Przestawka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy językoznawstwa. Zobacz też: przestawnia (figura retoryczna).

Przestawka, inaczej metateza (gr. μετάθεσις metáthesis)[1][2] – jeden z podstawowych zależnych procesów fonetycznych, polegająca na zmianie kolejności sąsiednich głosek[3].

Na przykład staropolskie błcha, ps. blъxa (porównaj lit. blusà, słow. blcha) dało pol. pchła z przestawieniem ch i ł. Dzięki temu uniknięto normalnej asymilacji i zrównania z formą czasownika pcha (porównaj jabłko [japko])[4].

Grupy TarT, TalT[edytuj | edytuj kod]

U podnóża przestawki prasłowiańskiej grup typu TarT, TalT[5] legło prawo sylab otwartych wymaganych przez język prasłowiański. (Każda sylaba musiała się kończyć na samogłoskę.) Zmiany były dla nagłosu uwarunkowane poprzez intonację wyrazową:

  • intonacja opadająca – cyrkumfleksowa, wynik przestawki o (arT → roT, np. arzьnъ → rożen) (alT → łoT, alkЪtь → łokieć)
  • intonacja wznosząca – akutowa, wynik przestawki a (arT → raT, armę → ramię) (alT → łaT, np. alkomъjь → łakomy)

Przestawka zachodziła także w śródgłosie. W takim wypadku wynikiem jest o, np. karva → krowa, galsЪ → głosy.

Grupy Tert, TelT[edytuj | edytuj kod]

  • TerT → Tr`eT → TrzeT, np. dervo → dr`evo → drzewo
  • TelT → TleT, np. melko → mleko

Inne języki[edytuj | edytuj kod]

W niektórych językach salisz przestawka służy do utworzenia tzw. aktualnej formy czasownika – odpowiednika angielskich czasów Continuous, np. w języku saanicz: ṮPÉX̱ , w formie aktualnej ṮÉPX̱ – „rozpraszać”.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Władysław Kopaliński: metateza. W: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych [on-line]. [dostęp 2018-07-16].
  2. Henry George Liddell, Robert Scott: μετάθεσις (ang.). W: A Greek-English Lexicon [on-line]. [dostęp 2018-07-16].
  3. Polański 1999 ↓, s. 363.
  4. Polański 1999 ↓, s. 470.
  5. Z. Stieber, Historyczna i współczesna fonologia języka polskiego, Warszawa 1966

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]