Przysłowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Przysłowie chińskie: "lód o grubości trzech stóp nie bierze się z jednego chłodnego dnia".
Strona tytułowa Proverbiorum Polonicorum Salomona Rysińskiego, najstarszego zbioru przysłów polskich wydanych po łacinie i po polsku w Lubczy w 1618.

Przysłowie (łac. proverbium lub adagium) – zdanie utrwalone w tradycji oralnej, bezpośrednio lub metaforycznie wyrażające myśl o charakterze ogólnym, ale odnoszącą się do określonej sytuacji życiowej. Nauką o przysłowiach jest przysłowioznawstwo, rozpadające się na paremiografię, tj. zbieranie przysłów, oraz paremiologię, tj. ich analizę historyczno-kulturową.

Historia[edytuj]

Do języka polskiego termin "przysłowie" wprowadził Andrzej Maksymilian Fredro (Przysłowia mów potocznych, 1658), jako przekład łacińskiego "proverbium". W staropolszczyznie przysłowia określano także terminem "przypowieść". Termin "porzekadło", także używany dawniej na określenie przysłowia, obecnie jest przy tym znaczeniu przestarzały. Pierwszy zbiór przysłów polskich Proverbiorum Polonicorum skompilował po łacinie i po polsku w Lubczy w 1618 Salomon Rysiński.

Cechy gatunkowe[edytuj]

Przysłowie jest bardzo swoistym gatunkiem literackim, stojącym na pograniczu literatury i języka potocznego. Przybiera postać stwierdzenia lub pouczenia, przeważnie jednozdaniowego. Bardzo często zbudowane jest na zasadzie paralelizmu (wprowadzenia dwóch wypowiedzi analogicznych, podpadających pod wspólny schemat) lub kontrastu znaczeniowego i składniowego – np. "Jak Kuba Bogu, tak Bóg Kubie". Częste w przysłowiach są rymy wewnętrzne, np. "W marcu jak w garncu".

Inną cechą formalną przysłowia jest jego alegoryczność. Podwójny sens przysłów polega na tym, że operują one konkretnymi sytuacjami i wyobrażeniami, dotyczą jednak relacji ogólnych i wyrażają ogólne pojęcia.

Cechą tematyczną przysłów jest ich sens moralny – przysłowia są bowiem z reguły przestrogami, nakazami, zakazami i pouczeniami. Wyróżnikiem gatunkowym przysłowia jest także jego powtarzalność – przysłowia znane są powszechnie lub przynajmniej bardzo szeroko na danym obszarze kulturowym, szerzą się drogą przekazu ustnego, występują przez całe wieki, a czasem nawet tysiąclecia, nierzadko w bardzo odległych od siebie regionach świata.

Przysłowia a porzekadła i zwroty przysłowiowe[edytuj]

Od przysłów należy odróżnić zwroty przysłowiowe oraz porzekadła. Zwroty przysłowiowe są podobne do przysłów, a niekiedy stanowią ich skróty, nie mają jednak formy zdania – np. "kuty na cztery nogi". Porzekadła we współczesnym znaczeniu to krótkie, nawykowe powiedzonka, np. "panie dziejku".

Przysłowia w Wikisłowniku[edytuj]

Bibliografia[edytuj]

  • Szpila, Grzegorz. „Przysłowie – semantyka tekstu jednozdaniowego", Język Polski, 5/1999: 371-378.
  • Szpila, Grzegorz. „Semantyka kontekstualna leksemów zwierzęcych w przysłowiach", Literatura Ludowa 3/2000:13-22.
  • Szpila, Grzegorz. „Archaic Lexis in Polish Proverbs". In W. Witalisz, (ed.), "And gladely wolde he lerne and gladly teche." Sudies on Language and Literature in Honour of Professor Dr. Karl Heinz Göller. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, 187-193.
  • Szpila, Grzegorz. „Opis konotacyjny leksemów w analizie kontrastywnej frazeologizmów", Poradnik Językowy, 3/2001: 31-42.
  • Szpila, Grzegorz. „Minimum paremiologiczne języka polskiego – badanie pilotażowe", Język Polski 1/2002: 36-42
  • Szpila, Grzegorz. „Angielsko-polskie słowniki frazeologiczne przełomu wieków". In W. Chłopicki, (red.), Język trzeciego tysiąclecia II, tom 2: Polszczyzna a języki obce: przekład i dydaktyka, seria Język a Komunikacja 4, Kraków: Wydawnictwo Tertium, 2002, 349-357.
  • Szpila, Grzegorz. „Teaching universal and culture-specific concepts. A case study of English and Polish proverbs". Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Językoznawcze, z. 121. Kraków, 317-323.
  • Szpila, Grzegorz. "Frazeologia angielsko-polska w Wielkim słowniku angielsko-polskim PWN", Poradnik Językowy 3/2004: 8-23.
  • Szpila, Grzegorz. "Metonymic Operations in Polish Proverbs",Proverbium 22 (2005): 403-414.
  • Szpila, Grzegorz. "Metonimia i synekdocha w przysłowiach polskich". In J. Raclavská (red.), Parémie národů slovanských II. Ostrava: Wyd. Universitas Ostraviensis, 2005, 129-135.
  • Szpila, Grzegorz. „W poszukiwaniu prototypowych kontekstów paremicznych". Lewicki, A. M. (red.), Problemy frazeologii europejskiej VII, Lublin: Norbertinum, 2005, 27-37.
  • Szpila, Grzegorz. "Proverbial Wisdom in Contemporary English-Polish Dictionaries". In A. Häcki Buhofer, H. Burger, (Hg.) (2007): Phraseology in Motion II. Theorie und Anwendung. Akten der Internationalen Tagung zur Phraseologie (Basel, 2004). Hohengehren: Schneider Verlag, 319-327.
  • Szpila, Grzegorz. "Idiomaticity in Contemporary English-Polish Idiom Dictionaries". In M. Nenonen, S. Niemi, (eds). Collocations and Idioms 1. Joensuu: Joensuu Univeristy Press, 2007, 342-353.
  • Szpila, Grzegorz. „Paremiologia a stylistyka". Stylistyka XVI (2007): 613-632.
  • Szpila, Grzegorz. „Przysłowia w powieściach Doroty Masłowskiej". In J. Raclavská (red.), Parémie národů slovanských III. Ostrava: Wydawnictwo Universitas Ostraviensis, 2007, 221-230.

Zobacz też[edytuj]