Powieść milicyjna
Powieść milicyjna – odmiana powieści kryminalnej charakterystyczna dla krajów komunistycznych Europy Środkowo-Wschodniej w latach 1955–1991. Gatunek ten koncentrował się na przedstawieniu procesu dochodzenia prowadzonego przez funkcjonariusza milicji w sprawach przestępstw kryminalnych, ze szczególnym uwzględnieniem morderstw. Gatunek ten służył nie tylko rozrywce, ale przede wszystkim edukacji ideologicznej czytelników poprzez prezentację wzorcowych postaw funkcjonariuszy oraz mechanizmów wykrywania i ścigania przestępstw w systemie socjalistycznym.
Wprowadzenie
[edytuj | edytuj kod]
Termin „powieść milicyjna” został wprowadzony przez Zbigniewa Kubikowskiego w 1965 roku[1]. Stanisław Barańczak przyczynił się do jego popularyzacji od 1972 roku, traktując ten gatunek jako zjawisko charakterystyczne dla literatury polskiej[2]. W 1979 roku Jerzy Siewierski przeprowadził analizę różnic między powieściami kryminalnymi krajów socjalistycznych a analogicznymi utworami z innych systemów politycznych, nie używając jednak omawianego terminu[3]. Kompleksową definicję powieści milicyjnej jako pododmiany literatury kryminalnej charakterystycznej dla krajów komunistycznych Europy Wschodniej opracowała Anna Martuszewska[4].
Polska
[edytuj | edytuj kod]Geneza
[edytuj | edytuj kod]Polska powieść milicyjna stanowi znaczące zjawisko w polskiej literaturze kryminalnej okresu PRL (1955–1991), której rozwój odzwierciedlał przemiany polityczno-społeczne. W latach 1945–1948 władze tolerowały powieści kryminalne pod warunkiem przedstawiania jedynie społeczeństw kapitalistycznych jako kryminogennych, co skutkowało wznowieniami tłumaczeń zachodnich autorów oraz polskich przedwojennych kryminałów. Nowe polskie utwory osadzano przeważnie w realiach zachodnich, a autorzy przyjmowali anglojęzyczne pseudonimy[5]. Wyjątkiem była nowatorska powieść Na tropie (1947) Karola Bogusławskiego, której bohaterką była porucznik MO prowadząca dochodzenie w polskich realiach[6]. W latach 1949–1955 obowiązywał jednak zakaz dostępu do międzywojennej literatury kryminalnej i sensacyjnej, a książki z tego gatunku krążyły w nielegalnym obiegu[7].
Powieść milicyjna w PRL w latach 1955–1989
[edytuj | edytuj kod]Po śmierci Józefa Stalina i osłabieniu impetu sztuki i literatury socrealistycznej w bloku wschodnim stopniowo wznawiano druk zachodnich oraz polskich powieści kryminalnych. W 1954 roku nakładem Wydawnictwa Iskry ukazało się wznowienie Psa Baskerville’ów Arthura Conan-Doyle’a, rok później przywrócono też do obiegu książki Agathy Christie[7]. Przełomem okazało się jednak wydanie powieści Leopolda Tyrmanda Zły (1955), rozgrywającej się w powojennej Warszawie naznaczonej szalejącą przestępczością, gdzie sprawiedliwość wymierzał tajemniczy mściciel[7][8]. Wydanie Złego wydatnie wpłynęło na rehabilitację literatury kryminalnej w komunistycznej Polsce[7].
Konwencję prozy socrealistycznej o wymowie politycznej z literaturą kryminalną zaczęła łączyć powieść milicyjna. Do pierwszych przykładów powieści milicyjnej zalicza się twórczość Tadeusza Kosteckiego (Cień na pokładzie, 1955; Zaułek mroków, 1956) i Jerzego Żukowskiego (Zagadka „Wielbłąda”, 1956); funkcjonariusze Milicji Obywatelskiej byli w niej przedstawieni jako ludzie praworządni i pełni empatii[9]. Do wczesnych osiągnięć gatunku należy też twórczość Andrzeja Piwowarczyka (Stary zegar, 1956 i Maszkary, 1957) oraz Zygmunta Zeydler-Zborowskiego (Czarny mercedes, 1958)[10]. Konwencja powieści milicyjnych – mimo że często powstawały one na zlecenie MO, jak np. cykl wieloautorski Ewa wzywa 07 (1968–1989)[11] – podlegała jednak niekiedy modyfikacji. Powieści Anny Kłodzińskiej (np. Przegrana stawka, 1960; Błękitne okulary, 1965; Taniec szkieletów, 1977), jak również zapożyczający z konwencji gatunku serial telewizyjny 07 zgłoś się (1976–1989) bohaterami czyniły dwuznacznych moralnie stróżów prawa, nierzadko skonfliktowanych z przełożonymi[11]. Irena Kühn (ps. Joanna Chmielewska) wypracowała swój odrębny typ kryminału humorystycznego (Klin, 1964; Romans wszechczasów, 1975)[12]. Pogłębione wizerunki psychologiczne bohaterów prezentowała powieść Larysy Zajączkowskiej-Mitzner Dolina nocy (1980)[13].
Negatywnymi postaciami w powieściach milicyjnych byli wywiedzeni z literatury socrealistycznej: zachodni szpiedzy, przestępcy, malwersanci. Retoryka powieści milicyjnych była podporządkowana ideologicznym tezom o moralnej wyższości ustroju komunistycznego nad kapitalistycznym[13].
Losy powieści milicyjnej po 1989 roku
[edytuj | edytuj kod]W Polsce po przemianach ustrojowych z 1989 roku powieść milicyjna w dotychczasowej formie straciła rację bytu. Nostalgia za gatunkiem przetrwała jednak w okresie III Rzeczypospolitej. Do przykładów tzw. powieści neomilicyjnych, nawiązujących do realiów PRL-u, należy m.in. twórczość Bożeny Ciekierskiej-Więckiej (Msza za mordercą, 1993) oraz Ryszarda Ćwirleja (Upiory spacerują nad Wartą, 2007; Trzynasty dzień tygodnia, 2007; Ręczna robota, 2010; Mocne uderzenie, 2011; Śmiertelnie poważna sprawa, 2013)[13].
Poza Polską
[edytuj | edytuj kod]W Czechosłowacji przedstawicielami powieści milicyjnej byli Václav Erben, twórca kapitana Michała Exnera (Śmierć utalentowanego szewca, 1978)[14], Anna Sedlmayerová, Jan Zábrana; w NRD – Ingeburg Siebenstädt; w Rumunii – Horia Tecuceanu; na Węgrzech – Jenő Mattyasovszky; w ZSRR – Pawieł Nilin, Arkadij Adamow, Julian Siemionow.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Zbigniew Kubikowski 1965, Spadkobiercy Sherlocka Holmesa, w: Tenże, Bezpieczne, małe mity, Wrocław, s. 83.
- ↑ Stanisław Barańczak 1973, Poetyka polskiej powieści kryminalnej, Teksty: teoria literatury, krytyka, interpretacja, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich PAN, nr. 6 (12) s. 63–82; Tenże 1975, Polska powieść milicyjna. Dominacja funkcji perswazyjnej a problemy gatunkowe, w: W kręgu literatury Polski Ludowej, red. M. Stępień, Kraków, s. 270–316; tenże 1983, W kręgu powieści: nadludzie w niebieskich mundurach, w: tenże, Czytelnik ubezwłasnowolniony. Perswazja w masowej kulturze PRL, Paryż, s. 96–114; tenże 1990, Książki najgorsze i parę innych ekscesów krytyczno-literackich, Poznań.
- ↑ Jerzy Siewierski 1979, Powieść kryminalna, Warszawa, s. 132–136.
- ↑ Anna Martuszewska 2006, Powieść kryminalna, w: Słownik literatury popularnej, Acta Universitatis Wratislaviensis, nr. 2885, red. Tadeusz Żabski, Wrocław, s. 467, 470.
- ↑ Martuszewska 2000, s. 66; Dorota Skotarczak 2014, Crime Fiction in the Period of PRL, Our Europe. Ethnography – Ethnology – Anthropology of Culture, vol. 3, s. 77.
- ↑ Piotr Girdwoyń, Kryminał jako sposób pokazywania rzeczywistości prawnokarnej PRL, [w:] Jarosław Kuisz, Marek Wąsowicz (red.), Prawo literatura i film w Polsce Ludowej, Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2023, s. 49, ISBN 83-66849-06-6 (pol.).
- ↑ a b c d Milicyjne kryminały z PRL-u [online], plus.gazetakrakowska.pl, 27 lutego 2020 [dostęp 2025-08-02].
- ↑ Wojciech Zembaty, The Man With White Eyes – Leopold Tyrmand [online], culture.pl, 8 marca 2021 [dostęp 2025-08-02].
- ↑ Mazurkiewicz 2020 ↓, s. 541.
- ↑ Mazurkiewicz 2020 ↓, s. 543.
- ↑ a b Mazurkiewicz 2020 ↓, s. 542.
- ↑ Mazurkiewicz 2020 ↓, s. 545.
- ↑ a b c Mazurkiewicz 2020 ↓, s. 544.
- ↑ Erben Václav, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-08-02].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Adam Mazurkiewicz, Polska literatura socrealistyczna, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2020, ISBN 83-8142-823-8 (pol.).