Przezmark (wieś w województwie pomorskim)
53°51′37″N 19°29′35″E/53,860278 19,493056
| wieś | |
| |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Powiat | |
| Gmina | |
| Liczba ludności |
450 |
| Strefa numeracyjna |
55 |
| Kod pocztowy |
82-450[2] |
| Tablice rejestracyjne |
GSZ |
| SIMC |
0157061 |
Położenie na mapie gminy Stary Dzierzgoń  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa pomorskiego  | |
Położenie na mapie powiatu sztumskiego  | |
| 53°51′37″N 19°29′35″E/53,860278 19,493056[1]
| |
Przezmark (dawniej Pruski Targ[3], niem. Preußisch Mark) – wieś w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie sztumskim, w gminie Stary Dzierzgoń, w krainie historycznej Prusy Górne.
| SIMC | Nazwa | Rodzaj |
|---|---|---|
| 0157078 | Wesoła Kępa | część wsi |
W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie elbląskim. W 1973 Przezmark należał do powiatu morąskiego, gmina Dzierzgoń.
Przezmark leży nad jeziorem Mołtawa Wielka, przy skrzyżowaniu drogi wojewódzkiej nr 519 z drogą wojewódzką nr 526. W skład sołectwa Przezmark wchodzą również wsie Danielówka i Wesoła Kępa.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Przezmark to jedna ze starszych wsi w dawnej Pomezanii. Już we wczesnym średniowieczu istniało tu pruskie grodzisko (ślady osadnictwa są jeszcze starsze). Grodzisko o charakterze obronnym usytuowane było na półwyspie między jeziorem Mołtawa Wielka a jeziorem Mołtawa Mała. Obok grodziska znajdowała się osada targowa, w dokumencie z 1305 zapisana jako Prutenicale forum, a w dokumencie z 1306 pod nazwą Pruysche Markt (później także jako Prusche Market i Preussisch Mark). Wszystkie te nazwy oznaczają "pruski targ".
Pruski Targ znajdował się na skrzyżowaniu szlaków handlowych wyznaczonych jeszcze przez wikingów. Jego znaczenie wzrosło po XI wieku, gdy przejał w regionie rolę po upadku Truso[6].
Od roku 1249 całe Prusy Górne znalazły się pod panowaniem zakonu krzyżackiego, a Przezmark odtąd podlegał administracji komturii dzierzgońskiej.
Stałe osadnictwo datuje się od 1274 (po upadku drugiego powstania pruskiego). Na miejscu zburzonego pruskiego grodziska Krzyżacy wznieśli swój zamek, który od 1312 był siedzibą szafarza, a następnie miejscem rezydencji prokuratorów (1316–1331). Od 1359 w Przezmarku urzędowali wójtowie. Przezmark był także siedzibą jednego z pięciu komornictw w komturii dzierzgońskiej, a w XV wieku przejął też rolę po upadłym komornictwie w Niemojach[7].
Przez cały XIV wiek zamek był rozbudowywany (urządzono w nim także szpital). Obok zamku wyrosła osada. W 1387 były tu dwie karczmy. Jan von Beffard, komtur dzierzgoński, w 1397 ustanowił w Przezmarku kościół (wikarię pod wezwaniem św. Katarzyny). Kościół ten uległ zniszczeniu w czasie wojen polsko-krzyżackich w 1410 i 1414. W 1415 został odbudowany. Na potrzeby zamku w pobliżu założono wieś Folwark oraz folwark zakonny.
Zamek został zajęty przez polskie wojska po bitwie grunwaldzkiej w 1410 roku. Rozbudowany został w latach 1414–1437, a po wojny głodowej 1414 w zamku urzędował konwent komturstwa dzierzgońskiego. Po raz kolejny zajęty przez wojska polskie w czasie wojny trzynastoletniej w 1454 roku.
W wyniku II pokoju toruńskiego w 1466 Dzierzgoń znalazł się w granicach Polski, więc komturia dzierzgońska na stałe przeniosła się do Przezmarka. Powstała wówczas komturia przezmarska istniała w latach 1466-1525. Obejmowała ona okręgi Przezmark, Dolno i Miłomłyn[8].
Od 1466 do 1657 r. Prusy Zakonne, a później Prusy Książęce stanowiły lenno Korony Królestwa Polskiego.
Teren komturstwa przezmarskiego był mocno zniszczony także w czasie wojny pruskiej 1519-1521. Jeszcze w 1530 roku na tym obszarze w 18 wsiach książęcych było aż 67% łanów pustych.
Po sekularyzacji i powstaniu Prus Książęcych w 1525 roku, Przezmark stał się siedzibą starostwa (niem. Hauptamt) w okręgu górnopruskim (Oberland). Starostwo to obejmowało miasto Zalewo oraz parafie (Kirchspiel): Dobrzyki, Jarnołtowo, Lubochowo, Myślice, Stare Miasto, Stary Dzierzgoń, Wilamowo, Zajezierze.
Od tego momentu Przezmark zaczął się intensywnie rozwijać. Jednak rolę głównego ośrodka przejęło sąsiednie Zalewo, a z czasem Morąg.
W 1752 w wyniku reformy Fryderyka II okręg górnopruski został podzielony na trzy powiaty, a starostwo Przezmark znalazło się w powiecie Morąg (Kreis Mohrungen).
.jpg)
W czasie wojen szwedzkich Przezmark był zajęty przez Szwedów, a w zamku przebywał król Gustaw II Adolf. Od 1717 zamek był stopniowo rozbierany. Do czasów współczesnych zachowała się narożna wieża zamku średniego (przedzamcza), część murów obwodowych oraz piwnice zamku wysokiego. Od 2000 jest własnością prywatną (właściciel odbudował część zabudowań na przedzamczu).
Przezmark nazywany był miasteczkiem (m.in. ze względu na osiadłych tu kupców i rzemieślników oraz odbywające się tu targi i jarmarki), pomimo że nigdy praw miejskich nie uzyskał. W 1782 odnotowano w Przezmarku 71 domów. Rozwój miejscowości zatrzymały zniszczenia w czasie wojen napoleońskich. W 1817 liczba domów spadła do 47, w Przezmarku zanotowano jedynie 357 mieszkańców.
W latach 1818-1975 Przezmark znajdował się w powiecie morąskim.
Przed 1945 w Przezmarku istniała dwuklasowa szkoła, do której uczęszczały dzieci z Przezmarku, Wesołej Kępy i Danielówki. W 1939 gmina Przezmark liczyła 120 gospodarstw domowych i 437 mieszkańców.
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]Według rejestru zabytków NID[10] na listę zabytków wpisane są:
- kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pw. Matki Boskiej Królowej Świata z 1821, nr rej.: A-487 z 17.08.1968
- cmentarz przykościelny, nr rej.: j.w.
- ruiny gotyckiego zamku krzyżackiego, 1 poł. XIV, XVI, nr rej.: A-227 z 12.07.1961 i z 17.08.1968
- baszta, nr rej.: A-227 z 19.05.1968
Związki wyznaniowe
[edytuj | edytuj kod]W miejscowości znajduje się rzymskokatolicki kościół filialny parafii w Starym Dzierzgoniu oraz istnieje zbór Świeckiego Ruchu Misyjnego „Epifania”.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 111239.
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1043 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
- ↑ Mapa województwa pomorskiego, Wyd. Atlas Lwów, 1923.
- ↑ Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200)
- ↑ GUS. Rejestr TERYT
- ↑ Marian Biskup, Marian Biskup, Roman Czaja, Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach: władza i społeczeństwo, str. 47, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, ISBN 978-83-01-15526-1 [dostęp 2025-09-07].
- ↑ Heide Wunder: Siedlungs- und Bevölkerungsgeschichte der Komturei Christburg. Harrassowitz, Wiesbaden 1968
- ↑ Marian Biskup, Marian Biskup, Roman Czaja, Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach: władza i społeczeństwo, str. 377, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, ISBN 978-83-01-15526-1 [dostęp 2025-09-02].
- ↑ Adolf Bötticher, Die Bau- und Kunstdenkmaler der Provinz Ostpreussen, Oberland, 1893
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo pomorskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 września 2025 [dostęp 2022-01-03].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Morąg – z dziejów miasta i powiatu, Pojezierze, Olsztyn 1973
- Tomasz Darmochwał, Marek Jacek Rumiński: Warmia Mazury. Przewodnik, Białystok: Agencja TD, 1996. ISBN 83-902165-0-7, s. 147
| Wsie | |
|---|---|
| Osady | |
| Osada leśna | |
| Integralne. części wsi |
