Powiat trocki
54°38′N 24°56′E/54,633333 24,933333
| powiat | |
| 1919–1923/24 | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo |
1919–20: okręg wileński |
| Siedziba | |
| Powierzchnia |
2191 km² |
| Populacja (1923) • liczba ludności |
|
| • gęstość |
35,9 os./km² |
Położenie na mapie Polski w 1939 r.  | |
| 54°38′N 24°56′E/54,633333 24,933333 | |
Powiat trocki – polski powiat na Wileńszczyźnie z siedzibą w Trokach, funkcjonujący przez krótki czas po I wojnie światowej w administrowanym przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich okręgu wileńskim, a następnie na terenie Litwy Środkowej oraz w II RP.
Tło historyczne
[edytuj | edytuj kod]Istniejący od 1795 roku powiat trocki, który do 1915 należał do Imperium Rosyjskiego, został okupowany przez Niemców podczas I wojny światowej. Większość jego terytoriów została włączona do nowo utworzonego niemieckiego powiatu koszedarskiego. Jednak po ogłoszeniu niepodległości przez Litwę w 1918 roku, został on oficjalnie przywrócony jako część Republiki Litewskiej w 1919 roku. Większość niemieckiego powiatu koszedarskiego została przypisana litewskiemu powiatowi trockiemu[1][2].
W 1919 roku, wschodnia, większa część litewskiego powiatu trockiego z Trokami została objęta przez polski Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich – tymczasową administracją cywilną zaprowadzoną w miejsce wojskowej na terenach m.in. Litwy, nieinkorporowanych do Polski, a zajętych przez Wojsko Polskie w latach 1919–1920. Obszar ten przejął 9 września 1920 Tymczasowy Zarząd Terenów Przyfrontowych i Etapowych[3]. Na obszarze tym, nazywanym okręgiem wileńskim, ustanowiono polski powiat trocki[4]. Funkcjonowały zatem równocześnie dwie jednostki o nazwie powiat trocki – polska (większa) i litewska (mniejsza). Litewskiemu powiatowi, pozbawionemu swej stolicy, siedzibę ustanowiono tymczasowo w Koszedarach[1][2].
W związku z demarkacją granicy Republiki Litewskiej z proklamowaną 12 października 1920 Litwą Środkową (państwo marionetkowe zależne od Polski), "polski" powiat trocki został przedzielony, odstępując obszerne zachodnie pasmo Republice Litewskiej. Zostało ono przyłączone do litewskiego powiatu trockiego. 18 kwietnia 1922 Litwa Środkowa została przyłączona do Polski i utworzonego tam proto-województwa o nazwie Ziemia Wileńska[5].
Pozostający przy Polsce powiat trocki składał się już tylko z czterech gmin (Troki, Olkieniki, Landwarowo i Rudziszki) oraz miasta Troki i posiadał szpiczasty, niekorzystny kształt[6]. Przyczyniło się to do jego połączenia z sąsiednim powiatem wileńskim w jeden większy powiat wileńsko-trocki[1]. Data połączenia obu powiatów jest niejednoznaczna, a nastąpiło to zapewne w 1922 roku[2][1].
Litewski powiat trocki przetrwał do 1950 roku[7].
Demografia
[edytuj | edytuj kod]W grudniu 1919 roku powiat trocki okręgu wileńskiego ZCZW zamieszkiwało 92 831 osób. Na jego terytorium znajdowało się 1231 miejscowości, z których 6 miało ponad 1 tys. mieszkańców. Największą z nich były Troki z 1886 mieszkańcami[8].
Oświata
[edytuj | edytuj kod]W powiecie trockim okręgu wileńskiego ZCZW w roku szkolnym 1919/1920 działało 68 szkół powszechnych. Ogółem uczyło się w nich 3920 dzieci i pracowało 94 nauczycieli[9].
Podział administracyjny na przestrzeni lat
[edytuj | edytuj kod]| Gminy w guberni wileńskiej
(1867–1917) |
Gminy w Rep. Litewskiej
(1918 ... 1940) |
Gminy pod ZCZW
(1919–1920) |
Gminy w Litwie Środkowej
(1920–1922) |
Gminy w II RP
(1922–1924) |
|---|---|---|---|---|
| Troki, miasto | Troki, miasto | Troki, miasto | Troki, miasto | Troki, miasto |
| Troki | Troki | Troki | Troki | Troki |
| Olkieniki | Olkieniki | Olkieniki | Olkieniki | Olkieniki |
| – nie istnieje | Landwarowo | Landwarowo | Landwarowo | Landwarowo |
| – nie istnieje | Rudziszki | Rudziszki | Rudziszki | Rudziszki |
| – nie istnieje | Daugi | Daugi | Daugi | – w Rep. Lit. |
| Hanuszyszki | Hanuszyszki | Hanuszyszki | Hanuszyszki | – w Rep. Lit. |
| Jewie | Jewie | Jewie | Jewie | – w Rep. Lit. |
| Wysoki Dwór | Wysoki Dwór | Wysoki Dwór | Wysoki Dwór | – w Rep. Lit. |
| Sumiliszki | Sumiliszki | Sumiliszki | Sumiliszki | – w Rep. Lit. |
| Butrymańce | Butrymańce | Butrymańce | Butrymańce | – w Rep. Lit. (pow. olicki) |
| Merecz | Merecz | Merecz | Merecz | – w Rep. Lit. (pow. olicki) |
| Orany | Orany | Orany | Orany | – w Rep. Lit. (pow. olicki) |
| Niedzingi | Niedzingi | Niedzingi | – zniesiona | – w Rep. Lit. (pow. olicki), reakt. 1923 |
| Jezno | Jezno | – w Rep. Lit. (pow. olicki) | ||
| Kronie | Kronie | – w Rep. Lit. (pow. trocki / kowieński) | ||
| Żośle | Żośle | – w Rep. Lit. | ||
| Żyżmory | Żyżmory | – w Rep. Lit. | ||
| – nie istnieje | Koszedary | – w Rep. Lit. | ||
| – nie istnieje | Kietowiszki | – w Rep. Lit. | ||
| – nie istnieje | Dorsuniszki | – zniesiona | ||
| – nie istnieje | Dusmiany | – zniesiona | ||
| – nie istnieje | Giegużynia | – zniesiona | ||
| Oława (do 1919) | – zniesiona | |||
| Międzyrzecze (do 1919) | – zniesiona | |||
| Deksznia (do 1885) | – zniesiona | |||
Podział administracyjny (1919)
[edytuj | edytuj kod]| Lp.[11] | Gmina[12] | Ludn. | Wyznanie w % | Narodowość w % | Dawna przyn. adm. | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| K | S | P | J | P | B | L | Ż | Gub. | Ujezd | |||
| 144 | Butrymańce | 6,087 | 82,9 | – | – | 13,3 | 40,5 | – | 42,7 | 13,3 | WL | trocki |
| 145 | Daugi | 4,870 | 91,8 | – | – | 7,3 | 16,0 | – | 74,1 | 7,3 | WL | trocki |
| 146 | Hanuszyszki | 7,981 | 95,4 | – | – | 3,9 | 45,1 | – | 53,6 | 1,1 | WL | trocki |
| 147 | Jewie | 4,593 | 92,5 | – | p. | 5,0 | 92,4 | – | 0,5 | 5,0 | WL | trocki |
| 148 | Landwarowo | 9,256 | 91,9 | – | – | 5,8 | 92,4 | – | 0,3 | 5,2 | WL | trocki |
| 149 | Merecz | 5,303 | 76,2 | – | – | 23,3 | 30,7 | – | 66,7 | 2,5 | WL | trocki |
| 150 | Niedzingi | 4,167 | 97,8 | – | – | 1,9 | 25,2 | – | 68,6 | 0,2 | WL | trocki |
| 151 | Olkieniki | 9,093 | 88,1 | – | – | 11,8 | 16,7 | – | 77,0 | – | WL | trocki |
| 152 | Orany | 7,843 | 91,0 | – | – | 8,2 | 8,9 | – | 82,0 | 8,2 | WL | trocki |
| 153 | Rudziszki | 6,604 | 93,6 | – | – | 5,2 | 94,6 | – | 1,1 | 2,1 | WL | trocki |
| 154 | Stokliszki (M) | 1,637 | 75,2 | – | – | 24,6 | 10,6 | – | 64,8 | 24,6 | WL | trocki |
| 155 | Sumiliszki | 8,139 | 95,0 | – | p. | 2,9 | 65,1 | – | 31,9 | 1,0 | WL | trocki |
| 156 | Troki | 8,943 | 87,6 | s. | p. | 7,2 | 95,0 | – | 0,2 | 0,9 | WL | trocki |
| 157 | Wysoki Dwór | 8,315 | 94,4 | – | p. | 4,1 | 62,5 | – | 31,8 | 4,1 | WL | trocki |
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 3 4 Michał Gałędek: Ustrój administracji ogólnej na Wileńszczyźnie w okresie międzywojennym. Gdańsk: Wydawnictwo Historyczne Tabularium, 2012, s. 33–35, 84. ISBN 978-83-63923-01-3.
- 1 2 3 Adam Janusz Mielcarek: Podziały terytorialno – administracyjne II Rzeczypospolitej w zakresie administracji zespolonej. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2008.
- ↑ Dziennik Rozkazów z 1920 r. Nr 35, poz. 753.
- ↑ Joanna Gierowska-Kałłaur: Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich (19 lutego 1919 – 9 września 1920). Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, Instytut Historii PAN, 2003, s. 447. ISBN 83-88973-60-6.
- ↑ Ustawa z dnia 6 kwietnia 1922 r. o objęciu władzy państwowej nad Ziemią Wileńską (Dz. U. z 1922 r. Nr 26, poz. 213 (ISAP)); również w późniejszych aktach prawnych był wymieniany aż do 1923 r. zob. M.P. z 16 listopada 1923 r.
- ↑ Vide mapa w infoboksie.
- ↑ Trakų apskritis. Tarybų Lietuvos enciklopedija, T. 4 (Simno-Žvorūnė). – Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1988.
- ↑ I. Tablice ogólne. W: Zeszyt VII. Spis ludności na terenach administrowanych przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich (grudzień 1919). Lwów – Warszawa: Książnica Polska T-wa Naucz. Szkół Wyższych, 1920, s. 25, seria: Prace geograficzne wydawane przez Eugenjusza Romera.
- ↑ Joanna Gierowska-Kałłaur: Rozdział VII. Szkolnictwo na ziemiach podległych Zarządowi Cywilnemu Ziem Wschodnich. W: Joanna Gierowska-Kałłaur: Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich (19 lutego 1919 – 9 września 1920). Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, Instytut Historii PAN, 2003, s. 242. ISBN 83-88973-60-6. (pol.).
- ↑ Spis ludności na terenach administrowanych przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich z mapą, Eugenjusz Romer, Lwów-Warszawa, 1919
- ↑ Wg źródła
- ↑ (M) = gmina miejska
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Zeszyt VII. Spis ludności na terenach administrowanych przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich (grudzień 1919). Lwów – Warszawa: Książnica Polska T-wa Naucz. Szkół Wyższych, 1920, s. 50, seria: Prace geograficzne wydawane przez Eugenjusza Romera.
- Joanna Gierowska-Kałłaur: Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich (19 lutego 1919 – 9 września 1920). Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, Instytut Historii PAN, 2003, s. 447. ISBN 83-88973-60-6.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Powiat trocki, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XII: Szlurpkiszki – Warłynka, Warszawa 1892, s. 489..,