Przejdź do zawartości

Powstanie ilindeńsko-preobrażeńskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Powstanie ilindeńsko-preobrażeńskie
Ilustracja
Na żółto i pomarańczowo zaznaczone miejsca aktywności powstańczej
Czas

sierpień - październik 1903

Terytorium

Macedonia, Tracja Adrianopolska(inne języki)

Przyczyna

dążenie ludności Macedonii i Tracji do niezależności

Wynik

upadek powstania

Strony konfliktu
 Imperium Osmańskie ludność Macedonii
Dowódcy
Hüseyin Hilmi Goce Dełczew
Nikoła Karew
Straty
5000 +
brak współrzędnych
Multimedia w Wikimedia Commons

Powstanie ilindeńsko-preobrażeńskie – powstanie przeciw Imperium Osmańskiemu, przygotowane przez Wewnętrzną Macedońsko-Adrianopolską Organizację Rewolucyjną. Miało na celu wywalczenie niezależności dla Macedonii i Tracji i zwrócenie uwagi międzynarodowej na sytuację ludności chrześcijańskiej pod panowaniem tureckim.

Tło powstania

[edytuj | edytuj kod]

Macedonia i Tracja w końcu XIX w. należały do najsłabiej rozwiniętych gospodarczo obszarów na Bałkanach. Większość ludności tego obszaru zajmowała się rolnictwem i pasterstwem, dzierżawiąc ziemię od właścicieli - w większości Turków - za wysoką rentę, sięgającą połowy wartości zbiorów. Ludność była również obłożona wysokimi podatkami, a część chłopów świadczyła pracę pańszczyźnianą na rzecz tureckich właścicieli. Z uprawy ziemi utrzymywała się ludność nie tylko wiejska, ale też około połowy mieszkańców miast. W ośrodkach miejskich rozwijał się przemysł tekstylny, tytoniowy i spożywczy - dzięki napływowi kapitału zagranicznego (niemieckiego, francuskiego, angielskiego), któremu traktat berliński gwarantował swobodę działania. Sytuacja ekonomiczna miejscowej ludności była bardzo trudna, a dodatkowo nakładał się na to ucisk narodowościowy i religijny ze strony Turków[1].

Tożsamość narodowa mieszkańców Macedonii rozwinęła się późno - pierwsze przejawy poczucia macedońskiej odrębności narodowej pojawiły się w połowie XIX w., w pełni rozwinęła się ona na początku wieku następnego[1]. Jeszcze na przełomie XIX i XX w. większość prawosławnych Słowian macedońskich postrzegała siebie jako społeczność odrębną od prawosławnych Greków, a tym bardziej od wyznających islam Turków i Albańczyków, ale nie miała konkretnej tożsamości narodowej[2]. Natomiast ludność Tracji opisywana jest w końcu XIX w. jako bułgarska[1]. W historiografii bułgarskiej cała słowiańska ludność Macedonii i Tracji traktowana jest jako część narodu bułgarskiego.

Na przełomie XIX i XX wieku kwestia macedońska i sytuacja ludności słowiańskiej pozostającej pod panowaniem Imperium Osmańskiego stały się jednym z głównych problemów polityki bałkańskiej. Bułgaria, Serbia i Grecja dążyły do włączenia Macedonii i Tracji w swoje granice, a mieszkańców tych regionów uznawały za przedstawicieli swoich narodów tytularnych[1]. Tracja Adrianopolska dla Bułgarii miała znaczenie gospodarcze w związku z dostępem do Morza Egejskiego[3]. Rywalizacja państw toczyła się równolegle z rywalizacją narodowych Kościołów prawosławnych - Egzarchatu Bułgarskiego, Serbskiego Kościoła Prawosławnego oraz Kościoła Grecji; każdy z nich oczekiwał, że prawosławne struktury w Macedonii i Tracji zostaną do niego przyłączone[1]. Bułgaria tworzyła również sieć szkół z wykładowym językiem bułgarskim, dążąc do wyrobienia u ludności macedońskiej poczucia przynależności do narodu bułgarskiego. W roku szkolnym 1894/1895 w bułgarskich szkołach w Macedonii kształciło się 35 500 dzieci obojga płci, 111 szkół działało w miastach, zaś 556 na terenach wiejskich[4].

Pomimo prób porozumienia z sąsiednimi państwami bałkańskimi, Bułgaria nie zdołała uzyskać znaczących rezultatów dyplomatycznych. Nie powiodły się ani rozmowy z Serbią w 1889 r., ani prowadzone dwa lata później negocjacje z Grecją, ani sugestia bułgarsko-tureckiego porozumienia, wymierzonego w Serbię i Grecję, z 1892 r. Upadł również plan stworzenia dyplomatycznej koalicji antytureckiej Bułgarii, Serbii, Grecji i Czarnogóry[5]. Wobec tego na pierwszy plan wysunął się antyturecki ruch rewolucyjny, organizowany przez samą słowiańską ludność zamieszkującą Macedonię i Trację Adrianopolską[6]. Agitatorzy oraz zbrojne oddziały[7] wzywające lub wręcz zmuszające ludność macedońską do walki przeciwko Turkom przenikały do Macedonii i Tracji od końca XIX w. z terenów wszystkich państw dążących do wcielenia ziem macedońskich. Z największym powodzeniem działania te prowadzili Bułgarzy, których wpływy wśród ludności macedońskiej były silniejsze niż greckie i serbskie[1]. Państwo bułgarskie było najbardziej konsekwentne w swoich dążeniach do wcielenia Macedonii i Tracji[8]. Zaangażowanie Bułgarii w starania na rzecz przyłączenia Macedonii były tym większe, że po 1890 r. nasiliły się migracje mieszkańców Macedonii do Bułgarii, a wielu Macedończyków zostało oficerami armii bułgarskiej (nawet do 1/3 korpusu oficerskiego) i objęło stanowiska w administracji państwowej[5]. W 1897 r. Grecja wycofała się czasowo z rywalizacji o Macedonię i Trację, a jedynym rywalem Bułgarii pozostała Serbia[7].

W 1893 roku w Salonikach powstała Wewnętrzna Macedońsko-Adrianopolska Organizacja Rewolucyjna (WMRO[1]), której celem była walka o autonomię dla regionów Macedonii i Tracji Adrianopolskiej w granicach Imperium Osmańskiego. W odróżnieniu od organizacji zewnętrznych, WMRO skupiała się na działalności wewnętrznej, opartej na lokalnych strukturach konspiracyjnych[9]. Organizacja w krótkim czasie zyskała wielu zwolenników wśród inteligencji, studentów, a następnie również chłopów[10]. W 1896 r. na zjeździe w Salonikach organizacja postawiła sobie za cel wywalczenie autonomii Macedonii i Tracji drogą rewolucyjną i zjednoczenie pod swoim sztandarem wszystkich niezadowolonych z rządów tureckich, bez różnicy narodowości[11]. Samodzielna działalność WMRO budziła obawy władz bułgarskich, które nie życzyły sobie pozostawania tych regionów w granicach Turcji i obawiały się rewolucji społecznej we własnym państwie[11]. Rząd bułgarski utworzył jeszcze w 1895 r. Najwyższy Komitet Macedońsko-Adrianopolski, którego działacze - oficerowie bułgarscy[7], wycofani ze służby na czas działalności w Macedonii[12] - zostali następnie członkami kierownictwa WMRO[11].

Do końca XIX wieku WMRO nabierała sił, a jej działania coraz bardziej ewoluowały od charakteru czysto spiskowego do jawnego ruchu zbrojnego. Na początku 1901 r. sytuacja w regionie stała się tak napięta, że WMRO uznała wzniecenie powstania zbrojnego za konieczne. Pod wpływem coraz silniejszych nastrojów rewolucyjnych wśród macedońskiej ludności i zgodnie z oczekiwaniami władz bułgarskich[7] WMRO przyspieszyła przygotowania[13].

Do głównych organizatorów powstania należeli Goce Dełczew, Jane Sandanski, Pere Toszew, Michaił Gerdżikow(inne języki) oraz Gjorcze Petrow. Chociaż Dełczew zginął przed wybuchem powstania (maj 1903), jego idee i wizja walki miały istotny wpływ na dalszy przebieg wydarzeń. Powstanie było rezultatem uchwał kongresu działaczy WMRO, który odbył się w Salonikach w styczniu 1903 roku[13]. Ostateczna decyzja o wszczęciu walki zbrojnej zapadła w połowie czerwca 1903 r. W skład naczelnego dowództwa powstania wybrano Dame Gruewa, oficera armii bułgarskiej Borisa Sarafowa(inne języki) oraz Anastasa Łozanczewa(inne języki)[14].

Przebieg

[edytuj | edytuj kod]

Macedonia

[edytuj | edytuj kod]
Dom rodzinny Tomalewskich w Kruszewie, w którym proklamowano republikę.

Powstanie rozpoczęło się 20 lipca 1903 roku (według kalendarza juliańskiego — 2 sierpnia) w dniu świętego Eliasza - w języku bułgarskim Ilinden. Największą skalę przybrało w zachodniej Macedonii, szczególnie w okolicach Kruszewa, gdzie powstańcy proklamowali Republikę Kruszewską z własnym rządem tymczasowym i programem reform społecznych. Na jej czele stanął Nikoła Karew(inne języki). Rząd ten uznał równość wszystkich narodów i grup wyznaniowych (Bułgarów, Wołochów i Greków), co stanowiło jeden z pierwszych tego typu przypadków na Bałkanach[13]. Republika Kruszewska przetrwała 10 dni[14]. W oddziałach powstańczych walczyli głównie mieszczanie i chłopi[11]. Jak informował konsul austriacki August Kral, w wilajecie monasterskim powstanie poparła niemal cała ludność słowiańska (jak pisał konsul - bułgarska) w okręgach kiczewskim, ochrydzkim, prilepskim, lerińskim, monastyrskim i częściowo kosturskim[14].

Walki w Macedonii trwały trzy miesiące[11]. W oddziałach zbrojnych walczyło ok. 26500 powstańców, natomiast sułtan skierował do stłumienia powstania 350 tys. żołnierzy[14]. Po początkowych sukcesach powstańcy musieli stopniowo wycofywać się z zajętych obszarów[14]. Ostatecznie wystąpienie zostało stłumione przez armię turecką i oddziały baszybuzuków[11].

Tracja Adrianopolska

[edytuj | edytuj kod]

W Tracji Adrianopolskiej powstanie wybuchło 6 sierpnia (dzień Przemienienia Pańskiego; bułg.  Преображение, w transkrypcji Preobrażenie), obejmując okolice Małego Tyrnowa i Łozengrodu. Powstańcy zdobyli kilka miast nad Morzem Czarnym, m.in. Wasiliko (dzisiejsze Carewo) i Achtopol. Na krótko utworzono tzw. Komunę Strandżańską(inne języki), która przetrwała jedynie 20 dni. Władza tymczasowa ogłoszona przez powstańców miała charakter radykalnie rewolucyjny — przeprowadzano reformy społeczne, podział produkcji rolnej i reformy ziemskie[15].

Powstanie otrzymało wsparcie rządu bułgarskiego, choć oficjalnie rząd w Sofii odciął się od niego. Książę bułgarski Ferdynand liczył na to, że po zwycięstwie powstańcy ogłoszą przyłączenie opanowanych regionów do Bułgarii. W Bułgarii tworzono oddziały powstańcze, które przenikały następnie na obszary objęte walką. Powstańcy otrzymywali również pomoc materiałową i broń[16].

Upadek powstania i jego skutki

[edytuj | edytuj kod]
Ruiny wioski Mokreni(inne języki) po powstaniu

Powstanie zostało krwawo stłumione przez armię osmańską[11]. Doszło do licznych masakr ludności cywilnej, grabieży i spalenia setek wsi. Europejska prasa opisywała tureckie represje jako bestialskie, a dyplomacja europejska ograniczyła się jedynie do formalnych protestów i ostrzeżeń pod adresem sułtana[17]. Gdy Turcy przerzucili znaczne siły do Macedonii w celu ostatecznego stłumienia wystąpień, Bułgaria ogłosiła mobilizację armii i skierowała ją na granicę z Turcją. Ostatecznie nie doszło jednak do otwartej wojny między obydwoma państwami[11].

W Macedonii najbardziej ucierpiał wilajet bitolski. Ponad 200 wsi w Macedonii zostało całkowicie spalonych, podczas pacyfikacji śmierć poniosło 5000 ludzi, a 70 tys. osób zostało pozbawionych dachu nad głową. 30 tys. osób wyemigrowało, w większości do Bułgarii[11]. W Tracji Adrianopolskiej spalono 66 wsi, a 15 tys. Bułgarów trackich wyemigrowało do Bułgarii[18]. Jeszcze długo po stłumieniu powstania władze osmańskie dokonywały w obu regionach aresztowań, skazywały miejscowych działaczy na zesłanie do Azji Mniejszej, dokonywały rekwizycji[14].

Bułgaria została 8 kwietnia 1904 r. zmuszona do podpisana układu z Turcją, zakazującego jej angażowania się w sprawy macedońskie[14].

Mimo że powstanie nie przyniosło oczekiwanych rezultatów politycznych, odbiło się szerokim echem w opinii publicznej Europy. W Londynie Komitet Bałkański zorganizował ponad 200 wieców protestacyjnych. W prasie zachodnioeuropejskiej zaczęto szerzej dyskutować o losie Słowian w Imperium Osmańskim, a zwłaszcza o potrzebie zmian ustrojowych w Macedonii. Powstanie utwierdziło władze bułgarskie w przekonaniu o konieczności długofalowej strategii dyplomatycznej w macedońskim kontekście[17]. Bułgaria, Serbia i Grecja ponownie zaczęły rywalizować o kontrolę nad Macedonią i Tracją przy użyciu zbrojnych bojówek i organizacji zamachów. Organizacje wspierane przez każde z tych państw atakowały tureckich urzędników, ale też walczyły między sobą[11]. Władze tureckie bezwzględnie zwalczały przejawy poparcia ludności miejscowej dla organizacji zbrojnych, paląc całe wsie i zabijając ich mieszkańców także w kolejnych latach po klęsce powstania ilindeńsko-preobrażeńskiego[11].

Skutkiem klęski powstania był też rozłam w WMRO. Organizacja podzieliła się na prawicowe i lewicowe skrzydło. Skrzydło prawicowe opowiedziało się za przyjęciem taktyki terrorystycznej, rezygnacją z programu rewolucyjnych zmian społecznych i uznaniem, iż ziemie macedońskie i trackie powinny zostać włączone do Bułgarii. Lewica nadal zamierzała walczyć o autonomię Macedonii i Tracji oraz nie rezygnowała z programu społecznego; to jej stanowisko poparł zjazd WMRO w Monasterze Rylskim w 1905 r[11], ale wewnętrzny konflikt w organizacji trwał jeszcze przez kolejnych siedem lat[14].

3 października 1903 r. car Rosji Mikołaj II i cesarz Austrii Franciszek Józef I spotkali się w celu ustalenia dalszych wspólnych działań w sprawie Macedonii i Tracji - oba mocarstwa jeszcze w 1897 r. zdecydowały, iż będą koordynować swoją politykę wobec Turcji[11]. 8 października 1903 r. oba kraje przedłożyły władzom osmańskim projekt reform w Macedonii i Tracji, które miały zostać wdrożone na podstawie ustaleń kongresu berlińskiego, lecz do tej pory nie były wprowadzane. Projekt przewidywał m.in. reformę administracyjną regionów, by stworzyć jednostki zgodne ze składem etnicznym ludności, a także reformy szkolnictwa, sądownictwa i administracji lokalnej gwarantujące miejscowej ludności uzyskanie większego wpływu na ich funkcjonowanie. Rosja i Austro-Węgry wzywały również Turcję do wypłacenia odszkodowań za zniszczenia z okresu pacyfikacji powstania[19]. Przy wilajetach w Macedonii i Tracji miały również zostać ustanowione stanowiska cywilnych przedstawicieli mocarstw, a dowódcami żandarmerii tureckiej w wilajetach kosowskim, bitolskim i salonickim zostali oficerowie austro-węgierscy, włoscy, rosyjscy, francuscy i angielscy[19]. Pod naciskiem Niemiec Turcja w listopadzie 1903 r. zgodziła się na plan reform, ale jego realizacja przeciągnęła się na kolejne lata i była przedmiotem dalszych walk dyplomatycznych[19].

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]
  • Afera Miss Stone - Wewnętrzna Macedońska Organizacja Rewolucyjna wykorzystała środki z okupu (Miss-stonki) m.in. na zakup broni wykorzystanej w powstaniu[20]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ a b c d e f g J. Skowronek, M. Tanty, T Wasilewski, Historia Słowian południowych i zachodnich, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1977, ISBN 830107549X, s. 506-508.
  2. ↑ J. Rubacha, Bułgarski sen o Bizancjum. Polityka zagraniczna Bułgarii w latach 1878-1913, Neriton, Warszawa 2004, ISBN 8388973843, s. 48.
  3. ↑ Tadeusz Czekalski, Bułgaria, Historia Państw Świata w XX i XXI Wieku, Warszawa: Wydawnictwo Trio, 2010, s. 55, ISBN 978-83-7436-252-8 [dostęp 2025-10-31] (pol.).
  4. ↑ J. Rubacha, Bułgarski sen o Bizancjum. Polityka zagraniczna Bułgarii w latach 1878-1913, Neriton, Warszawa 2004, ISBN 8388973843, s. 47.
  5. ↑ a b J. Rubacha, Bułgarski sen o Bizancjum. Polityka zagraniczna Bułgarii w latach 1878-1913, Neriton, Warszawa 2004, ISBN 8388973843, s. 50-51.
  6. ↑ Dymitrow 1986 ↓, s. 214-215.
  7. ↑ a b c d J. Rubacha, Bułgarski sen o Bizancjum. Polityka zagraniczna Bułgarii w latach 1878-1913, Neriton, Warszawa 2004, ISBN 8388973843, s. 105.
  8. ↑ J. Rubacha, Bułgarski sen o Bizancjum. Polityka zagraniczna Bułgarii w latach 1878-1913, Neriton, Warszawa 2004, ISBN 8388973843, s. 46.
  9. ↑ Dymitrow 1986 ↓, s. 215-216.
  10. ↑ J. Rubacha, Bułgarski sen o Bizancjum. Polityka zagraniczna Bułgarii w latach 1878-1913, Neriton, Warszawa 2004, ISBN 8388973843, s. 54.
  11. ↑ a b c d e f g h i j k l m J. Skowronek, M. Tanty, T Wasilewski, Historia Słowian południowych i zachodnich, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1977, ISBN 830107549X, s. 509-511.
  12. ↑ J. Rubacha, Bułgarski sen o Bizancjum. Polityka zagraniczna Bułgarii w latach 1878-1913, Neriton, Warszawa 2004, ISBN 8388973843, s. 109.
  13. ↑ a b c Dymitrow 1986 ↓, s. 216.
  14. ↑ a b c d e f g h J. Rubacha, Bułgarski sen o Bizancjum. Polityka zagraniczna Bułgarii w latach 1878-1913, Neriton, Warszawa 2004, ISBN 8388973843, s. 56-59.
  15. ↑ Dymitrow 1986 ↓, s. 217.
  16. ↑ J. Rubacha, Bułgarski sen o Bizancjum. Polityka zagraniczna Bułgarii w latach 1878-1913, Neriton, Warszawa 2004, ISBN 8388973843, s. 106.
  17. ↑ a b Dymitrow 1986 ↓, s. 218.
  18. ↑ Wasilewski 1988 ↓, s. 211-212.
  19. ↑ a b c J. Skowronek, M. Tanty, T Wasilewski, Historia Słowian południowych i zachodnich, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1977, ISBN 830107549X, s. 512-513.
  20. ↑ Randall B. Woods, Terrorism in the Age of Roosevelt: The Miss Stone Affair, 1901-1902, „American Quarterly”, 31 (4), 1979, s. 493, DOI: 10.2307/2712268, ISSN 0003-0678, JSTOR: 2712268 [dostęp 2025-09-09].

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • Iłczo Dymitrow, Bułgaria: zarys dziejów: praca zbiorowa, Adam Koseski, Maria Więckowska (red.), Warszawa: "Książka i Wiedza", 1986, s. 213-218, ISBN 978-83-05-11583-4.
  • Tadeusz Wasilewski: Historia Bułgarii. Warszawa: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1988, s. 211 - 212. ISBN 83-04-02466-7.
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Powstanie_ilindeńsko-preobrażeńskie&oldid=77934572”