Powiat grudziądzki
| powiat | |||||||||||
 Ruiny zamku w Radzyniu Chełmińskim | |||||||||||
| Państwo | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Województwo | |||||||||||
| Data powstania |
1 stycznia 1999 | ||||||||||
| TERC |
0406 | ||||||||||
| Siedziba | |||||||||||
| Starosta |
Adam Olejnik | ||||||||||
| Powierzchnia (2025) |
728,76 km² | ||||||||||
| Populacja (2024) • liczba ludności |
| ||||||||||
| • gęstość |
54 os./km² | ||||||||||
| Urbanizacja |
12,2% | ||||||||||
| Nr kierunkowy |
56 | ||||||||||
| Kod pocztowy (2025) |
86–3XX, 87–220[a] | ||||||||||
| Tablice rejestracyjne |
CGR | ||||||||||
Adres urzędu: ul. Małomłyńska 186–300 Grudziądz | |||||||||||
| Szczegółowy podział administracyjny | |||||||||||
| |||||||||||
Położenie na mapie województwa
| |||||||||||
| Strona internetowa | |||||||||||
| Biuletyn Informacji Publicznej | |||||||||||
Powiat grudziądzki – powiat w Polsce, położony w północnej części województwa kujawsko-pomorskiego. Jego siedzibą, niewchodzącą zarazem w jego skład jest miasto na prawach powiatu Grudziądz.
Podział administracyjny
[edytuj | edytuj kod]Powiat grudziądzki powstał 1 stycznia 1999 roku wskutek reformy administracyjnej, której jednym z aspektów było wprowadzenie powiatów jako drugiego szczebla administracji, pomiędzy województwami i gminami[2].
Został stworzony z części znoszonego województwa toruńskiego[3][4]. Terytorium powiatu zostało określone w kształcie zmienionym w stosunku do tego, jaki posiadał on przed swoją likwidacją w 1975 roku[5][6][7]. W jego skład weszła od 1999 roku gmina Radzyń Chełmiński, wówczas należąca do powiatu wąbrzeskiego, zaś kilka miejscowości wchodzących wtedy do gminy Grudziądz w 1976 roku włączono do miasta Grudziądza[8].
Z powiatem grudziądzkim graniczą jednostki[9]:
- powiat kwidzyński w województwie pomorskim od północy,
- powiaty iławski i nowomiejski w województwie warmińsko-mazurskim od wschodu,
- powiat brodnicki od południowego wschodu,
- powiat wąbrzeski od południa,
- powiat chełmiński od południowego zachodu,
- powiat świecki od zachodu.
Dodatkowo, obszar powiatu otacza od północy, wschodu i południa miasto Grudziądz.
W skład powiatu wchodzi 6 gmin: 2 miejsko-wiejskie oraz 4 wiejskie. Na jego terenie położone są 2 miasta: Łasin oraz Radzyń Chełmiński[10].
| Gmina[10] | Pow. (2025)[11.1] |
Ludność (2024)[11.1] |
Siedziba[12] | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| TERYT | Typ | Nazwa | ||||
| 0406012 | wiejska | 
|
Grudziądz | 166,33 | 13 908 | Grudziądz |
| 0406022 | wiejska | 
|
Gruta | 123,70 | 5976 | Gruta |
| 0406033 | miejsko-wiejska | 
|
Łasin | 136,45 | 7228 | Łasin |
| 0406043 | miejsko-wiejska | 
|
Radzyń Chełmiński | 91,14 | 4390 | Radzyń Chełmiński |
| 0406052 | wiejska | 
|
Rogóźno | 116,31 | 3972 | Rogóźno |
| 0406062 | wiejska | 
|
Świecie nad Osą | 94,83 | 3649 | Świecie nad Osą |
Pokrycie terenu
[edytuj | edytuj kod]Powiat grudziądzki według danych z 2025 roku zajmował powierzchnię 728,76 km², co stanowiło 4,1% powierzchni województwa kujawsko-pomorskiego. Pod względem powierzchni zajął 12. lokatę spośród 19 powiatów w województwie oraz 207. miejsce wśród 314 powiatów Polski[11.2]. Największą część powierzchni powiatu zajmowały grunty rolne (78,1%) oraz leśne (14,9%). Zabudowanych i zurbanizowanych było 4,2% terenów, zaś pod wodami znajdowało się ich 2,5%[13].
  |
Demografia
[edytuj | edytuj kod]
Źródło: Bank Danych Lokalnych[14]. Stan w dniu 31 grudnia.
Według stanu z 31 grudnia 2024 roku w powiecie grudziądzkim zamieszkiwało 39 123 mieszkańców: 19 534 kobiet (49,9% ludności, co stanowi jeden z najniższych wskaźników feminizacji w kraju) i 19 589 mężczyzn (50,1%), czyli 2,0% ludności województwa kujawsko-pomorskiego. Gęstość zaludnienia w powiecie wyniosła 54 osób na km². Pod względem ludności powiat grudziądzki zajął w 2024 roku 16. miejsce spośród 19 powiatów w województwie oraz 276. lokatę wśród 314 powiatów Polski[11.2].
Wskaźnik urbanizacji wyniósł 12,2%; w miastach w tym dniu mieszkało 4767 osób, zaś na wsi 34 356 osób[14].
  |
 |
 |
Historia
[edytuj | edytuj kod]W 1764 w związku z próbą ograniczenia liczby posłów z Prus Królewskich przeprowadzono reorganizację administracyjną Prus Królewskich wprowadzając podział województwa na 7 powiatów (chełmiński, toruński, grudziądzki, radzyński, kowalewski, brodnicki i nowomiejski), w 1767 powołując dwa kolejne, golubski i łasiński. Były one w praktyce jedynie okręgami sejmikowymi (z każdego powiatu miało być wysyłanych 2 posłów), a dalej zachowano dawny podział na dwa okręgi sądowe. W praktyce, z racji na konfederację barską, a następnie I rozbiór decyzje te nigdy nie weszły w życie i nawet nie wytyczono granic poszczególnych powiatów.
1818–1945
[edytuj | edytuj kod]1 kwietnia 1818 roku w rejencji kwidzyńskiej (prowincja Prusy Zachodnie) utworzono powiat Graudenz z siedzibą w Grudziądzu. W 1887 roku m.in. z jego części utworzono powiat Briesen z siedzibą w Wąbrzeźnie.
1 stycznia 1900 roku z powiatu wyłączono miasto Grudziądz. W 1900 r. zamieszkiwało w nim 58% Niemców i 40% Polaków. Ewangelicy stanowili 50% mieszkańców, a katolicy 48%.
23 stycznia 1920 r. powiat grudziądzki został przejęty przez administrację polską, gdzie wszedł w skład województwa pomorskiego z siedzibą w Toruniu. W 1921 r. w powiecie grudziądzkim zamieszkiwało 33% Niemców i 67% Polaków, a w 1931 r. już tylko 18% Niemców.
Podczas okupacji niemieckiej w trakcie II wojny światowej powiat podlegał rejencji kwidzyńskiej okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.
1945–1975
[edytuj | edytuj kod]Po II wojnie światowej powiat powrócił do województwa pomorskiego. W 1950 roku włączono go w granice nowo powołanego województwa bydgoskiego z siedzibą w Bydgoszczy. Powiat liczył wtedy 2 miasta, 7 gmin i 96 gromad.
W 1954 roku w ramach reformy administracyjnej terenów wiejskich w powiecie powołano 24 gromady[15]. W 1956 roku z powiatu grudziądzkiego do powiatu wąbrzeskiego wyłączono miasto Radzyń Chełmiński z okolicami[16]. Od 1973 roku, po kolejnej reformie administracyjnej znoszącej gromady, powiat liczył 1 miasto i 5 gmin.
Gospodarka
[edytuj | edytuj kod]W końcu września 2019 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w powiecie obejmowała ok. 1,5 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 10,9% do aktywnych zawodowo[17].
Jednostki organizacyjne powiatu, inspekcje, służby
[edytuj | edytuj kod]
- Zespół Szkół Ponadpodstawowych im. Kazimierza Jagiellończyka w Łasinie,
- Placówka Opiekuńczo-Wychowawcza w Wydrznie,
- Placówka Opiekuńczo-Wychowawcza w Białochowie,
- Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie,
- Powiatowy Zarząd Dróg w Grudziądzu,
- Powiatowy Rzecznik Konsumentów,
- Powiatowy Inspektorat Nadzoru Budowlanego.
Walory turystyczno-przyrodnicze
[edytuj | edytuj kod]
W Grudziądzu rozpoczyna swój bieg pięć znakowanych szlaków turystycznych, które przebiegają przez najciekawsze fragmenty powiatu. Szlak czerwony wiedzie przez Nową Wieś, Wielki Wełcz, rezerwat „Jamy” do Gardei. Jego druga odnoga prowadzi z Grudziądza przez Radzyń Chełmiński do Ryńska. Szlak żółty prowadzi przez Rogóźno-Zamek, do jeziora Kudznia, kolejny zielony łączy Świecie nad Osą, Mełno i Radzyń Chełmiński. Ostatnia trasa oznaczona kolorem niebieskim prowadzi skrajem Wysoczyzny Chełmińskiej przez Biały Bór, Gogolin i Klamry[18]. Jedną z największych atrakcji turystycznych powiatu są pozostałości średniowiecznych zamków krzyżackich w Radzyniu Chełmińskim, Rogóźnie i Pokrzywnie. Najsławniejsza z warowni w Radzyniu Chełmińskim posiada klasę międzynarodową w skali oszacowania wartości zabytków. Do naszych czasów zachowało się południowe skrzydło zamku z kaplicą i dwoma narożnymi kwadratowymi wieżami, część przyziemia, a także przedzamcze w formie trapezu. Z udostępnionych do zwiedzania wież zamkowych turyści mogą podziwiać panoramę rozciągająca się na miasteczko i okolice. Z położonego na wyniosłym wzgórzu zamku w Rogóźnie pozostało czworoboczna wieża z bramą wjazdową, resztki murów, fragmenty przedzamcza oraz budynki gospodarcze z przełomu XVIII i XIX wieku. W Pokrzywnie obejrzeć można część zamkowych murów oraz trójkondygnacyjny spichlerz na przedzamczu.
Teren powiatu grudziądzkiego oferuje wiele atrakcji turystom również dzięki bogactwu form morfologicznych i osobliwościom przyrody. Spragnieni wypoczynku nad wodą, mogą zażywać kąpieli w licznych jeziorach, spośród których najlepiej zagospodarowane są: j. Łasińskie, j. Kuchnia, j. Nogat. Pasjonaci żeglarstwa i sportów wodnych znajdą dogodne warunki nad j. Łasińskim. Jeziora i rzeki powiatu są ponadto znakomitymi miejscami do wędkowania. Na infrastrukturę turystyczną na terenach nadwodnych składają się między innymi kąpieliska w Grucie i Kneblowie, a także Ośrodek Wypoczynkowo-Szkoleniowy „Casus” nad jeziorem Łasińskim oraz Gminny Ośrodek Sportów Wodnych nad jeziorem Rudnickim Wielkim w miejscowości Biały Bór. Amatorzy wycieczek pieszych i rowerowych mogą podziwiać nieskażoną przyrodę na terenach rezerwatów przyrody: „Jamy”, „Dolina Osy” i „Rogóźno Zamek”. Największym jest rezerwat „Dolina Osy” zajmujący 665,11 ha. Utworzony został w 1994 r. dla ochrony unikatowego krajobrazu wijącej się między stromymi zboczami rzeki. Rezerwat leśny „Jamy” o powierzchni 106,11 ha (utworzony w 1967 r.) chroni fragmenty buczyny pomorskiej oraz zbiorowiska grądowe.
Transport
[edytuj | edytuj kod]Transport drogowy
[edytuj | edytuj kod]Drogi przebiegające przez teren powiatu:
- A1 (Rusocin – Nowe Marzy – Grudziądz – Lisewo – Lubicz – Stryków – Gorzyce granica państwa z Czechami)
- 16 (91Dolna Grupa – Grudziądz – Rogóźno-Zamek – Łasin – Iława – Olsztyn – Ełk – Augustów – Ogrodniki granica państwa z Litwą
- 55 (91 Stolno – Mały Rudnik – Grudziądz – Mokre – Dusocin – Kwidzyn – Malbork – Nowy Dwór Gdański S7)
- 533 (Okonin – Mełno)
- 534 (16 55 Grudziądz – Okonin – Radzyń Chełmiński – Wąbrzeźno – Golub-Dobrzyń – Rypin)
- 535 16 Rogóźno-Zamek – Rogóźno – Rogóźno Pomorskie)
- 538 (Fijewo – Mełno – Gruta – Łasin – Nowe Miasto Lubawskie – Rozdroże)
- 543 (Paparzyn 55 – Radzyń Chełmiński – Jabłonowo Pomorskie – 15 Brodnica)
- Międzynarodowy Szlak rowerowy R1
- Wiślana Trasa Rowerowa
- planowana S5 (Wrocław – Ostróda)[19]
W powiecie grudziądzkim, w miejscowości Rozgarty, znajduje się jeden z końców mostu drogowego przeprowadzającego autostradę A1 przez Wisłę, będącego najdłuższą przeprawą mostową w Polsce[20].
Transport kolejowy
[edytuj | edytuj kod]- 207 (Toruń Wschodni – Wałdowo Szlacheckie – Grudziądz – Rogóźno Pomorskie – Malbork)
- 208 (Działdowo – Brodnica – Jabłonowo Pomorskie – Bursztynowo – Mełno – Nicwałd – Grudziądz – Laskowice Pomorskie – Chojnice)
Starostowie grudziądzcy
[edytuj | edytuj kod]Na podstawie źródła[21]:
- Zdzisław Żuchowski (23 listopada 1998 – 25 listopada 2002),
- Halina Kowalkowska (25 listopada 2002 – 6 lutego 2006),
- Wiesław Drożdża (6 lutego 2006 – 7 grudnia 2006),
- Marek Szczepanowski (7 grudnia 2006 – 1 grudnia 2014),
- Edmund Korgol (1 grudnia 2014 – 21 listopada 2018),
- Adam Olejnik (od 21 listopada 2018).
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Kod 86–300 wykorzystywany głównie w Grudziądzu.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Raport o stanie powiatu za 2021
- ↑ Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa (Dz. U. z 1998 r. Nr 96, poz. 603).
- ↑ Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 października 1996 r. w sprawie określenia miast oraz gmin wchodzących w skład województw (Dz. U. z 1996 r. Nr 130, poz. 612).
- ↑ Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów (Dz. U. z 1998 r. Nr 103, poz. 652).
- ↑ Wykaz powierzchni jednostek podziału terytorialnego dla potrzeb statystycznych : stan w dniu 1 I 1974 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, Biuro Spisów, 1974, s. 30, 35–36.
- ↑ Komunikat o zmianach w podziale administracyjnym za okres od 2 I 1974 r. do 1 I 1975 r. włącznie, Główny Urząd Statystyczny, Biuro Spisów, Warszawa, marzec 1975, s. 2-3 [dostęp 2025-09-25] (pol.).
- ↑ Komunikat o zmianach w podziale administracyjnym za okres od 2 I 1975 r. do 31 V 1975 r. włącznie, Główny Urząd Statystyczny, Biuro Spisów, Warszawa, sierpień 1975, s. 1-3 [dostęp 2025-09-25] (pol.).
- ↑ Rozporządzenie Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 24 czerwca 1976 r. w sprawie zmiany granic niektórych miast w województwach: bielskim, jeleniogórskim, kaliskim, płockim i toruńskim (Dz. U. z 1976 r. Nr 24, poz. 144).
- ↑ Państwowy Rejestr Granic (PRG) [online], Główny Urząd Geodezji i Kartografii [dostęp 2025-09-25] (pol.).
- ↑ a b Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad prowadzenia, stosowania i udostępniania krajowego rejestru urzędowego podziału terytorialnego kraju oraz związanych z tym obowiązków organów administracji rządowej i jednostek samorządu terytorialnego (Dz. U. z 1998 r. Nr 157, poz. 1031).
- ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2025 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa, 22 lipca 2025 [dostęp 2025-09-25] (pol.).
- ↑ Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 23 sierpnia 2017 r. w sprawie wykazu gmin i powiatów wchodzących w skład województw (M.P. z 2017 r. poz. 853).
- ↑ a b Powiatowe zbiorcze zestawienie danych dotyczących gruntów wg stanu na dzień 1 stycznia 2025 (woj. kujawsko-pomorskie, pow. grudziądzki). [online], Główny Urząd Geodezji i Kartografii [dostęp 2025-09-25] (pol.).
- ↑ a b c d Bank Danych Lokalnych [online], Główny Urząd Statystyczny [dostęp 2025-09-25] (pol.).
- ↑ Uchwała Nr 24/6 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 5 października 1954 r. w sprawie podziału na gromady powiatu grudziądzkiego; w ramach Zarządzenia Nr 9 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z 18 listopada 1954 w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z 5 października 1954 dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 1 grudnia 1954 r., Nr. 12, Poz. 63)
- ↑ Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 listopada 1955 r. w sprawie utworzenia powiatów golubsko-dobrzańskiego i radziejowskiego oraz zmiany granic niektórych powiatów w województwie bydgoskim (Dz. U. z 1955 r. Nr 44, poz. 289).
- ↑ GUS, Bezrobotni zarejestrowani i stopa bezrobocia. Stan w końcu września 2019 r. [online], stat.gov.pl [dostęp 2019-12-04] (pol.).
- ↑ Szlaki Kujawsko-Pomorskie [dostęp 2024-04-08] [zarchiwizowane].
- ↑ "GDDKIA" [online], www.gddkia.gov.pl [dostęp 2020-08-08].
- ↑ Dwukilometrowy most pod Grudziądzem. Dłuższego w Polsce nie ma [online], Wprost, 4 kwietnia 2011 [dostęp 2024-06-19] (pol.).
- ↑ Rafał Rudka, Joanna Gryboś-Chechelska, Tomasz Smaś: Słownik biograficzny współczesnych starostów. T. II: Starostowie województwa kujawsko-pomorskiego. Warszawa: Związek Powiatów Polskich, 2022, s. 21. ISBN 978-83-62251-85-8. [dostęp 2024-04-10].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Diecezja Toruńska Historia i Teraźniejszość T. 12 Dekanat Łasiński Toruń 1997
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Sprawozdania Administracyjne Wydziału Powiatowego Powiatu Grudziądzkiego za lata 1922-1930 (wersja cyfrowa w Kujawsko-Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej)
| Miasta na prawach powiatu | |
|---|---|
| Powiaty | |
| Inne zagadnienia |
