Prusy Zachodnie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Westpreußen
Prusy Zachodnie
1773-1824
1878-1922
Flaga
Godło
Flaga Godło
Położenie
Stolica Gdańsk
Powierzchnia
 • całkowita

25,534 km²
Liczba ludności
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

1,433,681 (1890)
56.1 osób/km²
Data powstania 1773
Data likwidacji 1922

Prusy Zachodnie (niem. Westpreußen) – prowincja państwa pruskiego, powstała na początku 1773, po I rozbiorze Polski i włączeniu Prus Królewskich (Pomorza Gdańskiego bez Gdańska, ziemi chełmińskiej bez Torunia, Powiśla, Warmii), wschodnich Kujaw do Prus. Dodatkowo obejmowała okręg nadnotecki (Bydgoszcz). Stolicą prowincji został Kwidzyn, a od 1793 Gdańsk. W 1905 powierzchnia prowincji wynosiła 25 534,9 km² i zamieszkiwało ją 1 641 936 mieszkańców.

Zmiany terytorialne[edytuj | edytuj kod]

Z początku Prusy Zachodnie dzieliły się na dwa departamenty: gdański i kwidzyński[potrzebny przypis], w 1818 przemianowane na rejencje o tych samych nazwach. Po pokoju w Tylży w 1807 obszar prowincji zmniejszył się o tereny wokół Bydgoszczy, Ziemię Chełmińską z Toruniem, które przeszły do Księstwa Warszawskiego, oraz o terytorium Gdańska ogłoszonego wolnym miastem. W 1814 Gdańsk, a w 1815 ziemia chełmińska z Toruniem wróciły do Prus Zachodnich. Odtąd Westpreußen obejmowały ten sam teren (aż do 1918). W latach 1824–1829 funkcjonowała unia personalna między Prusami Zachodnimi i Prusami Wschodnimi, a w 1829 formalnie zjednoczono obie prowincje w jedną prowincję o nazwie Prusy. W 1878 unia została rozwiązana i wrócono do sytuacji z 1823.

W wyniku traktatu wersalskiego od Prus odpadła większa część Pomorza Gdańskiego z ziemią chełmińską, Kociewiem i częścią Kaszub. Przy Niemczech pozostały zachodnie skrawki Westpreußen (powiaty: Wałcz, Złotów i Człuchów), które wraz z pozostałymi przy Niemczech fragmentami prowincji poznańskiej złożyły się na prowincję o nazwie Marchia Graniczna Poznań-Prusy Zachodnie. Wschodnia część prowincji z powiatami Kwidzyn, Sztum, Malbork, Susz i Elbląg została dołączona do Prus Wschodnich i funkcjonowała w ich ramach jako rejencja zachodniopruska. Gdańsk z okolicami został w 1920 ogłoszony wolnym miastem.

W 1938 prowincja Marchia Graniczna Poznań-Prusy Zachodnie została rozwiązana i rozdzielono ją między sąsiednie: Brandenburgię, Śląsk i Pomorze. Powiaty wałecki, złotowski i człuchowski wcielono do prowincji pomorskiej.

W wyniku okupacji niemieckiej 1939–1945 powstał Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, nieco większy od prowincji zachodniopruskiej w latach 1815–1918 (doszły powiaty bydgoski, lipnowski, rypiński, wyrzyski oraz miasto Bydgoszcz; poza granicami pozostały powiaty człuchowski, złotowski i wałecki). Obejmował on dużą część przedwojennego województwa pomorskiego (bez powiatów inowrocławskiego, nieszawskiego, szubińskiego i włocławskiego), rejencję zachodniopruską (której przywrócono nazwę: rejencja kwidzyńska) i Wolne Miasto Gdańsk. Na jego czele stał Albert Forster jako gauleiter NSDAP i zarazem Namiestnik Rzeszy. Po 1945 nazwa Prusy Zachodnie wyszła w Polsce z obiegu, choć nadal używana jest w Niemczech na określenie Pomorza Gdańskiego (termin Pommern zarezerwowany jest w Niemczech tylko dla dawnej prowincji pomorskiej).

Prowincja posiadała swój hymn, zwany Westpreussenlied, którego twórcami byli P. Felske i H. Hartmann.

Demografia, warunki naturalne i gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Prusy Zachodnie miały charakter krainy rolniczej – pola uprawne zajmowały 54%, a łąki i pastwiska 18% powierzchni prowincji – i o stosunkowo wyższym zalesieniu (21% powierzchni) niż sąsiadujące prowincje Prus[1]. Również odsetek osób zatrudnionych w rolnictwie był wyższy niż średnia dla Prus, a wskaźnik urbanizacji niższy[2][3][4].

Około połowy mieszkańców prowincji wyznawało wiarę katolicką, co wynikało przede wszystkim ze zbliżonego odsetka ludności polskiej, przy czym z biegiem lat odsetek katolików rósł i przed końcem XIX wieku przekroczył 50%.[2][3][4].

Prusy Zachodnie
Rok Liczba ludności Liczba ludności mieszkająca w miejscowościach pow. 2 tys. mieszkańców Odsetek osób wyznania ewangelickiego Odsetek osób wyznania rzymsko-katolickiego Odsetek osób wyznania żydowskiego Odsetek osób zatrudnionych w przemyśle i budownictwie Odsetek osób zatrudnionych w handlu i usługach Odsetek osób zatrudnionych w rolnictwie i hodowli zwierząt Przyrost naturalny
1875[2] 1 342 750 26,6% 48% 49% 2%, 18% 7% 65% 15‰
1895[3] 1 494 360 brak danych 48% 50% 1,5% 25% 9% 66% 21‰
1910[4] 1 703 474 40% 46% 52% 0,8% 26%[a] 10%[a] 64%[a] 17‰[b]
  1. a b c Dane z roku 1907
  2. Dane z roku 1912

Udział ludności mówiącej językiem polskim lub pokrewnym zmieniał się w czasie, spadając z 51,9% w 1819 roku do 35,5 w 1910[5]. Był również zróżnicowany regionalnie, od 0,27 w powiecie elbląskim do 79,44 w lubawskim (w 1905).

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Podział administracyjny na rejencje i powiaty
Gmach Sejmu Prus Zachodnich w Gdańsku

Stolicą Prus Zachodnich było miasto Danzig (dziś: Gdańsk). Tworzyły je dwie rejencje: rejencja gdańska (Regierungsbezirk Danzig) oraz rejencja kwidzyńska (Regierungsbezirk Marienwerder)

Rejencja gdańska[edytuj | edytuj kod]

1. Powiaty miejskie:

2. Powiaty ziemskie:

Rejencja kwidzyńska[edytuj | edytuj kod]

1. Powiaty miejskie:

2. Powiaty ziemskie:

Nadprezydenci Prus Zachodnich (1816-1919)[edytuj | edytuj kod]

Lata urzędowania Nadprezydent Lata życia
1816 – 1829  Theodor Heinrich von Schön 1773 – 1856
1878 – 1879 Heinrich Karl Julius von Achenbach 1829 – 1899
1879 – 1888 Karl Adolf August Ernst von Ernsthausen 1827 – 1894
1888 – 1891 Adolf Hilmar von Leipziger 1825 – 1891
1891 – 1902 Gustav Heinrich Konrad von Gossler 1838 – 1902
1902 – 1905 Clemens Gottlieb Ernst von Delbrück 1856 – 1921
1905 – 1919 Ernst Ludwig von Jagow 1853 – 1930
1919 – 1920 Bernhard Schnackenburg 1867 – 1924

Od 3 grudnia 1829, do 1 kwietnia 1878 Prusy Zachodnie były połączone z Prusami Wschodnimi.

Wykaz miast 1773-1824 i 1878–1922 (stan ludności na 1 grudnia 1905)[edytuj | edytuj kod]

Herb Miasto Nazwa niem. 1905 Ludność 1905 Rejencja 1905 Powiat 1905 Obecna lokacja
Gdansk COA.svg Gdańsk Danzig 160 090 gdańska Gdańsk-Miasto (Danzig-Stadt) Polska
POL Elbląg COA.svg Elbląg Elbing 55 627 gdańska Elbląg-Miasto (Elbing-Stadt) Polska
POL Toruń COA.svg Toruń Thorn 43 658 kwidzyńska Toruń-Miasto (Thorn-Stadt) Polska
POL Grudziądz COA.svg Grudziądz Graudenz 35 953 kwidzyńska Grudziądz-Miasto (Graudenz-Stadt) Polska
POL Tczew COA.svg Tczew Dirschau 14 184 gdańska tczewski (Dirschau) Polska
POL Malbork COA.svg Malbork Marienburg 13 095 gdańska malborski (Marienburg) Polska
POL Kwidzyn COA.svg Kwidzyn Marienwerder 11 828 kwidzyńska kwidzyński (Marienwerder) Polska
POL Sopot COA.svg Sopot (miasto od 1901) Zoppot 11 800 gdańska wejherowski (Neustadt) Polska
POL Chełmno COA.svg Chełmno Kulm 11 665 kwidzyńska chełmiński (Kulm) Polska
POL Chojnice COA.svg Chojnice Konitz 11 014 kwidzyńska chojnicki (Konitz) Polska
POL Starogard Gdański COA.svg Starogard Gdański Preußisch Stargard 10 485 gdańska starogardzki (Preußisch Stargard) Polska
POL Chełmża COA.svg Chełmża Kulmsee 10 007 kwidzyńska toruński (Thorn-Land) Polska
POL Iława COA.svg Iława Deutsch Eylau 9531 kwidzyńska suski (Rosenberg) Polska
POL Wejherowo COA.svg Wejherowo Neustadt 8389 gdańska wejherowski (Neustadt) Polska
POL Świecie COA.svg Świecie Schwetz 7747 kwidzyńska świecki (Schwetz) Polska
POL Oliwa (Gdańsk) COA.jpg Oliwa (miasto 1914–1918) Oliwa 7612 gdańska Gdańskie Wyżyny (Danziger Höhe) Polska
POL Wąbrzeźno COA.svg Wąbrzeźno Briesen 7526 kwidzyńska wąbrzeski (Briesen) Polska
POL Wałcz COA.svg Wałcz Deutsch Krone 7516 kwidzyńska wałecki (Deutsch Krone) Polska
POL Brodnica COA.svg Brodnica Strasburg 7217 kwidzyńska brodnicki (Strasburg) Polska
POL Kościerzyna COA.svg Kościerzyna Berent 6207 gdańska kościerski (Berent) Polska
POL Jastrowie COA.svg Jastrowie Jastrow 5396 kwidzyńska wałecki (Deutsch Krone) Polska
POL Nowe COA.svg Nowe Neuenburg 5142 kwidzyńska świecki (Schwetz) Polska
POL Lubawa COA.svg Lubawa Löbau 5048 kwidzyńska lubawski (Löbau) Polska
POL Prabuty COA.svg Prabuty Riesenburg 4826 kwidzyńska suski (Rosenberg) Polska
POL Złotów COA.svg Złotów Flatow 4164 kwidzyńska złotowski (Flatow) Polska
POL Gniew COA.svg Gniew Mewe 4033 kwidzyńska kwidzyński (Marienwerder) Polska
POL Sępólno Krajeńskie COA.svg Sępólno Krajeńskie Zempelburg 3810 kwidzyńska złotowski (Flatow) Polska
Herb Lidzbarski.svg Lidzbark Lautenburg 3806 kwidzyńska brodnicki (Strasburg) Polska
POL Nowe Miasto Lubawskie COA.svg Nowe Miasto Lubawskie Neumark 3801 kwidzyńska lubawski (Löbau) Polska
POL Debrzno COA.svg Debrzno Preußisch Friedland 3730 kwidzyńska człuchowski (Schlochau) Polska
POL Człuchów COA.svg Człuchów Schlochau 3531 kwidzyńska człuchowski (Schlochau) Polska
Krajenka herb.svg Krajenka Krojanke 3465 kwidzyńska złotowski (Flatow) Polska
POL Tuchola COA.svg Tuchola Tuchel 3448 kwidzyńska tucholski (Tuchel) Polska
POL Tolkmicko COA.svg Tolkmicko Tolkemit 3386 gdańska elbląski (Elbing-Land) Polska
POL Skarszewy COA.svg Skarszewy Schöneck 3379 gdańska kościerski (Berent) Polska
POL Susz COA.svg Susz Rosenberg 3259 kwidzyńska suski (Rosenberg) Polska
POL Dzierzgoń COA.svg Dzierzgoń Christburg 3005 kwidzyńska sztumski (Stuhm) Polska
POL Czarne COA.svg Czarne Hammerstein 2992 kwidzyńska człuchowski (Schlochau) Polska
POL Nowy Dwór Gdański COA.svg Nowy Dwór Gdański (miasto od 1880) Tiegenhof 2872 gdańska malborski (Marienburg) Polska
POL Więcbork COA.svg Więcbork Vandsburg 2836 kwidzyńska złotowski (Flatow) Polska
POL Łasin COA.svg Łasin Lessen 2720 kwidzyńska grudziądzki (Graudenz-Land) Polska
POL Nowy Staw COA.svg Nowy Staw Neuteich 2648 gdańska malborski (Marienburg) Polska
POL Sztum COA.svg Sztum Stuhm 2557 kwidzyńska sztumski (Stuhm) Polska
POL Biały Bór COA.svg Biały Bór Baldenburg 2511 kwidzyńska człuchowski (Schlochau) Polska
POL Kisielice COA.svg Kisielice Freystadt 2425 kwidzyńska suski (Rosenberg) Polska
POL Kowalewo Pomorskie COA.svg Kowalewo Pomorskie (miasto 18??–1920) Schönsee 2352 kwidzyńska wąbrzeski (Briesen) Polska
POL Puck COA.svg Puck Putzig 2160 gdańska pucki (Putzig) Polska
POL Człopa COA.svg Człopa Schloppe 2130 kwidzyńska wałecki (Deutsch Krone) Polska
POL Tuczno COA.svg Tuczno Tütz 2120 kwidzyńska wałecki (Deutsch Krone) Polska
POL Mirosławiec COA.svg Mirosławiec Märkisch Friedland 2117 kwidzyńska wałecki (Deutsch Krone) Polska
POL Radzyń Chełmiński COA.svg Radzyń Chełmiński Rehden 2074 kwidzyńska grudziądzki (Graudenz-Land) Polska
POL gmina Biskupiec powiat nowomiejski COA.jpg Biskupiec Bischofswerder 2060 kwidzyńska suski (Rosenberg) Polska
POL Górzno COA.svg Górzno Gorzno 1601 kwidzyńska brodnicki (Strasburg) Polska
POL Kamień Krajeński COA.svg Kamień Krajeński Kamin 1520 kwidzyńska złotowski (Flatow) Polska
POL Golub COA.png Golub Gollub 1379 kwidzyńska wąbrzeski (Briesen) Polska
POL gmina Gardeja COA.svg Gardeja Garnsee 984 kwidzyńska kwidzyński (Marienwerder) Polska
POL gmina Kurzętnik COA.jpg Kurzętnik (miasto do 1905) Kauernik 825 kwidzyńska lubawski (Löbau) Polska
PL Ledyczek herb.JPG Lędyczek Landeck 809 kwidzyńska człuchowski (Schlochau) Polska
POL Hel COA.svg Hel (miasto do 1872) Hela 604 gdańska pucki (Putzig) Polska

Miasta[edytuj | edytuj kod]

Gdańsk, 1890-1900

Populacja największych miast prowincji na przełomie XIX i XX wieku:

miasto pop. 1890 pop. 1900 pop. 1910 rejencja źródło 2014
1. Gdańsk 120,338 140,563 170,337 gdańska [6] Polska
2. Elbląg 41,576 52,518 58,636 gdańska [7] Polska
3. Toruń 27,018 29,635 46,227 kwidzyńska [8] Polska
4. Grudziądz 20,385 32,727 40,325 kwidzyńska [9] Polska

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Kaiserlichen Statistischen Amt: Statistisches Jahrbuch fur das Deutsche Reich 1900. Berlin: von Puttkammer &Muhlbrecht, 1900, s. 21.
  2. a b c Kaiserlichen Statistischen Amt: Statistisches Jahrbuch fur das Deutsche Reich 1880. Berlin: von Puttkammer & Muhlbrecht, 1880, s. 1,6,13,15,16.
  3. a b c Kaiserlichen Statistischen Amt: Statistisches Jahrbuch fur das Deutsche Reich 1900. Berlin: von Puttkammer & Muhlbrecht, 1900, s. 1,4,8-9,11.
  4. a b c Kaiserlichen Statistischen Amt: Statistisches Jahrbuch fur das Deutsche Reich 1914. Berlin: von Puttkammer & Muhlbrecht, 1914, s. 1,5,9,18-19,20.
  5. Leszek Belzyt: Sprachliche Minderheiten im preußischen Staat 1815–1914. Marburg: 1998, s. 17.
  6. Informationsseite - DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-12-25] (niem.).
  7. Informationsseite - DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2018-01-16] (niem.).
  8. Informationsseite - DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] (niem.).
  9. Informationsseite - DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-09-30] (niem.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Sebastian Haffner: Prusy bez legendy: Zarys dziejów. Warszawa: Oficyna Historii XIX i XX wieku, 1996. ISBN 83-905989-3-0.