Przysłowia niderlandzkie
| |
| Autor | |
|---|---|
| Data powstania | |
| Medium | |
| Wymiary |
117 × 163 cm |
| Miejsce przechowywania | |
| Miejscowość | |
| Lokalizacja | |
Przysłowia niderlandzkie (niderl. Nederlandse Spreekwoorden), znany także jako Świat do góry nogami – obraz namalowany w 1559 przez Pietera Bruegla (starszego) – niderlandzkiego malarza, jednego z głównych przedstawicieli północnego renesansu. Dzieło to należy do Staatliche Museen Preußischer Kulturbesitz i prezentowane jest w Gemäldegalerie przy Kulturforum w Berlinie.
Opis i analiza
[edytuj | edytuj kod]Forma
[edytuj | edytuj kod]Jest to obraz olejny na desce o wymiarach 117 × 163 cm, przedstawiający wiejski krajobraz, w który wpisane są liczne grupy postaci i przedmioty, tworzące oddzielne wątki rodzajowe. Na pierwszym planie widoczne jest rozległe podwórze, przy którym stoi wielka chałupa, pręgierz i stara szopa. Drugi plan tworzy ceglana wieża z przybudówkami i drewniana stajnia. Pomiędzy nimi płynie rzeka tworząca dolinę, zaś w oddali widać ujście rzeki do morza, na którym płynie rybacki statek z żaglem. Kompozycja obrazu oparta jest na osi, która prowadzi z przodu po lewej stronie do tyłu po prawej ku morzu. Niektóre elementy przedstawione są niezgodnie z zasadami perspektywy, co nie jest bynajmniej wynikiem braku znajomości zasad budowania przestrzeni przez autora, lecz świadomym podporządkowaniem formy treści.
Treść
[edytuj | edytuj kod]Treść utworu to zbiór scen rodzajowych będących ilustracjami przysłów. Wiadomo, iż w XVI wieku w Niderlandach przysłowia cieszyły się dużą popularnością, a ich zbieranie stanowiło jedno z wielu encyklopedycznych zadań. Znaczenie przysłowia wzrosło, kiedy w 1500 Erazm z Rotterdamu wydał zbiór przysłów i słynnych maksym łacińskich autorów. W ślad za nim poszli Flamandowie i Niemcy, którzy wydali podobne publikacje, zaś w roku 1564 ukazały się dzieła takie, jak powieść Gargantua i Pantagruel Rabelais’ego.
Na obrazie zidentyfikowano ponad sto przysłów i wyrażeń idiomatycznych, przedstawiających ówczesne społeczeństwo i świat, który zdaniem wielu był wówczas przewrócony do góry nogami. Stąd też wywodzi się jedna z alternatywnych nazw dzieła: Świat do góry nogami. W sposób świadomy Pieter Bruegel połączył sztukę mowy ze sztuką obrazowania, eksponując głupotę, amoralność i regres społeczny. Centrum kompozycji stanowi ganek, na którym diabeł słucha spowiedzi, obok zaś mnich ostentacyjnie kpi z Chrystusa i „przyprawia mu brodę”. Stojąca przy stodole postać pozwala światu kręcić się na czubku palca, zaś obok stoi chłop rzucający perły świniom. Wszystko ma swoją wymowę, która odzwierciedla ówczesny świat i dystans artysty do swoich współczesnych.
Lista przysłów
[edytuj | edytuj kod]| Przysłowie | Znaczenie | Miejsce |
|---|---|---|
| Potrafi przywiązać diabła do poduszki | Zawzięty upór jest gorszy od mocy piekielnych | 
|
| Gryźć kolumnę | Być religijnym hipokrytą | 
|
| Nosić ogień w jednej ręce, a wodę w drugiej | Być dwulicowym, mieć dwie twarze | 
|
| Bić głową w mur | Próbować osiągnąć coś niemożliwego | 
|
| Jedna noga obuta, druga goła | Najważniejsza jest równowaga | 
|
| Tu świnia wyciąga szpunt | Zaniedbanie skończy się katastrofą | 
|
| Przyczepić kotu dzwonek | Jeśli planuje się coś, o czym wszyscy wiedzą, skończy się to fiaskiem | 
|
| Być uzbrojonym po zęby | Być całkiem uzbrojonym |
|
| Gryźć żelazo | Być gadułą, plotkarzem |
|
| Jeden strzyże owce, a drugi świnie | Każdy startuje z innego poziomu życia. Jeden żyje w bogactwach, drugi w nędzy | 
|
| Strzyc, ale nie zdejmować skóry | Nie dążyć za wszelką cenę do przewagi | 
|
| Tu się nie smaży jego śledź | Sprawy nie przebiegają zgodnie z planem | 
|
| Smażyć całego śledzia dla ikry | Poświęcić wiele dla drobnostki |
|
| Położyć pokrywkę na głowie | Musieć zapłacić za zniszczenia | 
|
| Powiesić śledzia za skrzela | Każdy musi odpowiadać za swoje czyny | 
|
| Mieć w sobie coś więcej niż pusty śledź | Nie sądzić po pozorach |
|
| Co może zrobić dym żelazu? | Bezcelowa jest próba zmiany porządku rzeczy | 
|
| Znaleźć psa w garnku. Gdy wpuszcza się psa do domu, dobierze się do garnka | Mieć czyjeś kłopoty za nic. Przybyć za późno, żeby zapobiec stracie | 
|
| Siąść w popiół pomiędzy dwa stołki | Stracić okazję z powodu niezdecydowania | 
|
| Macać kury | Liczyć kurczaki zanim się wyklują | 
|
| Wywieszać nożyce | Zostaniesz oszukany, pozbawiony pieniędzy[2] | 
|
| Obgryzać zawsze tę samą kość | Powtarzać w kółko to samo, wykonywać syzyfową pracę | 
|
| Zależy coś od układu kart | Okazja jest blisko | 
|
| Świat do góry nogami | Wszystko jest inaczej niż powinno | 
|
| Zostawić co najmniej jedno jajko w gnieździe | Odłożyć coś na czarną godzinę | 
|
| Wypróżniać się na świat | Pogardzać światem | 
|
| Wodzić kogoś za nos | Robić durnia z każdego | 
|
| Kości zostały rzucone | Decyzja wykonana | 
|
| Głupiec rzuca karty | Głupi ma zawsze szczęście | 
|
| Patrzeć przez palce | Być pobłażliwym | 
|
| Wywieszać nóż | Wyzywać, prowokować kogoś | 
|
| Wystawiać drewniane buty | Czekać na próżno | 
|
| Wystawiać miotłę | Myszy harcują, gdy kota nie czują | 
|
| Ożenić się pod kijem od miotły | Życie w grzechu pod jednym dachem jest haniebne, ale wygodne | 
|
| Wykładać dach plackami | Kraina mlekiem i miodem płynąca | 
|
| Mieć dziurę w dachu | Być samotnym | 
|
| Stary dach potrzebuje wielu łat | Utrzymanie staroci więcej kosztuje | 
|
| Dach kryty gontem | Ściany mają uszy | 
|
| Odczuwać ból zębów za uszami | Symulować, udawać coś | 
|
| Oddawać mocz w stronę księżyca | Porywać się z motyką na słońce | 
|
| Wieszać nocnik | Obracać świat (gospodę) do góry nogami | 
|
| Wystrzelić drugą strzałę, by znaleźć pierwszą | Głupio wykorzystany wysiłek, zmarnować całą amunicję | 
|
| Golić głupca bez mydła | Robić z kogoś głupka | 
|
| Dwóch głupców w jednym kapturze | Głupota lubi towarzystwo | 
|
| Wyrasta coś z okna | Prawda zawsze wychodzi na jaw | 
|
| Grać na pręgierzu | Ktoś wystawiony na pohańbienie | 
|
| Jeśli brama się otwiera, świnie pobiegną w zboże | Bez nadzoru, wszystko na opak | 
|
| Gdzie maleje zboże, tam świnie rosną | Po trupach do celu |
|
| Biec jakby płonął komuś tyłek | Znaleźć się w trudnym położeniu | 
|
| Kto je ogień, wypróżnia się iskrami | Kto podejmuje ryzyko, musi się liczyć z konsekwencjami |
|
| Wieszać wiatr zgodnie z wiatrem | Być jak kurek na dachu, zmieniać zdanie jak rękawiczkę | 
|
| Ciskać pióra na wiatr | Wszystkie wysiłki idą na marne | 
|
| Gapić się na bociana | Trwonić czas | 
|
| Chcieć zabić dwie muchy jednym uderzeniem (ale żadna nie zostanie złapana) | Zbytnia ambicja zostanie ukarana | 
|
| Spaść z wołu na osła | Zrobić zły interes | 
|
| Całować klamki u drzwi | Nieszczery, sztuczny szacunek | 
|
| Wycierać tyłek o drzwi | Wszystko lekceważyć | 
|
| Wziąć ciężar na swoje barki | Obciążać siebie zbędnymi problemami |
|
| Jeden żebrak czuje litość do drugiego, który stoi pod drzwiami | Jechać na tym samym wózku | 
|
| Łowić z siecią | Zmarnować okazję | 
|
| Wielkie ryby jedzą małe | Kto silniejszy ten wygrywa | 
|
| Nie móc patrzeć na odbicie słońca w wodzie | Być zazdrosnym, do kogoś czuć zawiść | 
|
| Każdy może patrzyć się przez dębową deskę, pod warunkiem, że tam jest dziura | 
| |
| Wypróżniać się razem do jednej dziury | Zjeść razem beczkę soli, być nierozłącznymi przyjaciółmi | 
|
| Rzucać pieniądze w wodę | Marnować pieniądze | 
|
| Ściana z rysami wkrótce runie | Bezmyślny interes rychło upadnie | 
|
| Nie zważaj czyj dom płonie, dopóki można ogrzać się przy ogniu | Korzystać z każdej okazji do odniesienia korzyści | 
|
| Ciągnąć kloc | Rozczarowany konkurent; zapracowywać się do bezsensownej pracy | 
|
| Strach pozwala kłusować staruszce | Potrzeba jest matką wynalazku | 
|
| Końskie odchody to nie figi | Nie daj się ogłupić | 
|
| Jeśli ślepiec prowadzi ślepca, obaj wpadną do rowu | Jeżeli ignorant prowadzi drugiego, to obaj źle skończą | 
|
| Podróż tak długo nie jest skończona, póki nie widać kościoła i wieży | Cel tylko wtedy będzie osiągnięty, kiedy zadanie zostanie wykonane do końca | 
|
| W końcu wszystko wychodzi na słońce | W końcu wszystko wychodzi na jaw; nic nie jest do ukrycia | 
|
| Obserwować żagle | Być w gotowości, wiedzieć z której strony wiatr wieje | 
|
| Wypróżniać się na szubienicę | Nie bać się żadnej kary; szubienicznik sam źle skończy | 
|
| Gdzie padlina tam i kruki | Jeśli dowody wskażą na coś, to jest bliskie prawdzie | 
|
| Z wiatrem łatwo żeglować | Przy sprzyjających okolicznościach łatwo osiągnąć sukces |
|
| Kto wie dlaczego gęś chodzi na bosaka? | Wszystko ma swoją przyczynę | 
|
| Jeśli tylko nie mam pilnować gęsi, to niech sobie nawet będą gęsiami | Nie wtrącaj się w cudze sprawy |
|
| Widzieć tańczące niedźwiedzie | Majaczyć z głodu | 
|
| Dzikie niedźwiedzie wolą swoje towarzystwo | Rówieśnicy wolą swoje towarzystwo niż innych |
|
| Rzucać kaptur za płot | Rzucać to co znajome, nie mając pewności, czy w nowym otoczeniu będzie można to zdobyć | 
|
| Nie można płynąć pod prąd | Trudne życie ma ten kto się sprzeciwia ogółowi | 
|
| Dzban nosi wodę dopóki nie pęknie | Wszystko ma swoje granice[3] | 
|
| Najlepsze paski wycina się z cudzej skóry | Łatwo dysponować cudzą własnością | 
|
| Trzymać węgorza za ogon | Podjąć się zadania, które się nie uda | 
|
| Wypaść z koszyka | Zostać odrzuconym w konkurach | 
|
| Być zawieszony między niebem a ziemią | Znaleźć się w niezręcznej sytuacji |
|
| Brać kurze jajko, a pozwolić odejść gęsiemu | Dokonać złego wyboru z powodu chciwości | 
|
| Ziewać na piec, kto chce się rozdziawić szerzej niż piec | Przeceniać własne możliwości | 
|
| Trudno mu sięgnąć od jednego chleba do drugiego | Nie może przeżyć od pierwszego do pierwszego | 
|
| Siekiera z trzonkiem | Coś kompletnego[4] | 
|
| Szukać siekiery | Szukać usprawiedliwienia | 
|
| Mieć swoją latarnię | W końcu może zabłysnąć bystrością |
|
| Motyka bez trzonka | Coś zbędnego[5] | 
|
| Rozlanej owsianki nie da się z powrotem pozbierać | Nie warto płakać nad rozlanym mlekiem | 
|
| Włożyć komuś kij w szprychy | Stawiać komuś przeszkody na drodze | 
|
| Miłość jest po stronie tego, kto ma sakiewkę u pasa | Miłość może być kupiona | 
|
| Przeciągnąć linę | Każdy patrzy na swoją korzyść | 
|
| Stać we własnym świetle | Tylko ten, kto sam jest nikczemny, może myśleć źle o innych | 
|
| Nie szuka się innych w piecu, jeśli wcześniej się tam nie było | Nie sądź innych według siebie |
|
| Kręci ktoś światem na palcu | Wszyscy tańczą, jak im kto zagra | 
|
| Przyprawić sztuczną brodę Chrystusowi | Oszukiwać pod maską pobożności | 
|
| Trzeba się zgiąć, jeśli chce się wyjść w świat | Jeśli jest się ambitnym, to trzeba być przebiegłym i pozbawionym skrupułów | 
|
| Rzucać perły (róże) przed wieprze | Poświęcić się czemuś co jest niewarte poświęcenia[6] | 
|
| Zasypać studnię, gdy cielę utonęło | Podjąć kroki po wypadku | 
|
| Cierpliwy jak owca | Być bardzo cierpliwym | 
|
| Zakładać mężowi niebieski płaszcz | Przyprawiać rogi | 
|
| Uważać, żeby czarny pies nie wszedł w środek | Tam gdzie są dwie kobiety, pies nie musi szczekać[7] | 
|
| Co jedna wysnuje z kądzieli, to druga nawinie | Rozpowiadać złośliwie plotki | 
|
| Wynosić dzień w koszyku | Zmarnować czas | 
|
| Stawić diabłu ogarek | Składać puste pochlebstwa | 
|
| Spowiadać się diabłu | Zdradzać sekrety swojemu wrogowi | 
|
| Świnia ma już przebity brzuch | Sprawa już jest przesądzona i nieodwracalna | 
|
| Dwa psy nad jedną kością rzadko się zgadzają | Kłócić się zażarcie o jedną rzecz – kość niezgody | 
|
| Być chochlą do szumowania lub trzepaczką do jajek | Być pasożytem, nicponiem | 
|
| Co komuś z pięknego talerza, kiedy jest pusty? | Pustym talerzem nikt się nie naje | 
|
| Lis i żuraw wzajemnie się zabawią | Oszukany oszust – dwóch oszustów stara się przechytrzyć jeden drugiego[8] | 
|
| Dmuchać do ucha | Rozpowiadać plotki, obgadywać kogoś | 
|
| Zapisać coś kredą | Pisać palcem na wodzie (coś niestałego). | 
|
| ||
| Brak wspólnego języka. | Niechętny do współpracy. | 
|
| Siedzieć na rozżarzonych węglach. (W gorącej wodzie kąpanym) | Być niecierpliwym. | 
|
|
Odniesienia w kulturze
[edytuj | edytuj kod]Wycinek z obrazu został użyty jako okładka debiutanckiego albumu zespołu Fleet Foxes.[9]
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Rose-Marie, Rainer Hagen: Pieter Bruegel Starszy. Chłopi, dziwacy i demony, Köln 2005, tłumaczenie Ewa Tomczyk, s. 36–37.
- ↑ Nożyce symbolizowały kieszonkowców i oszustów.
- ↑ Także Póty dzban wodę nosi, póki ucho mu się nie urwie.
- ↑ Znaczenie tego przysłowia nie jest w pełni wyjaśnione.
- ↑ Znaczenie przysłowia nie jest wyjaśnione.
- ↑ Ewangelia Mateusza (Mt 7,6).
- ↑ Rzeczy mogą źle się potoczyć.
- ↑ Jest to nawiązanie do bajki Ezopa.
- ↑ Damon Kiley, Fleet Foxes | Music [online], www.fleetfoxes.co [dostęp 2024-07-26].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Rainald Grosshans: Pieter Bruegel d. Ältere: Die niederländischen Sprichwörter, Berlin 2003.
- Rose-Marie Hagen, Rainer Hageen: Bruegel. Dzieła wszystkie. Warszawa: Edipresse, 2001. ISBN 83-913311-5-6.
- Michał Walicki: Bruegel, Warszawa 1957.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Przysłowia niderlandzkie
- CD-ROM „Die niederländischen Sprichwörter”. duplicon.de. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-09-27)].
- Web Gallery of Art