Przysłowia niderlandzkie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Przysłowia niderlandzkie
Przysłowia niderlandzkie
Autor Pieter Bruegel
Rok wykonania 1559
Technika wykonania olej na desce
Rozmiar 117 × 163 cm
Muzeum Gemäldegalerie

Przysłowia niderlandzkie znany także jako Świat do góry nogami – obraz namalowany w 1559 przez Pietera Bruegla Starszegoniderlandzkiego malarza, jednego z głównych przedstawicieli północnego renesansu. Dzieło to należy do Staatliche Museen Preußischer Kulturbesitz i prezentowane jest w Gemäldegalerie przy Kulturforum w Berlinie.

Opis i analiza[edytuj | edytuj kod]

Forma[edytuj | edytuj kod]

Jest to obraz olejny na desce o wymiarach 117 × 163 cm, przedstawiający wiejski krajobraz, w który wpisane są liczne grupy postaci i przedmioty, tworzące oddzielne wątki rodzajowe. Na pierwszym planie widoczne jest rozległe podwórze, przy którym stoi wielka chałupa, pręgierz i stara szopa. Drugi plan tworzy ceglana wieża z przybudówkami i drewniana stajnia. Pomiędzy nimi płynie rzeka tworząca dolinę, zaś w oddali widać ujście rzeki do morza, na którym płynie rybacki statek z żaglem. Kompozycja obrazu oparta jest na osi, która prowadzi z przodu po lewej stronie do tyłu po prawej ku morzu. Niektóre elementy przedstawione są niezgodnie z zasadami perspektywy, co nie jest bynajmniej wynikiem braku znajomości zasad budowania przestrzeni przez autora, lecz świadomym podporządkowaniem formy treści.

Treść[edytuj | edytuj kod]

Treść utworu tworzy zbiór scen rodzajowych będących ilustracjami przysłów. Wiadomo iż w XVI wieku w Niderlandach przysłowia cieszyły się dużą popularnością, a ich zbieranie stanowiło jedno z wielu encyklopedycznych zadań. Znaczenie przysłowia wzrosło, kiedy w 1500 roku Erazm z Rotterdamu wydał zbiór przysłów i słynnych maksym łacińskich autorów. W ślad za nim poszli Flamandowie i Niemcy, którzy wydali podobne publikacje, zaś w roku 1564 ukazały się dzieła, takie jak powieść Gargantua i Pantagruel Rabelais'ego.

Na obrazie zidentyfikowano ponad sto przysłów i wyrażeń idiomatycznych, przedstawiających ówczesne społeczeństwo i świat, który zdaniem wielu był wówczas przewrócony do góry nogami. Stąd też wywodzi się jedna z alternatywnych nazw dzieła: Świat do góry nogami. W sposób świadomy Pieter Bruegel połączył sztukę mowy ze sztuką obrazowania, eksponując głupotę, amoralność i regres społeczny. Centrum kompozycji stanowi ganek, na którym diabeł słucha spowiedzi, obok zaś mnich ostentacyjnie kpi z Chrystusa i "przyprawia mu brodę". Stojąca przy stodole postać pozwala światu kręcić się na czubku palca, zaś obok stoi chłop rzucający perły świniom. Wszystko ma swoją wymowę, która odzwierciedla ówczesny świat i dystans artysty do swoich współczesnych.

Lista przysłów[edytuj | edytuj kod]

Lista przysłów niderlandzkich w obrazie Świat do góry nogami Pietera Bruegla[1]
Przysłowie Znaczenie Miejsce
Potrafi przywiązać diabła do poduszki Zawzięty upór jest gorszy od mocy piekielnych NP-1.jpg
Gryźć kolumnę Być religijnym hipokrytą NP-2.jpg
Nosić ogień w jednej ręce, a wodę w drugiej Być dwulicowym, mieć dwie twarze NP-3.jpg
Bić głową w mur Próbować osiągnąć coś niemożliwego NP-6.jpg
Jedna noga obuta, druga goła Najważniejsza jest równowaga NP-68.jpg
Tu świnia wyciąga szpunt Zaniedbanie skończy się katastrofą NP-4.jpg
Przyczepić kotu dzwonek Jeśli planuje się coś, o czym wszyscy wiedzą, skończy się to fiaskiem NP-5.jpg
Być uzbrojonym po zęby Być całkiem uzbrojonym NP-5.jpg
Gryźć żelazo Być gadułą, plotkarzem NP-5.jpg
Jeden strzyże owce, a drugi świnie Każdy startuje z innego poziomu życia. Jeden żyje w bogactwach, drugi w nędzy NP-7.jpg
Strzyc, ale nie zdejmować skóry Nie dążyć za wszelką cenę do przewagi NP-18.jpg
Tu się nie smaży jego śledź Sprawy nie przebiegają zgodnie z planem NP-15.jpg
Smażyć całego śledzia dla ikry Poświęcić wiele dla drobnostki NP-15.jpg
Położyć pokrywkę na głowie Musieć zapłacić za zniszczenia NP-16.jpg
Powiesić śledzia za skrzela Każdy musi odpowiadać za swoje czyny NP-17.jpg
Mieć w sobie coś więcej niż pusty śledź Nie sądzić po pozorach NP-17.jpg
Co może zrobić dym żelazu? Bezcelowa jest próba zmiany porządku rzeczy NP-92.jpg
Znaleźć psa w garnku. Gdy wpuszcza się psa do domu, dobierze się do garnka. Mieć czyjeś kłopoty za nic. Przybyć za późno, żeby zapobiec stracie. NP-109.jpg
Siąść w popiół pomiędzy dwa stołki Stracić okazję z powodu niezdecydowania NP-11.jpg
Macać kury Liczyć kurczaki zanim się wyklują NP-8.jpg
Wywieszać nożyce Zostaniesz oszukany, pozbawiony pieniędzy[2] NP-10.jpg
Obgryzać zawsze tę samą kość Powtarzać w kółko to samo, wykonywać syzyfową pracę NP-9.jpg
Zależy coś od układu kart Okazja jest blisko NP-13.jpg
Świat do góry nogami Wszystko jest inaczej niż powinno NP-14.jpg
Zostawić co najmniej jedno jajko w gnieździe Odłożyć coś na czarną godzinę NP-12.jpg
Wypróżniać się na świat Pogardzać światem NP-19.jpg
Wodzić kogoś za nos Robić durnia z każdego NP-21.jpg
Kości zostały rzucone Decyzja wykonana NP-90.jpg
Głupiec rzuca karty Głupi ma zawsze szczęście NP-20.jpg
Patrzeć przez palce Być pobłażliwym NP-22.jpg
Wywieszać nóż Wyzywać, prowokować kogoś NP-23.jpg
Wystawiać drewniane buty Czekać na próżno NP-24.jpg
Wystawiać miotłę Myszy harcują, gdy kota nie czują NP-25.jpg
Ożenić się pod kijem od miotły Życie w grzechu pod jednym dachem jest haniebne, ale wygodne NP-26.jpg
Wykładać dach plackami Kraina mlekiem i miodem płynąca NP-27.jpg
Mieć dziurę w dachu Być samotnym NP-104.jpg
Stary dach potrzebuje wielu łat Utrzymanie staroci więcej kosztuje NP-105.jpg
Dach kryty gontem Ściany mają uszy NP-103.jpg
Odczuwać ból zębów za uszami Symulować, udawać coś NP-29.jpg
Oddawać mocz w stronę księżyca Porywać się z motyką na słońce NP-32.jpg
Wieszać nocnik Obracać świat (gospodę) do góry nogami NP-106.jpg
Wystrzelić drugą strzałę, by znaleźć pierwszą Głupio wykorzystany wysiłek, zmarnować całą amunicję NP-28.jpg
Golić głupca bez mydła Robić z kogoś głupka NP-30.jpg
Dwóch głupców w jednym kapturze Głupota lubi towarzystwo NP-34.jpg
Wyrasta coś z okna Prawda zawsze wychodzi na jaw NP-33.jpg
Grać na pręgierzu Ktoś wystawiony na pohańbienie NP-31.jpg
Jeśli brama się otwiera, świnie pobiegną w zboże Bez nadzoru, wszystko na opak NP-40.jpg
Gdzie maleje zboże, tam świnie rosną Po trupach do celu NP-40.jpg
Biec jakby płonął komuś tyłek Znaleźć się w trudnym położeniu NP-94.jpg
Kto je ogień, wypróżnia się iskrami Kto podejmuje ryzyko, musi się liczyć z konsekwencjami NP-94.jpg
Wieszać wiatr zgodnie z wiatrem Być jak kurek na dachu, zmieniać zdanie jak rękawiczkę NP-39.jpg
Ciskać pióra na wiatr Wszystkie wysiłki idą na marne NP-42.jpg
Gapić się na bociana Trwonić czas NP-38.jpg
Chcieć zabić dwie muchy jednym uderzeniem (ale żadna nie zostanie złapana) Zbytnia ambicja zostanie ukarana NP-43.jpg
Spaść z wołu na osła Zrobić zły interes NP-35.jpg
Całować klamki u drzwi Nieszczery, sztuczny szacunek NP-37.jpg
Wycierać tyłek o drzwi Wszystko lekceważyć NP-36.jpg
Wziąć ciężar na swoje barki Obciążać siebie zbędnymi problemami NP-36.jpg
Jeden żebrak czuje litość do drugiego, który stoi pod drzwiami Jechać na tym samym wózku NP-91.jpg
Łowić z siecią Zmarnować okazję NP-47.jpg
Wielkie ryby jedzą małe Kto silniejszy ten wygrywa NP-48.jpg
Nie móc patrzeć na odbicie słońca w wodzie Być zazdrosnym, do kogoś czuć zawiść NP-60.jpg
Każdy może patrzyć się przez dębową deskę, pod warunkiem, że tam jest dziura NP-45.jpg
Wypróżniać się razem do jednej dziury Zjeść razem beczkę soli, być nierozłącznymi przyjaciółmi NP-46.jpg
Rzucać pieniądze w wodę Marnować pieniądze NP-61.jpg
Ściana z rysami wkrótce runie Bezmyślny interes rychło upadnie NP-93.jpg
Nie zważaj czyj dom płonie, dopóki można ogrzać się przy ogniu Korzystać z każdej okazji do odniesienia korzyści NP-44.jpg
Ciągnąć kloc Rozczarowany konkurent; Zapracowywać się do bezsensownej pracy NP-50.jpg
Strach pozwala kłusować staruszce Potrzeba jest matką wynalazku NP-49.jpg
Końskie odchody to nie figi Nie daj się ogłupić NP-53.jpg
Jeśli ślepiec prowadzi ślepca, obaj wpadną do rowu Jeżeli ignorant prowadzi drugiego, to obaj źle skończą NP-51.jpg
Podróż tak długo nie jest skończona, póki nie widać kościoła i wieży Cel tylko wtedy będzie osiągnięty, kiedy zadanie zostanie wykonane do końca NP-52.jpg
W końcu wszystko wychodzi na słońce W końcu wszystko wychodzi na jaw; nic nie jest do ukrycia NP-111.jpg
Obserwować żagle Być w gotowości, wiedzieć z której strony wiatr wieje NP-54.jpg
Wypróżniać się na szubienicę Nie bać się żadnej kary; szubienicznik sam źle skończy NP-55.jpg
Gdzie padlina tam i kruki Jeśli dowody wskażą na coś, to jest bliskie prawdzie NP-113.jpg
Z wiatrem łatwo żeglować Przy sprzyjających okolicznościach łatwo osiągnąć sukces NP-54.jpg
Kto wie dlaczego gęś chodzi na bosaka? Wszystko ma swoją przyczynę NP-56.jpg
Jeśli tylko nie mam pilnować gęsi, to niech sobie nawet będą gęsiami Nie wtrącaj się w cudze sprawy NP-56.jpg
Widzieć tańczące niedźwiedzie Majaczyć z głodu NP-57.jpg
Dzikie niedźwiedzie wolą swoje towarzystwo Rówieśnicy wolą swoje towarzystwo niż innych NP-57.jpg
Rzucać kaptur za płot Rzucać to co znajome, nie mając pewności, czy w nowym otoczeniu będzie można to zdobyć NP-66.jpg
Nie można płynąć pod prąd Trudne życie ma ten kto się sprzeciwia ogółowi NP-65.jpg
Dzban nosi wodę dopóki nie pęknie Wszystko ma swoje granice[3] NP-95.jpg
Najlepsze paski wycina się z cudzej skóry Łatwo dysponować cudzą własnością NP-67.jpg
Trzymać węgorza za ogon Podjąć się zadania, które się nie uda NP-62.jpg
Wypaść z koszyka Zostać odrzuconym w konkurach NP-59.jpg
Być zawieszony między niebem a ziemią Znaleźć się w niezręcznej sytuacji NP-59.jpg
Brać kurze jajko, a pozwolić odejść gęsiemu Dokonać złego wyboru z powodu chciwości NP-63.jpg
Ziewać na piec, kto chce się rozdziawić szerzej niż piec Przeceniać własne możliwości NP-64.jpg
Trudno mu sięgnąć od jednego chleba do drugiego Nie może przeżyć od pierwszego do pierwszego NP-69.jpg
Siekiera z trzonkiem Coś kompletnego[4] NP-96.jpg
Szukać siekiery Szukać usprawiedliwienia NP-71.jpg
Mieć swoją latarnię W końcu może zabłysnąć bystrością NP-71.jpg
Motyka bez trzonka Coś zbędnego[5] NP-97.jpg
Rozlanej owsianki nie da się z powrotem pozbierać Nie warto płakać nad rozlanym mlekiem NP-70.jpg
Włożyć komuś kij w szprychy Stawiać komuś przeszkody na drodze NP-73.jpg
Miłość jest po stronie tego, kto ma sakiewkę u pasa Miłość może być kupiona NP-107.jpg
Przeciągnąć linę Każdy patrzy na swoją korzyść NP-74.jpg
Stać we własnym świetle Tylko ten, kto sam jest nikczemny, może myśleć źle o innych NP-72.jpg
Nie szuka się innych w piecu, jeśli wcześniej się tam nie było Nie sądź innych według siebie NP-72.jpg
Kręci ktoś światem na palcu Wszyscy tańczą, jak im kto zagra NP-85.jpg
Przyprawić sztuczną brodę Chrystusowi Oszukiwać pod maską pobożności NP-58.jpg
Trzeba się zgiąć, jeśli chce się wyjść w świat Jeśli jest się ambitnym, to trzeba być przebiegłym i pozbawionym skrupułów NP-84.jpg
Rzucać perły (róże) przed wieprze Poświęcić się czemuś co jest niewarte poświęcenia[6] NP-79.jpg
Zasypać studnię, gdy cielę utonęło Podjąć kroki po wypadku NP-75.jpg
Cierpliwy jak owca Być bardzo cierpliwym NP-101.jpg
Zakładać mężowi niebieski płaszcz Przyprawiać rogi NP-76.jpg
Uważać, żeby czarny pies nie wszedł w środek Tam gdzie są dwie kobiety, pies nie musi szczekać[7] NP-110.jpg
Co jedna wysnuje z kądzieli, to druga nawinie Rozpowiadać złośliwie plotki NP-77.jpg
Wynosić dzień w koszyku Zmarnować czas NP-78.jpg
Stawić diabłu ogarek Składać puste pochlebstwa NP-80.jpg
Spowiadać się diabłu Zdradzać sekrety swojemu wrogowi NP-81.jpg
Świnia ma już przebity brzuch Sprawa już jest przesądzona i nieodwracalna NP-83.jpg
Dwa psy nad jedną kością rzadko się zgadzają Kłócić się zażarcie o jedną rzecz – kość niezgody NP-82.jpg
Być chochlą do szumowania lub trzepaczką do jajek Być pasożytem, nicponiem NP-102.jpg
Co komuś z pięknego talerza, kiedy jest pusty? Pustym talerzem nikt się nie naje NP-99.jpg
Lis i żuraw wzajemnie się zabawią Oszukany oszust – dwóch oszustów stara się przechytrzyć jeden drugiego[8] NP-87.jpg
Dmuchać do ucha Rozpowiadać plotki, obgadywać kogoś NP-114.jpg
Zapisać coś kredą NP-100.jpg

Przypisy

  1. Rose-Marie, Rainer Hagen, Pieter Bruegel Starszy. Chłopi, dziwacy i demony, Köln 2005, tłum. Ewa Tomczyk, str.36-37.
  2. Nożyce symbolizowały kieszonkowców i oszustów
  3. Także Póty dzban wodę nosi, póki ucho mu się nie urwie.
  4. Znaczenie tego przysłowia nie jest w pełni wyjaśnione.
  5. Znaczenie przysłowia nie jest wyjaśnione.
  6. Ewangelia wg św. Mateusza (Mt 7,6)
  7. Rzeczy mogą źle się potoczyć
  8. Jest to nawiązanie do bajki Ezopa

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Rainald Grosshans, Pieter Bruegel d. Ältere: Die niederländischen Sprichwörter. Berlin 2003
  • Rose-Marie Hagen, Rainer Hageen: Bruegel. Dzieła wszystkie. Warszawa: Edipresse, 2001. ISBN 83-913311-5-6.
  • Michał Walicki, Bruegel, Warszawa 1957.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]