Pracze Odrzańskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Herb Wrocławia Pracze Odrzańskie
Osiedle Wrocławia
Ilustracja
Kościół pw. św. Anny, fot. 2006 r.
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Miasto Wrocław
Data założenia 1991
W granicach Wrocławia 1928
Populacja (2009)
• liczba ludności

3,1 tys.[1]
Położenie na mapie Wrocławia
Położenie na mapie
Portal Portal Polska
domy przy ul. Piwowarskiej

Pracze Odrzańskie (niem. Herrnprotsch) – osiedle administracyjne Wrocławia utworzone na terenie byłej dzielnicy Fabryczna. Położone w północno-zachodniej części miasta, w rejonie ujścia Bystrzycy do Odry. W granicach miasta od 1928.

Nazwa[edytuj]

W spisanym po łacinie dokumencie średniowiecznym wydanym we Wrocławiu w 1266 roku, który sygnował książę śląski Henryk III Biały miejscowość wymieniona jest pod nazwą Pracz oraz Pratsche[2][3].

W 1295 wymieniona jako Praz[3]. Kolejna wzmianka o osadzie pochodzi z 1318, kiedy to bracia Arnold i Albert von Pak nabyli wieś Protsch w okręgu wrocławskim[4]. W historii notowane także jako Pratsch w 1321, Prache 1425, Protsch 1580, Proytsch 1676[3]. W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizownej formie Praczh[5][6].

Nazwa pochodzi prawdopodobnie od licznej kolonii osób zajmujących się w średniowieczu praniem odzieży mieszkańców pobliskiego zamku w Leśnicy. Od polskiej nazwy oznaczającej pranie oraz praczy - "Das poln. Appellativum pracz heist der Wascher, und unser On bedeutet das-selbe" wywodził znaczenie miejscowości niemiecki językoznawca Paul Hefftner w swojej pracy o nazwach miejscowości ziemi wrocławskiej p.t. Ursprung und Bedeutung der Ortsnamen im Stadt und Landkreise Breslau[3].

Natomiast według niemieckiego nauczyciela Heinricha Adamy nazwa wywodzi się od polskiego określenia "praca"[7]. W swoim dziele o nazwach miejscowości na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu jako najstarszą nazwę wymienia "Pracy" podając jej znaczenie "Arbaiterdorf" czyli w języku polskim "Wieś pracowników"[7].

Historia[edytuj]

W połowie XVI wieku wieś stała się własnością Szpitala Wszystkich Świętych. W końcu XVII wieku był tu dwór, dwa budynki szkolne i karczma, a liczba mieszkańców wynosiła 179. Od 1874 istnieje stacja kolejowa na linii do Głogowa. Wieś włączono w granice miasta Wrocławia w roku 1928. W latach 1945-48 osiedle z powodu pomyłki nosiło nazwę Bródź[8], później powrócono do historycznej nazwy Pracze dodając przymiotnik Odrzańskie dla odróżnienia od Praczy Widawskich.

Parafia w Praczach została ustanowiona w 1383 roku przez biskupa wrocławskiego Wacława II Legnickiego. Fundatorem pierwszego kościoła w osadzie (najprawdopodobniej pw. św. Marcina) był ówczesny właściciel wsi - Ulrich von Pak.

Obecnie zabytkowy kampus na Praczach Odrzańskich jest siedzibą Wrocławskiego Centrum Badań EIT+ - instytutu naukowo-badawczego, utworzonego w 2007 r. przez władze Wrocławia, samorząd Dolnego Śląska (który w 2012 r. wycofał się z tego projektu) i największe miejskie uczelnie. Budynki tworzące ten kompleks są obecnie przebudowywane, powstaje też jeden całkowicie nowy, oznaczony numerem 9A.

Zgodnie z danymi spisu ludności z 1900 roku, Pracze stanowiły w okolicach Wrocławia ostatnią zwartą enklawę, której ludność posługiwała się językiem polskim[9].

Zabytki[edytuj]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[10]:

  • kościół ewangelicki, obecnie rzym.-kat. pw. św. Anny, szachulcowy, ul. Brodzka 163, XVI-XVII w.; w 1550 r. nowy właściciel wsi podejmuje decyzję budowie nowej świątyni z przeznaczeniem na kościół ewangelicko - luterański. W 1558 r. patronat nad kościołem przejmuje Magistrat Miejski. Podczas wojny trzydziestoletniej (1618-1648) w Praczach doszło do starcia wojsk szwedzkich z austriackimi, a kościół został spalony (1643). Odbudowano go w latach 1644-1648 częściowo dzięki składkom cechów wrocławskich, ale głównym fundatorem nowego, istniejącego do dziś, kościoła o konstrukcji szachulcowej był Hans Culmann. Wnętrze urządzono w stylu barokowym, część wystroju przetrwała do dziś, m.in. ambona i chrzcielnica z 1631. W 1654 r. cesarska komisja rewindykacyjna zamknęła kościół, otwarty znów w 1666 r. W 1708 r. kościół powrócił w posiadanie gminy protestanckiej, która przeprowadza remont. Kolejny raz świątynia była remontowana pod koniec XIX w., a gruntownie w latach 1912-1913. Wstawiono wówczas organy z firmy Engera, przetrwałe do dziś. Do katolików kościół powrócił po II wojnie światowej w 1945 r. W trzy lata później stał się kościołem parafialnym pw. św. Anny. Prace remontowe przeprowadzono w latach 1963-1970, 1994. Od 2001 roku kościół przechodzi kapitalny remont. Odremontowano także plebanię
  • plebania ewangelicka, obecnie rzym.-kat., szachulcowa, ul. Brodzka 163, z 1626 r., 1648 r.; posiada oryginalne z 1626 r.: stolarkę okienną, schody, zdobione malowanymi ornamentami roślinnymi belki stropowe oraz szyby, a także unikalną toaletę w specjalnej piętrowej przybudówce. Zachowała się też gotycka piwnica ze starszego budynku.
  • zespół szpitalny, niegdyś zespół szkół rolniczych, ul. Stabłowicka 147, z l. 1900-1913: budynek administracyjno-socjalny, sześć pawilonów leczniczych, willa lekarza, dwa domy mieszkalne dla personelu, lodownia, dom ogrodnika, lodownia, budynek gospodarczy, stajnia i remiza, kostnica, gołębnik, wieża ciśnień, park.

Komunikacja miejska[edytuj]

Pracze połączone są z innymi dzielnicami liniami autobusowymi:

  • 101: Leśnica → Stabłowice → Pracze Odrzańskie → Kozanów → Kwiska
  • 103: Pracze Odrzańskie → Kozanów → Szczepin → Pl. Jana Pawła II (Sokolnicza)
  • 123: Pracze Odrzańskie → Marszowice → Leśnica
  • 923: Leśnica → Pracze Odrzańskie → Wilkszyn (pętla)
  • 245 (nocny): Pracze Odrzańskie → Brochów/Bieńkowice (przez Dworzec Główny)

Przypisy

  1. Granice osiedla w rozumieniu ewidencyjno-wyborczym s.10
  2. Georg Korn, "Breslauer Urkundenbuch", Erster Theil, Breslau, Verlag von Wilhelm Gottlieb Korn 1870, str.33.
  3. a b c d Paul Hefftner: Ursprung und Bedeutung der Ortsnamen im Stadt und Landkreise Breslau. Breslau: Ferdinand Hirt, 1910, s. 133.
  4. Zygmunt Antkowiak: Wrocław od A do Z. Wrocław-Warszawa-Kraków: Ossolineum, 1991, s. 271. ISBN 83-04-03723-8.
  5. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online
  6. H. Markgraf, J. W. Schulte, "Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis", Breslau 1889
  7. a b Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch`s Buchhandlung, 1888, s. 79.
  8. wskutkek tego błędu również główną ulicę prowadzącą do tego osiedla nazwano "Brodzką"; nazwa ta utrzyana została do dziś
  9. Paul Langkans, Nationaliteaten-Karte der Provinz Schlesien, Gotha-Justus Perthes, 1906.
  10. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 18.11.2012]. s. 225,226.

Bibliografia[edytuj]

  • Beata Maciejewska, Zachowały się nawet barokowe szyby, "Gazeta Wyborcza", Wrocław, 14 X 2005

Linki zewnętrzne[edytuj]