Powstanie chłopskie pod wodzą Kostki-Napierskiego w 1651

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Powstanie chłopskie pod wodzą Kostki-Napierskiego w 1651
Powstanie Chmielnickiego
Ilustracja
Ruiny zamku w Czorsztynie nad Jeziorem Czorsztyńskim
Czas 14–24 czerwca 1651
Miejsce Podhale
Terytorium Polska
Wynik stłumienie powstania
Strony konfliktu
Chłopi Wojska biskupa Piotra Gembickiego
Dowódcy
Aleksander Kostka-Napierski
Stanisław Łętowski
Marcin Radocki
Wilhelm Jarocki
Siły
nieznane 1000 żołnierzy
Straty
nieznane nieznane

Powstanie chłopskie pod wodzą Kostki-Napierskiego w 1651rebelia chłopska w dniach 14–24 czerwca 1651 na Podhalu, pod przywództwem Aleksandra Kostki-Napierskiego oraz Stanisława Łętowskiego i Marcina Radockiego.

Podłoże powstania[edytuj]

Położenie chłopów pańszczyźnianych w Polsce szlacheckiej było bardzo niekorzystne. W dobrach szlacheckich i dobrach kościelnych masowe rozmiary przybierało zbiegostwo chłopów. Chłopi, którzy opuszczali te dobra przenosili się do dóbr królewskich (tzw. królewszczyzn), chronili się w lasach, górach i innych niedostępnych terenach, często zajmując się zbójectwem[1]. W rejonie Podhala konflikty na linii chłopi-dwór, zaostrzało dodatkowo zachowanie dziedzica ziem Mikołaja Komorowskiego[2], któremu źródła pisane z epoki jak np. materiały z procesów chłopskich itp. przypisują prowokacyjne i lekceważące zachowanie wobec poddanych. Komorowski miał według tych źródeł wprowadzić prawo pierwszej nocy i szereg innych uciążliwych dla chłopów zarządzeń. Duży wpływ na rewolucyjne nastroje chłopów Podhala miało też trwające od 1648 powstanie Chmielnickiego na ruskich ziemiach Rzeczypospolitej. Bohdan Chmielnicki rozesłał po kraju sieć agitatorów, kilku z nich trafiło na Podhale i do Wielkopolski gdzie szlachcic Piotr Grzybowski wzniecił bunt doprowadzając w czerwcu 1651 do powstania chłopskiego w lądzkich dobrach cystersów.

Przebieg powstania[edytuj]

Aleksander Kostka-Napierski przybył na Podhale na przełomie kwietnia i maja 1651 i udał się do Nowego Targu. Posiadał sfałszowany bądź ukradziony list przypowiedni, który upoważniał go do werbunku żołnierzy zaciężnych. Umożliwiło mu to nieskrępowaną działalność werbunkową i agitacyjną tym bardziej że w tym samym czasie na Ukrainie koncentrowały się wojska koronne przed bitwą pod Beresteczkiem.

Za początek powstania datuje się 14 czerwca, kiedy grupka chłopów dowodzonych przez Kostkę-Napierskiego i Stanisława Łętowskiego zajęła warowny zamek w Czorsztynie, w którym znajdował się zaledwie jeden hajduk i arendarz dóbr, Żyd Salomon Włochowicz. Po zajęciu Czorsztyna Kostka-Napierski zaczął wysyłać agitatorów i rozsyłać swój uniwersał do chłopów polskich (nie zachował się). Zamek próbował odzyskać już 18 czerwca oddział 60 piechurów i 25 dragonów dowodzonych przez starostę dobczyckiego Michała Jordana. Wojska szlacheckie w obawie przed okrążeniem i z powodu odcięcia dróg zaopatrzenia przez chłopską dywersję, musiały jednak odstąpić od oblężenia zamku.

Kolejną próbę odbicia twierdzy podjęła 22 czerwca grupa około tysiąca piechoty i dragonów, w większości wojsk biskupa krakowskiego Piotra Gembickiego i tamtejszej szlachty. Oddziałem dowodził pułkownik Wilhelm Jarocki. Szacuje się, iż Kostka-Napierski posiadał do swej dyspozycji jedynie dwudziestu kilku chłopów. Na mocy układów, 24 czerwca Czorsztyn został poddany, Kostka-Napierski i Łętowski zostali pojmani, a załoga została puszczona wolno. Zamek został zrabowany przez dragonów. Po pewnym czasie pojmano trzeciego dowódcę powstania – nauczyciela Marcina Radockiego. Przywódców doprowadzono do Krakowa i po krótkim procesie skazano. Kostka-Napierski został skazany na nabicie na pal, Łętowski na ćwiartowanie, a Radocki na ścięcie. Wyrok wykonano 18 lipca 1651 na wzgórzu Lasoty w Krakowie. W obawie przed zamieszkami bądź napadem chłopów, egzekucji asystowało aż 11 chorągwi wojska.

Skutki powstania[edytuj]

Na skutek powstania, w obawie przed zajęciem Krakowa, zwiększono garnizon miejski, rozpoczęto też rozbudowę i naprawę fortyfikacji miejskich. Zakazano też zgromadzeń hultajów w Krakowie, a miejsca w których się gromadzili, jak szynki i oberże, tymczasowo zamknięto. Wzmożono też kontrolę nad górnikami i hutnikami, którzy mogli przyłączyć się do chłopskiego spisku. Niebezpieczeństwo wybuchu powstań chłopskich, w trakcie wojny istniało też m.in. na Rusi Czerwonej, agitatorów Chmielnickiego szybko jednak pojmano.

Powstanie w kulturze[edytuj]

O powstaniu nakręcono film Podhale w ogniu (premiera w 1956). Reżyserami byli Jan Batory i Henryk Hechtkopf[3]. Lucjan Siemieński napisał balladę zatytułowaną Napierski[4].

Przypisy

  1. Tadeusz Łepkowski: Słownik historii Polski, Warszawa 1973, s. 573.
  2. Gustaw Studnicki: Barwałd, zarys dziejów, s. 124
  3. Podhale w ogniu w bazie filmpolski.pl
  4. Jan Majda: Literatura o Tatrach i Zakopanem (do roku 1918), Ossolineum-PAN Kraków, 1981, s. 17, ISBN 83-04-00863-7.

Bibliografia[edytuj]