Powstanie Rakoczego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Powstanie Rakoczego
Powstanie antyhabsburskie na Węgrzech 1703-1711
Ilustracja
Franciszek II Rakoczy wśród powstańców
(mal. Endre Veszprémi)
Czas 1703-1711
Terytorium Węgry
Wynik zwycięstwo Austriaków
Strony konfliktu
Węgrzy Austria
Dowódcy
Franciszek II Rakoczy Leopold I Habsburg
Siły
ok. 70000 ok. 60000
Straty
nieznane nieznane
brak współrzędnych
Antyhabsburskie powstania na Węgrzech

Powstanie Bocskaya (1604-1606)   Powstanie Bethlena (1619-1621)   Powstanie Thökölyego (1672-1685)   Powstanie Rakoczego (1703-1711)

Powstanie Rakoczegoantyhabsburska insurekcja na Węgrzech w latach 1703-1711, której inicjatorem i głównym przywódcą był magnat Franciszek II Rakoczy.

W literaturze węgierskiej i słowackiej często określane jako ostatnie powstanie kuruców[a] (pierwszym było powstanie Dozsy w 1514, a następnym powstanie Thökölyego w 1672)[1].

Geneza i rozwój[edytuj | edytuj kod]

Zaczątkiem było chłopskie powstanie z lat 1701-1703, dość skutecznie, lecz tylko doraźnie tłumione przez Austriaków. Istotną zmianę spowodowało wycofanie do walk na zachodzie znacznych sił cesarskich w trakcie wojny o sukcesję hiszpańską oraz przeznaczenie francuskich subsydiów na wywołanie antyhabsburskiej dywersji na Węgrzech[2]; montowane wtedy przez Ludwika XIV operacje sił francusko-bawarskich w Niemczech oraz Węgrów Rakoczego miały na celu opanowanie Wiednia[3].

W połowie 1703 powrócił z emigracji w Polsce zbiegły z austriackiego więzienia Franciszek Rakoczy, stając na czele powstania, które tym samym nabrało cech ogólnonarodowego[4]. 12 maja na zamku w Brzeżanach wydał proklamację do wszystkich prawdziwych Węgrów (…), szlachciców i nieszlachciców, wzywającą do walki pod hasłem Cum Deo pro Patria et Libertate[5]. 16 czerwca wkroczył do kraju wraz z kilkuset zwolennikami, ale po nieudanej próbie opanowania zamku Rakoczych w Munkaczu zawrócił do Polski[6].

W lipcu powtórzył próbę wkroczenia na czele 400 jeźdźców i 200 polskich ochotników. Tym razem powiodło się wywołanie rewolty we wschodniej części Węgier z udziałem miejscowej szlachty, do której dołączyły 2 pułki wojsk austriackich i liczne oddziały samodzielne. W październiku 1703 siły powstańców wzrosły do 4000 jazdy i 4000 piechoty. Ponieważ garnizony austriackie liczyły jedynie 4 tysiące ludzi, cesarz Leopold wzmocnił je 5 tysiącami żołnierzy pod dowództwem gen. Schlicka, który w październiku zajął wprawdzie Levice, ale już 15 listopada poniósł klęskę pod Zwoleniem zadaną przez powstańców pod wodzą hr. Miklosa Bercsény'ego [7].

Dalszy przebieg wydarzeń[edytuj | edytuj kod]

Tymczasem powstanie rozszerzało się na Siedmiogród, gdzie wojska cesarskie pokonano kolejno pod Brad (19 września 1703) i Szentbenedek (11 listopada); pokonany został również pułk Székely'ego wysłany dla wzmocnienia austriackiego garnizonu w Kolozsvár. 8000 wojsk cesarskich pod wodzą gen. de Bussy-Rabutin zdołało podejść do Kóvár, lecz znalazłszy się w zupełnej izolacji, zmuszonych było do wycofania[8].

W lutym 1704 powstańcy węgierscy pod wodzą Jánosa Bottyána dokonali wtargnięcia na ziemie Dolnej Austrii aż w okolice Wiednia. Austriacy wciąż jednak zdołali utrzymać najważniejsze twierdze na Węgrzech. W Siedmiogrodzie István Thoroczkai zgromadził 5 tysięcy powstańców, z którymi zaatakował Gyulafehérvár, lecz 13 kwietnia pod Feketehalom poniósł porażkę od wojsk cesarskich dowodzonych przez płk. Gravena. Inne siły cesarskie pod komendą gen. Adama Ritchana podjęły ofensywę na Słowacji, ale w czerwcu zostały pokonane pod Smolenicami ze stratą ok. tysiąca zabitych[9].

W nadal nierozstrzygającej sytuacji (de Bussy-Rabutin miał zaledwie 9 tys. wojska przeciwko 20 tysiącom powstańców), Anglia i Holandia próbowały daremnie podjąć mediacje pokojowe (17-30 październik 1704). Wojska cesarskie pod wodzą feldmarszałka Heistera w kolejnych sukcesach pokonały bowiem powstańców także pod Győr (22 czerwca) i zwycięsko odparły ich atak pod Trnawą z odzyskaniem samego miasta (25/26 grudnia 1704)[9]. Wcześniej, w lipcu 1704 stany siedmiogrodzkie obwołały Rakoczego księciem Siedmiogrodu.

Powstańczy miedziak

Na początku 1705 władze powstańcze wprowadziły do obiegu nowe rozmienne (miedziane) monety z propagandową inskrypcją „Pro Libertate”, których wartość szybko jednak spadała. W tym czasie powstańcy, którzy do końca tego roku opanowali prawie cały obszar Węgier i część Siedmiogrodu, zdołali wystawić armię kuruców, liczącą wówczas 31 pułków piechoty oraz 52 pułków jazdy i 6 batalionów artylerii. Dzięki francuskim subwencjom (10-16 tys. talarów) powołano oficerską szkołę wojskową, tworzono fabryki broni i amunicji oraz zakłady rzemieślnicze produkujące dla potrzeb wojska[10].

W marcu 1705 powstańcy wprawdzie opanowali okolice Preszburga, ale w sierpniu zostali pokonani pod Budzimierzycami. Jesienią, we wrześniu zwołano do Szécsény sejm z udziałem 6 biskupów, 36 magnatów oraz ok. tysiąca przedstawicieli szlachty i gmin, na którym Rakoczego uznano za księcia Węgier. Dla odzyskania Siedmiogrodu nowy cesarz Józef wysłał 13-tysięczny korpus feldmarszałka Herbeville, który pod Pesztem odparł oddziały Károlyiego i Bottyána. Rakoczy zdecydował się wówczas stawić opór na przełęczach Karika i Zsibó (gdzie jeszcze nie ukończono umocnień), przeciwstawiając mu 15 tysięcy powstańców z 35 działami. Wzmocniony duńskimi oddziałami generała Harboe, baron Herbeville na czele 16 tys. wojsk cesarskich przełamał jednak obronę i po ciężkich walkach 15 listopada 1705 zajął strategiczną przełęcz Zsibó. Powstańcy utracili 400 zabitych, 200 rannych i 25 armat; Austriacy, których straty nie przekroczyły 400-500 zabitych i rannych, tym samym otworzyli sobie drogę do stopniowego opanowania Siedmiogrodu[11].

Książę Rakoczy na sejmie w Ónod (mal. Soma Orlai Petrich)

Wykorzystując dotychczasowe powodzenie i zmianę na tronie (od maja 1705), pod koniec 1705 Rakoczy za pośrednictwem Bercsény'ego podjął pertraktakcje z Habsburgami, z żądaniem przywrócenia dawnych swobód (sprzed 1687) i utworzenia 40-tysięcznej armii oraz uznaniem niezależności Siedmiogrodu[12][10]. Podjęcie negocjacji z Austriakami w Trnawie (27 październik 1705) aktywnie popierały Anglia i Holandia. Jednakże wobec odrzucenia węgierskich warunków, po krótkim rozejmie zawartym tam 13 kwietnia 1706, wznowiono działania wojenne i Józef I wysłał do Siedmiogrodu gen. de Bussy-Rabutin na czele 20-tysięcznego wojska. Rakoczy jednak również zmobilizował w tym czasie nowe oddziały i opanował większość ziem Siedmiogrodu; jesienią w posiadaniu Austriaków pozostało jedynie kilka twierdz obleganych przez powstańców[13].

W 1707 sejm zwołany do Ónod ogłosił ostatecznie detronizację Habsburgów i proklamację niepodległości Węgier. Głównym powodem tych przełomowych uchwał były narastające sprzeczności wewnętrzne w kierownictwie powstania, w którym przewagę zaczęła zyskiwać konserwatywna magnateria skłaniająca się do ugody z Habsburgami, a także naciski francuskie[14].

Upadek powstania[edytuj | edytuj kod]

Sejm w Ónod i układ warszawski z Rosją oznaczały szczytowy moment powstania, które odtąd zaczęło zmierzać ku szybkiemu upadkowi. Poza niepowodzeniami na froncie wpływ na to miała ciężka sytuacja gospodarcza i brak środków materialnych do kontynuowania walki[15]. Już przegrana pod Blenheim w sierpniu 1704 i dalsze niepowodzenia wojenne Francji pozwoliły na skierowanie większych sił cesarskich do walk z powstańcami. W 1707 Austriacy sprowadzili na Węgry siły liczące 45 pułków piechoty i 42 pułki jazdy[potrzebny przypis].

W rozegranej 3 sierpnia 1708 bitwie pod Trenczynem Węgrzy zostali pobici, a w październiku utracili twierdze Szolnok i Sárospatak. 14 lipca 1709 cesarz ogłosił amnestię, która stopniowo odciągała od powstania część arystokracji i szlachty[b].

Kapitulacja oddziałów w Nagymajtény pod Szatmárem

W 1710 teren powstania ograniczył się do północno-wschodniej części Węgier; z wojsk odchodzili chłopi, podczas gdy w kierownictwie ruchu powstańczego przewagę zyskiwali magnaci. Armia kuruców nie była już zdolna nawet do obrony[15]. Mimo wsparcia przez polskich i szwedzkich ochotników[15], Rakoczy idący z pomocą dla obleganej przez Austriaków twierdzy Neuhäusel, pokonany został pod Romhány (22 stycznia) i zmuszony schronić się we wschodniej części kraju; kontynuowane oblężenie zakończyła kapitulacja twierdzy (wrzesień 1710). W dodatku ziemie Węgier i Siedmiogrodu nawiedziła zaraza[16].

Kiedy ostatecznie zawiodły starania o pomoc Rosji, zastępujący Rakoczego hr. Sándor Károlyi skapitulował 1 maja 1711, podpisując z Austriakami pokój w Szatmár, który definitywnie kończył 8-letni okres powstania[12][15].

Poparcie zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Od początku insurekcja wspierana była politycznie i finansowo przez Francję, zamierzającą w ten sposób osłabić wrogą monarchię habsburską. Francuska dyplomacja szczególnie nakłaniała do zerwania z Habsburgami, obiecując powstańcom oficjalny sojusz i zwiększoną pomoc materialną dopiero po ogłoszeniu niepodległości Węgier. Jednakże po uchwałach sejmu w Ónod Francuzi nie wywiązali się z zobowiązań wobec coraz niekorzystniejszej sytuacji na frontach wojny sukcesyjnej[14].

Poza tym jednak Węgrzy starali się o szersze poparcie, prowadząc negocjacje z Polską, Mołdawią, Wołoszczyzną, a nawet z Turcją. Wykorzystując obecność Karola XII w Polsce, Rakoczy dążył też do sojuszu ze Szwecją, ale nie uzyskując przychylności, zwrócił się następnie ku Rosji. We wrześniu 1707 podpisano w Warszawie sojuszniczy układ węgiersko-rosyjski[c]. Mimo iż Rakoczy od cara propozycji objęcia tronu polskiego nie przyjął i sojusz ten nie przyniósł powstańcom konkretnych korzyści, miał dla nich istotne znaczenie moralne, gdyż Rosja jako jedyne mocarstwo zawarła z nimi formalny sojusz polityczny[14].

Następstwa[edytuj | edytuj kod]

Po zaniechaniu działań i rozproszeniu wojsk powstańczych, Rakoczy, który nie uznał kapitulacji, w obliczu klęski powstania już wcześniej (23 stycznia 1711) ponownie schronił się do Polski. Przebywał też potem we Francji, a od 1717 w Stambule, spodziewając się podczas wojny austriacko-tureckiej odzyskać Siedmiogród przy pomocy Turcji. Układ pokojowy w Pożarewacu (lipiec 1718) przekreślił te nadzieje, przyniósł jednak pod władzą Habsburgów ostateczne zjednoczenie ziem węgierskich[12].

Nie dotrzymane zostały natomiast cesarskie gwarancje dotyczące przestrzegania praw węgierskich, poszanowania swobód religijnych oraz przywrócenia dóbr skonfiskowanych uczestnikom insurekcji[17]. Oparte na proaustriackiej magnaterii (tzw. labancach) rządy habsburskie doprowadziły do zniesienia pospolitego ruszenia szlachty i powołania stałej armii pod komendą austriacką i z dużym udziałem cudzoziemców. Z biegiem czasu utracił też znaczenie sejm, a wojsko podporządkowano wiedeńskiej Radzie Wojennej[18].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Podawane w źródłach polskich pochodzenie tej nazwy od łac. crux (krzyż), cruciatus (krzyżowiec) (np. Słownik wyrazów obcych PWN, Warszawa 1991, s. 484; Wielka Encyklopedia PWN, Warszawa 1965, t. 6, s. 317), uważane jest za nieautentyczne i obecnie podważone.
  2. Np. László Ocskay, który 28 sierpnia 1708 przeszedł z całym swym pułkiem na stronę Austriaków, choć później został przez kuruców schwytany i skazany (F. Verdoglia, dz. cyt., s. 16).
  3. Po usunięciu Augusta Mocnego z tronu polskiego Piotr I zamierzał osadzić na nim Rakoczego dla przeciwstawienia go Stanisławowi Leszczyńskiemu (E. Rostworowski, dz. cyt., s. 385).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Dzieje świata. Chronologiczny przegląd ważniejszych wydarzeń. Warszawa 1990, s.157.
  2. Rostworowski 1984 ↓, s. 313.
  3. Rostworowski 1984 ↓, s. 314.
  4. Rostworowski 1984 ↓, s. 384.
  5. Felczak 1983 ↓, s. 162.
  6. Verdoglia 2009 ↓, s. 8.
  7. Verdoglia 2009 ↓, s. 8-9.
  8. Verdoglia 2009 ↓, s. 9.
  9. a b Verdoglia 2009 ↓, s. 10.
  10. a b Felczak 1983 ↓, s. 163.
  11. Verdoglia 2009 ↓, s. 12.
  12. a b c Rostworowski 1984 ↓, s. 385.
  13. Verdoglia 2009 ↓, s. 12,14.
  14. a b c Felczak 1983 ↓, s. 164.
  15. a b c d Felczak 1983 ↓, s. 165.
  16. Verdoglia 2009 ↓, s. 18.
  17. Felczak 1983 ↓, s. 166.
  18. Rostworowski 1984 ↓, s. 385-386.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]