Powrót z gwiazd

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Powrót z gwiazd
Autor Stanisław Lem
Tematyka fantastyka naukowa
Typ utworu powieść
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania Polska
Język polski
Data wydania 1961
Wydawca Czytelnik

Powrót z gwiazd – powieść Stanisława Lema, zaliczana do klasyki gatunku science fiction. Wydana po raz pierwszy w 1961 roku przez wydawnictwo „Czytelnik”.

Opis fabuły[edytuj | edytuj kod]

Załoga statku kosmicznego „Prometeusz” wraca na Ziemię po 10 latach czasu pokładowego z wyprawy badawczej w okolice gwiazdy Fomalhaut. W tym czasie na Ziemi z powodu zjawiska dylatacji czasu upłynęło 127 lat. Powrotowi wyprawy towarzyszy zupełny brak zainteresowania opinii publicznej. Główny bohater, kosmonauta Hal Bregg, zastaje społeczeństwo ziemskie całkowicie odmienione. Niesamowity postęp techniczny spowodował, że wyeliminowano z życia wszystkie zagrożenia. Nauczono się np. neutralizować przeciążenie i bezwładność, dzięki czemu nie ma ofiar wypadków komunikacyjnych. Ludzkość korzysta z powszechnego dobrobytu, dostęp do większości dóbr i usług jest darmowy. Czas wypełnia się rozrywkami, pracują wyłącznie roboty i automaty. Zmieniły się obyczaje, nawet w sferze osobistej — małżeństwa są zawierane na okres próbny, posiadanie dzieci jest możliwe po zaliczeniu przez małżonków egzaminu państwowego. Panuje powszechny kult młodości i przedłużania życia poprzez operacje odmładzające. Za pomocą betryzacji — zabiegu chemicznego na mózgu wykonywanego w dzieciństwie, zarówno na ludziach, jak i na wybranych zwierzętach — wyeliminowano agresywne instynkty. Zlikwidowano wojny, stworzono cywilizację pozbawioną lęku. Pojawił się niezamierzony efekt uboczny betryzacji — ludzie stracili skłonność do ryzyka (nie uprawiają nawet sportów wyczynowych) i uważają loty w kosmos za niepotrzebne. Uczestnicy wyprawy badawczej, w której brał udział Hal, są jedynymi osobami na planecie niepoddanymi temu zabiegowi.

Główna oś fabularna dzieła to opowieść o alienacji i szoku kulturowym pierwotnego w swych instynktach bohatera w konfrontacji z konsumpcyjnym społeczeństwem przyszłości. Jest to także historia powtórnego wrastania w rodzinną planetę astronauty oderwanego od Ziemi i swoich czasów przez wyprawę międzygwiezdną.

Bohaterowie[edytuj | edytuj kod]

  • Hal Bregg – główny bohater, astronauta „Prometeusza”
  • Eri – kobieta, z którą żeni się Bregg
  • Olaf – przyjaciel Bregga z „Prometeusza”; w związku z niemożnością zaadaptowania się w nowej rzeczywistości, pod koniec powieści decyduje się na udział w kolejnej ekspedycji kosmicznej

Betryzacja[edytuj | edytuj kod]

Kluczowym elementem powieści jest betryzacja: zabieg usuwający z psychiki (ludzkiej bądź zwierzęcej) skłonności do agresji, zadawania bólu, ranienia itp.

Nazwa zabiegu pochodzi od nazwisk jego odkrywców: Benneta, Trimaldiego i Zacharowa. O samym zabiegu niewiele wiadomo oprócz tego, że nie jest to zabieg "na plazmie dziedziczącej", a więc jest odwracalny, i że zanik agresywności osiąga się "nie przez zakaz, ale brak nakazu". U ludzi myśl o skrzywdzeniu innej osoby, a nawet zwierzęcia, wywoływała skrajnie przykre uczucia. W świecie powieści zabiegowi betryzacji były poddawane zwierzęta drapieżne i ludzie jeszcze w okresie niemowlęcym. Początkowo istniał silny ruch społeczny sprzeciwiający się betryzacji, jednak z czasem praktyka ta została zaakceptowana.

Ponieważ skutek zabiegu rozciągał się na wszystkie akty szeroko rozumianej "krzywdy", niemożliwe były jakiekolwiek zachowania związane ze zranieniem (w tym na przykład operacje chirurgiczne), zadawaniem bólu itp. W społeczeństwie większość zadań wymagających "krzywdzenia" przejęły automatyczne roboty. W wypadkach awaryjnych możliwość czasowego zniesienia efektów betryzacji umożliwiał specjalny napój: "perto". "Perto" dostępne było także poza oficjalnym obiegiem jako środek nielegalny, używany dla spotęgowania wrażeń czy wprowadzenia dreszczyku emocji do relacji z innymi ludźmi. Innym skutkiem ubocznym zaniku agresji była także całkowita niemoc podejmowania ryzyka, uprawiania sportów wyczynowych, walki, a także podejmowania wszelkich zawodów związanych z ryzykiem (np. straż pożarna, pilotaż). Podobnie jak w przypadku medycyny, zajęcia te przejęły roboty, a sport i rekreacja oparta na ryzyku zanikły.

Efekty betryzacji rozciągały się także na życie seksualne. Jakiekolwiek związki były możliwe tylko za obopólną zgodą partnerów. By wyeliminować wpływ popędu seksualnego na relacje damsko-męskie, kobiety niechcące romansować z mężczyznami podawały im podczas spotkań inny napój: "bryt", znoszący czasowo popęd seksualny. Zachowanie takie było ogólnie przyjętą normą społeczną.

Jak wspominał Stanisław Lem, betryzację wymyślił przypadkowo[1], jako oryginalną rzecz uniemożliwiającą głównemu bohaterowi swobodny flirt i relacje z kobietami, po trwającej 127 lat czasu ziemskiego podróży kosmicznej i jego powrocie na Ziemię.

Betryzacja i jej odbiór przez głównego bohatera powieści, astronautę Hala Bregga, niepoddanego temu procesowi, umożliwiły pisarzowi polemikę z różnymi, w tym utopijnymi, eksperymentami społecznymi. Sam pisarz niejednoznacznie oceniał swoją koncepcję społeczeństwa bez agresji.

Ocena dzieła[edytuj | edytuj kod]

Powieść można odczytać jako ostrzeżenie przed eksperymentami społecznymi i sztucznym uszczęśliwianiem na siłę społeczeństwa. Utwór stawia również pytania o cel i sens załogowych, dalekich wypraw kosmicznych (oraz podejmuje temat społecznych konsekwencji paradoksu czasowego[2]). Podkreśla też wartość miłości jako motoru ludzkich działań, zdolnego przeciwstawić się normom i systemom, jak również ukazuje konieczność wyboru pomiędzy ryzykowną przygodą a zwyczajnym życiem (które w rzeczywistości może się okazać trudniejsze i wymagać więcej odwagi)[2].

Sam autor po latach swoją powieść oceniał negatywnie, tłumacząc to nieprawdopodobnością zawartych w niej wizji (podobnie postrzegała ją część krytyków)[2].

Adaptacje[edytuj | edytuj kod]

Na podstawie powieści Lem wspólnie z Janem Józefem Szczepańskim napisał scenariusz filmowy dla reżysera Aleksandra Forda, jednak z braku funduszy film nie powstał[3].

Komiks[edytuj | edytuj kod]

Komiksowa adaptacja powieści ukazywała się w latach 19761977 na łamach tygodnika „Wiadomości Wrocławskie”, narysowana przez K. Wójcika[4].

Miejsce na Ziemi[edytuj | edytuj kod]

Polski pisarz science–fiction Marek Oramus napisał dedykowane Stanisławowi Lemowi opowiadanie Miejsce na Ziemi, zawierające opis dalszych dziejów Hala Bregga i Eri. Opowiadanie ukazało się w „Nowej Fantastyce” w sierpniu 1999 roku, a także w książce M. Oramusa Bogowie Lema wydanej przez Wydawnictwo Kurpisz w 2007 roku[5].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Czy wiedzą Państwo jak wygląda warsztat pracy Stanisława Lema?
  2. a b c Jerzy Jarzębski: Posłowie. W: Stanisław Lem: Powrót z gwiazd. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2016, s. 387-396. ISBN 978-83-08-06175-6.
  3. Rozczarowania filmowe. W: Stanisław Bereś: Tako rzecze... Lem. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2002, s. 161-162. ISBN 83-08-03245-1.
  4. Powrót z gwiazd. W: Wojciech Orliński: Co to są sepulki? Wszystko o Lemie. Kraków: Znak, 2007, s. 178. ISBN 978-83-240-0798-1.
  5. Moje spotkania z Lemem. W: Marek Oramus: Bogowie Lema. Przeźmierowo: Wydawnictwo Kurpisz, 2006, s. 20-21. ISBN 978-83-89738-92-9.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Antoni Smuszkiewicz: Stanisław Lem. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 1995, s. 70-72, seria: Czytani dzisiaj. ISBN 83-7120-184-2.
  • Andrzej Stoff: Powieści fantastyczno–naukowe Stanisława Lema. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 91-100. ISBN 83-01-05044-6.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]