urzędowego podziału terytorialnego kraju oraz związanych z tym obowiązków organów administracji rządowej i jednostek samorządu terytorialnego (Dz. U. z 1998 r. Nr 157, poz. 1031).
↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2025 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa, 22 lipca 2025, tabl. 2: Powierzchnia, ludność oraz lokaty według powiatów i miast na prawach powiatu [dostęp 2025-09-09] (pol.).
1. ↑ ^a ^b Tabl. 21: Powierzchnia, ludność oraz lokaty według gmin.
2. ↑ ^a ^b Tabl. 2: Powierzchnia, ludność oraz lokaty według powiatów i miast na prawach powiatu.
↑ Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 23 sierpnia 2017 r. w sprawie wykazu gmin i powiatów wchodzących w skład województw (M.P. z 2017 r. poz. 853).
↑ ^a ^b Powiatowe zbiorcze zestawienie danych dotyczących gruntów wg stanu na dzień 1 stycznia 2025 (woj. kujawsko-pomorskie, pow. aleksandrowski). [online], Główny Urząd Geodezji i Kartografii [dostęp 2025-09-09] (pol.).
↑ ^a ^b ^c ^d Bank Danych Lokalnych [online], Główny Urząd Statystyczny [dostęp 2025-09-09] (pol.).
↑ Raport o stanie Powiatu Aleksandrowskiego za 2022 rok. BIP - Starostwo Powiatowe. s. 6, 62. [dostęp 2025-03-30]. (pol.).
↑ Powiat aleksandrowski - historia
↑ Dz. U. z 1937 r. Nr 46, poz. 350
↑ Dz. U. z 1948 r. Nr 12, poz. 97
↑ Dz. U. z 1950 r. Nr 28, poz. 255
↑ Henryk Bonecki: Encyklopedia Powszechna PWN tom 1. Warszawa: PWN, 1973, s. 53.
↑ Dz. U. z 1975 r. Nr 16, poz. 91
↑ Rafał Rudka, Joanna Gryboś-Chechelska, Tomasz Smaś: Słownik biograficzny współczesnych starostów. T. II: Starostowie województwa kujawsko-pomorskiego. Warszawa: Związek Powiatów Polskich, 2022, s. 16. ISBN 978-83-62251-85-8. [dostęp 2024-04-02].

[1] Oprócz kodu pocztowego 87–732.

[2] Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa (Dz. U. z 1998 r. Nr 96, poz. 603).

[3] Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 października 1996 r. w sprawie określenia miast oraz gmin wchodzących w skład województw (Dz. U. z 1996 r. Nr 130, poz. 612).

[rozp_powiaty-4] Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów (Dz. U. z 1998 r. Nr 103, poz. 652).

[5] Wykaz powierzchni jednostek podziału terytorialnego dla potrzeb statystycznych : stan w dniu 1 I 1974 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, Biuro Spisów, 1974, s. 27.

[6] Komunikat o zmianach w podziale administracyjnym za okres od 2 I 1974 r. do 1 I 1975 r. włącznie, Główny Urząd Statystyczny, Biuro Spisów, Warszawa, marzec 1975, s. 2-3 [dostęp 2025-09-09] (pol.).

[7] Komunikat o zmianach w podziale administracyjnym za okres od 2 I 1975 r. do 31 V 1975 r. włącznie, Główny Urząd Statystyczny, Biuro Spisów, Warszawa, sierpień 1975, s. 1-3 [dostęp 2025-09-09] (pol.).

[8] Rozporządzenie Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 29 grudnia 1975 r. w sprawie połączenia, zniesienia, utworzenia oraz zmiany granic i nazw gmin oraz ustalenia siedzib gminnych organów władzy i administracji państwowej w województwach: gdańskim, gorzowskim, leszczyńskim, włocławskim i zielonogórskim (Dz. U. z 1976 r. Nr 1, poz. 10).

[9] Rozporządzenie Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 8 listopada 1979 r. w sprawie zmiany granic niektórych miast w województwach: bialskopodlaskim, kaliskim, kieleckim, konińskim, lubelskim, ostrołęckim, pilskim, sieradzkim, tarnobrzeskim i włocławskim (Dz. U. z 1979 r. Nr 26, poz. 155).

[10] Państwowy Rejestr Granic (PRG) [online], Główny Urząd Geodezji i Kartografii [dostęp 2025-09-09] (pol.).

[TERYT-11] Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad prowadzenia, stosowania i udostępniania krajowego rejestru urzędowego podziału terytorialnego kraju oraz związanych z tym obowiązków organów administracji rządowej i jednostek samorządu terytorialnego (Dz. U. z 1998 r. Nr 157, poz. 1031).

[12] Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2025 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa, 22 lipca 2025, tabl. 2: Powierzchnia, ludność oraz lokaty według powiatów i miast na prawach powiatu [dostęp 2025-09-09] (pol.).
↑ ^a ^b Tabl. 21: Powierzchnia, ludność oraz lokaty według gmin.

↑ ^a ^b Tabl. 2: Powierzchnia, ludność oraz lokaty według powiatów i miast na prawach powiatu.

[13] Tabl. 21: Powierzchnia, ludność oraz lokaty według gmin.

[15] Tabl. 2: Powierzchnia, ludność oraz lokaty według powiatów i miast na prawach powiatu.

[14] Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 23 sierpnia 2017 r. w sprawie wykazu gmin i powiatów wchodzących w skład województw (M.P. z 2017 r. poz. 853).

[pokrycie_terenu-16] Powiatowe zbiorcze zestawienie danych dotyczących gruntów wg stanu na dzień 1 stycznia 2025 (woj. kujawsko-pomorskie, pow. aleksandrowski). [online], Główny Urząd Geodezji i Kartografii [dostęp 2025-09-09] (pol.).

[BDL-17] Bank Danych Lokalnych [online], Główny Urząd Statystyczny [dostęp 2025-09-09] (pol.).

[pl-regioset-18] Raport o stanie Powiatu Aleksandrowskiego za 2022 rok. BIP - Starostwo Powiatowe. s. 6, 62. [dostęp 2025-03-30]. (pol.).

[19] Powiat aleksandrowski - historia

[20] Dz. U. z 1937 r. Nr 46, poz. 350

[21] Dz. U. z 1948 r. Nr 12, poz. 97

[22] Dz. U. z 1950 r. Nr 28, poz. 255

[23] Henryk Bonecki: Encyklopedia Powszechna PWN tom 1. Warszawa: PWN, 1973, s. 53.

[24] Dz. U. z 1975 r. Nr 16, poz. 91

[Rudka-25] Rafał Rudka, Joanna Gryboś-Chechelska, Tomasz Smaś: Słownik biograficzny współczesnych starostów. T. II: Starostowie województwa kujawsko-pomorskiego. Warszawa: Związek Powiatów Polskich, 2022, s. 16. ISBN 978-83-62251-85-8. [dostęp 2024-04-02].

[13] Tabl. 21: Powierzchnia, ludność oraz lokaty według gmin.

[15] Tabl. 2: Powierzchnia, ludność oraz lokaty według powiatów i miast na prawach powiatu.

[a]

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11.1]

[12]

[11.2]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

Miasta na prawach powiatu	Bydgoszcz (siedziba wojewody) Grudziądz Toruń (siedziba sejmiku) Włocławek
Powiaty	aleksandrowski brodnicki bydgoski chełmiński golubsko-dobrzyński grudziądzki inowrocławski lipnowski mogileński nakielski radziejowski rypiński sępoleński świecki toruński tucholski wąbrzeski włocławski żniński
Inne zagadnienia	Podział administracyjny Herb Flaga

Miasta	Aleksandrów Kujawski Ciechocinek Nieszawa
Gminy miejskie	Aleksandrów Kujawski Ciechocinek Nieszawa
Gminy wiejskie	Aleksandrów Kujawski Bądkowo Koneck Raciążek Waganiec Zakrzewo

Przynależność wojewódzka	woj. pomorskie (PRL) (1948–50) woj. bydgoskie (1950–75)
Miasta	Aleksandrów Kujawski Ciechocinek Nieszawa Radziejów (do 1955 →)
Gminy wiejskie (1948–54 i 1973–75)	Bądkowo Boguszyce (do 1954) Bytoń (do 1954) Czamanin (do 1954) Koneck Lubanie Nieszawa (od 1973) Osięciny (do 1954) Piotrków (Kujawski) (do 1954) Raciążek Radziejów (do 1954) Ruszkowo (do 1954) Sędzin (do 1954) Służewo Zakrzewo (od 1973)
Gromady (1954–72)	Bądkowo (1954–72) Biskupice (1954–55 →) Boguszyce (1954–55 →) Bronisław (1954–55 →) Budzisław (1954–55 →) Bycz (1954–55 →) Byczyna (1954–55 →) Dąbrowa Biskupia (← 1956–57 →) Dobre I (1954–55 →) Janowice (1954–59) Kamieniec (1954–55 →) Koneck (1954–72) Kościelna Wieś (1954–55 →) Krzywosądz (1954–55 →) Lubanie (1954–72) Lubsin (1954–55 →) Łowiczek (1954–71) Mąkoszyn (1954–55 →) Morzyczyn (1954–55 →) Niszczewy (1954–61) Nowy Ciechocinek (1954–61) Nowy Dwór (1954–55 →) Opoki (← 1956–71) Osięciny (1954–55 →) Ossówka (1954–58) Ostrowąs (1954–59) Ośno (1959–71) Ośno Górne (1954–55 →) Paniewo (1954–55 →) Pilichowo (1954–55 →) Piotrków Kujawski (1954–55 →) Płowce I (1954–55 →) Pocierzyn (1954–55 →) Połajewo (1954–55 →) Powałkowice (1954–55 →) Przewóz (1954–55 →) Raciążek (1954–72) Sadlno (1954–55 →) Sędzin (1954–61) Siniarzewo (1954–61) Służewo (1954–72) Stawki (1954–59) Straszewo (1954–68) Szewce (1954–55 →) Świątniki (1954–55 →) Tomisławice (1954–55 →) Topólka (1954–55 →) Witowo Nowe (1954–55 →) Wołuszewo (1961–68) Wysocin (1954–59) Zagajewice (1954–57 →) Zakrzewek (1954–55 →) Zakrzewo (1954–72) Zbrachlin (1954–72)